Кіріспе

Төменгі Канадада жарық көрген ұлттық газет Le Canadien (lə kanadjɛ̃) – француз тіліндегі газет, 19 ғасырда Төменгі Канадада, содан кейін Канада провинциясында және ақырында Квебек провинциясында әр түрлі уақытта жарық көрген. Газет үш түрлі жарияланым кезеңінен өтті, жарияланымда үзілістер болды. Газет француз канадалық ұлтшылдығына, әсіресе ғасырдың бірінші жартысында, канадалықтардың британдық отаршылдық үкіметпен күресіп жатқан кезінде арналды. Осы кезеңде газетте сол кездегі саяси мәселелерге қатысты мақалалар мен пікірлер, сондай-ақ конституциялық құрылым және басқару туралы жалпы мақалалар жарияланды. Газет 1810-1820 жылдары Parti canadien-ді, ал 1830 жылдары Parti patriote-ты қолдады. Британдық отаршылдық үкіметі редакциялық және баспа қызметкерлерін екі рет бүлікшілдік айыбымен түрмеге қамады. Газеттің соңғы саны 1893 жылы жарық көрді.

Бірінші басылым: 1806-1810 жылдар

Газет Квебек қаласында 1806 жылғы 22 қарашада құрылып, отарлық үкімет 1810 жылғы 14 наурызда тоқтағанға дейін жарық көрген. Осы кезде газеттің маст мотосы Fiat justitia ruat caelum (латынша "Әділдік жасалсын, тіпті аспан құласа да") болды. Газет әр сенбі сайын шығарылып, жылдық жазылым құны 10 шелин немесе шиллинг болатын. Баспагерлер – Пьер Станислав Бедар және оның серіктестері Франсуа Бланше, Жан Антуан Пане, Жан Томас Ташеро және Жозеф Ле Вассер Борджия. Олардың барлығы сол кездегі Төменгі Канада Парламентінің мүшелері болды. Газеттің редакторы – Жан Антуан Бутхильер. Газет тез арада Parti canadien-нің ағылшын партиясына және губернатор Джеймс Крейг үкіметіне қарсы күресінің дауысына айналды. 1810 жылғы 17 наурызда үкімет Сен-Франсуа көшесіндегі баспахананы және редакцияның құжаттарын тәркіледі. Баспагер Шарль Лефрансуа тұтқындалды, ал қала бойынша қастандық жасаушыларды іздеуге патрульдер жіберілді. "Квебек Меркурий" газеті бұрын француз канадалықтары мен американдықтардың Англияға қарсы құйрық тірлік жасап жатқанын айтқан болатын. Екі күннен кейін ешқандай қастандық жасаушы табылған жоқ. Бедар, Бланше және Ташеро тұтқындалып, түрмеге қамалды. Тұтқындарға habeas corpus беруден бас тартты. Түрмеде Бедар Суррей округінен парламент мүшелігіне ұсынылып, 1810 жылғы 27 наурыздағы жалпы сайлауда сайланды. 1811 жылы депутат Луи Жозеф Папино губернатор Крейгтен Бедарды барлық айыптан тазалауды сұрады. Губернатор Крейг бас тартты. Бедар заң шығарушы Ассамблеяның сессиясы аяқталғаннан кейін ғана түрмеден босатылды. Ол ешқашан сотталған жоқ.

Екінші басылым: 1817-1825 жылдар

1817 жылы газетті Франсуа Бланше баспагер ретінде және Флавьен Валлеран редактор ретінде қайта жаңғыртты. Газет Луи Жозеф Папино мен Джон Нилсон басшылығымен келген Parti canadien партиясын қолдауды жалғастырды. Газеттің жаңа нұсқасы кейде бұрынғы газеттен айыру үшін Le Petit Canadien деп аталды. Жазушылардың бірі жас студент Августин Норберт Морин болды. Морин Квебектен Монреальға заң оқуға кеткен соң, 1822 жылдан 1825 жылға дейін редактор және бас жазушы қызметін Этьен Парент атқарды. Парент «Біздің институттарымыз, біздің тіліміз және біздің құқықтарымыз» деген маштатты ұранды енгізді. Газеттің осы нұсқасы 1825 жылға дейін жарық көрді. Бәсекелес газет – La Gazette de Québec көбірек партиялық болып, Parti canadien партиясының жақтастарын өзіне тартты. Оқырмандар санын жоғалтқан "Le Canadien" газеті жабылды.

Соңғы жарияланым

Le Canadien 1893 жылдың 11 ақпанында жоғалып кетті, сол кезде оның иесі Джозеф Исраэль Тарте еді.