Кіріспе

Тертуллианның "Апологетикус" (Apologeticum немесе Apologeticus) – христиан дәстүрі бойынша Тертуллианға жатқызылатын, апологетикалық және полемикалық сипаттағы мәтін. Бұл еңбегінде Тертуллиан христиан дінін қорғайды, Рим империясындағы басқа діни ағымдар сияқты оған заңдық төзімділік танылуын және христиандарға тиісінше қарауды талап етеді. Осы трактатта "Plures efficimur, quotiens metimur a vobis: semen est sanguis Christianorum" деген сөйлем кездеседі. Бұл сөйлем "Шейіттердің қаны – шіркеудің тұқымы" (Apologeticus, L.13) деп аударылған. Александр Саутер бұл фразаны: "Сендер бізді қанша қырсаңдар, сонша көп боламыз: христиандардың қаны – жаңа өмірдің тұқымы" деп аударған, бірақ бұл да түпнұсқа мәтіннен еркіндік алып аудару. "Сен жинағанда біз көбейеміз. Христиандардың қаны – тұқым" деген аударма, поэтикалық мәні төмен болғанымен, түпнұсқаға жақын. Бұл еңбек пен Тертуллианның сол жылы жарық көрген "Ad nationes" еңбегінің мазмұны, тіпті мақсаты да ұқсас. Кейбір зерттеушілер бұл еңбек "Апологетикус" еңбегінің дайын үлгісі екенін айтады. Сондай-ақ, Минуций Феликстің "Октавиус" диалогымен ұқсастығы туралы мәселе де туындайды. Кейбір абзастар екі мәтінде де ортақ; қайсысы бірінші жазылғаны белгісіз. Тертуллианның қысқаша "De testimonio animae" ("Жанның куәлігі туралы") еңбегі "Апологетикус" еңбегіне қосымша ретінде берілген, ол 17-тараудағы "testimonium animae naturaliter christianae" фразасының мағынасын түсіндіруге арналған.

Авторлығы

Квинт Септимус Флоренс Тертуллианның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Кейбір ғалымдар оның римдік жүзбасының ұлы және христиан шіркеуінің пресвитері (қасиетшісі) болғанын, Римде заңгерлік білім алғанын айтады. Алайда, Дэвид Райт сияқты басқалары мұны өте күмәнді деп санайды. "Тертуллианның Римде болғанын көрсететін нақты дәлел жоқ, тіпті Карфагеннен тыс жерде болғанына да ешқандай мәлімет жоқ. Тертуллиан ең сенімді түрде Карфагендегі білімді топтардың ішінде өмір сүрген" дейді Райт. Христиан дініне келуден кейін Тертуллиан православие шіркеуін тастап, Монтанист қозғалысына қосылды, және ол өмірінің кем дегенде 10-15 жылын осы қозғалыста өткізді. Оның осы қозғалыстың ықпалы оның кейінгі көптеген еңбектерінде байқалады.

Тағайындалған күні

Оның ең танымал апологетикалық еңбегі – «Апологетикус» – Септимий Севердің билігі тұсында, 197 жылдың жазы немесе күзінде Карфагенде жазылған. Осы датаны негізге алған көптеген ғалымдар Тертуллианның христиан дініне 197 жылға дейін, мүмкін шамамен 195 жылы келгеніне келіседі. Бұл Септимий Севердің (202 ж.) жарлығынан бұрын жазылғандықтан, Тертуллиан наразылық білдірген заңдар 1-ші және 2-ші ғасырлардағы христиандарды соттаған заңдар болды.

Қазіргі кездегі ең көне қолжазбалар

Бұл трактат үш дереккөз негізінде жасалған, олардың ешқайсысы толық жұмысты қамтымайды. 1545 жылы Парижде Мартин Меснарт баспасында жарық көрген алғашқы басылым 1-19 тарауларды қамтиды, ол қазір жоғалған қолжазбадан дайындалған, бірақ бұл қолжазба 11 ғасырдағы Агобардин кодексінің (қазір Паризде сақталады) бұрын бүлінген түпнұсқасының көшірмесі болғанға ұқсайды. Бұл – біздің сақталған ең көне дереккөз, онда Тертуллианның бірнеше еңбектері және осы трактаттың 1-30 тараулары бар. 21-тараудың бірінші сөйлемінде көшіруші, бірнеше беттері жоғалған түпнұсқасын негізге ала отырып (ешқандай қарама-қайшылықты байқамаған сияқты), сөйлемнің ортасынан басқа бір еңбек – «Әйелдердің киімдері туралы» еңбегінің басына өтіп кеткен. Тертуллианның қолжазбаларын зерттеу орта ғасырларда осы автордың бірнеше еңбектері жинақталғандығын көрсетті1: Агобардин кодексі жинағы – Тертуллианның ең көне сақталған қолжазбасы2. 12 ғасырға жататын Троя 523 (Codex Trecensis) қолжазбасының жинағы3. Жоғалған Codex Cluniacensis және Хирзаудан (Вюртемберг) жоғалған қолжазбадан – Хирзаугиенсис4 шыққан бірнеше қолжазбаларды қамтитын жинақ.

Адресат және аудитория

Бұл еңбек Рим империясының провинциялық губернаторларына, әсіресе Карфагеннің магистраттарына арналған. Онда "өзін-өзі қорғауға тыйым салынған шындық, хаттардың құпия жолымен билеушілердің құлағына жетсін" делінген, осылайша бұл грек апологеттеріне ұқсас. Ол христиандардың қорғаны үшін жасалған үндеу ретінде құрылған, христиан дініне төзімділік беруді сұрайды, пұтқа табынушылыққа шабуыл жасайды, христиандық моральға тағылған айыптамаларды жоққа шығарады және христиандар мемлекетке қауіп емес, пайдалы азаматтар екенін дәлелдейді. Оның оқырмандарының көп бөлігі христиандар болғанға ұқсайды, олардың сенімі Тертуллианның рационалды түсіндірулер мен қамысып айтылған әңгімелерге қарсы қорғанысы арқылы нығайтылған және Тертуллианның христиан дінінің басымдығына деген теңдесі жоқ сенімінен олар үлкен шабыт алған.

Жанр

Аполлогетиктің өз заманының басқа да апологетикалық еңбектеріндегідей типтік мәселелер бар, бірақ олар әлдеқайда күрделі түрде баяндалған. Райттың сөзінше, мәтін үнемі "философиялық стильден риторикалық, тіпті құқықтық стильге" ауысып отырады. Тертуллиан әдебиет және құқық саласындағы білімін пайдаланып, жаңадан қабылдаған христиандық сенімін қорғауға тырысып, латын тіліндегі шеберлігі мен риторикалық қабілетін көрсетеді. Тертуллианның қазіргі редакторы Отто Барденхьюер "Аполлогетик" тыныш тонмен жазылған, "сот отырысының үлгісі" екенін айтады. Христиандықты қорғаған бұрынғы жазушылардың айтуынша, төзімділікке шақырулар ақыл мен адамгершілік атынан жасалса, Тертуллиан құқықтық біліміне сүйене отырып, христиандар қудаланған заңдардың әділетсіз екеніне сенімді заңгер ретінде сөйлейді.

"Апологетикустың" қысқаша мазмұны

Келесі схема және қорытынды Роберт Д. Сайдердің "Апологетикус" аудармасына сүйенген.

Кіріспе және мәсіхшілерге әділетсіз қарау (1-6 тараулар)

Аполлонияның бірінші бөлімінде христиандарға жасалған әділетсіздіктер туралы сөз болады. Тертуллиан бұл жағдайдың себебін түркілердің білімсіздігінде көреді. Қарапайым тілмен айтқанда, адамдар білгенін мақтайды, білмейтінін жек көреді дейді ол. Тертуллиан үшін бұл олардың бұрын білімсіздігінен туған жек көру сезімімен жек көргендерінің мысалында айқын көрінеді. Білімсіздігі жойылған соң, жек көру де жоғалады. Олардың жек көруі христиан дінін терең зерттеп, оның игіліктерін мойындауға кедергі келтіреді. Тертуллианның пікірінше, адамдар христиан дінін танымаса да, оның игілігі бар. Шынайы христиандарды ұстап алып, айыптағанда да олар қорқып, имандылықтарынан бас тартпайды. Керісінше, христиандарға қылмыскерлердей қарауға тырысқан билік иелері жаман мінез-құлық танытады. Егер христиандар қылмыскерлер сияқты қарастырылатын болса, оларға қарапайым қылмыскерлерге қарағанда ерекше қарауға болмайды, олар айыптауларға жауап беруге, сұрақ қоюға және өзін қорғауға құқылы. Шындығында, христиандар өздерінің атын ақтауға немесе соттың әділдігін қамтамасыз етуге қабілетті емес. Егер біреу өзін христиан емес деп айтса, оны мойындағанша азаптайды, ал егер ол христиан екенін мойындаса, билік оны жоққа шығарып, мойындамайынша азаптайды. Олар оны айыпсыз деп тану үшін немесе мойындау үшін кез келген шараға барады. Егер адам тек христиан екенін мойындағаны үшін осылай жазаланса, онда олар рим заңдарын мазақтап, барлық айыптауларды "христиан" деген атқа негіздейді. Жеңіске жеткеннен бұрын, атауын жек көрушілер негізін қалаушы мен оның ілімін зерттеуі керек. Айыптауларға жауап беруде Тертуллиан осы айыптаулардың екіжүзділігін көрсетіп, түркілердің де осындай қылмыстар жасағанын дәлелдеуді жоспарлайды. Содан кейін ол заңдарды талдайды, егер заң қателіктерге тексерілмейтін болса және тексерілмеген жағдайда мойынсұнуды талап етсе, онда ол күдікті деп санайды. Егер заңда қателік немесе әділетсіздік анықталса, оны түзету немесе тіпті айыптау керек емес пе? Кемшікті заңдар әділ сот жүйесінде орын алмайды және оларды қолдануға болмайды. Бұл жерде Тертуллиан Неронды және белгілі бір дәрежеде Домицианды "бір керемет жақсылықты" айыптап, әділетсіз заңдарды қолдану арқылы христиандарға қарсы шыққан императорлардың мысалы ретінде келтіреді. Содан кейін ол жақсы заңдар туралы сөз қоздырып, олардың не болғанын сұрайды: "шектен тыс шығындар мен парақорлықты шектеген", "әйелдердің ұяттылығы мен салмақтылығын қорғаған", "Рим құрылғаннан кейін шамамен алты жүз жыл бойы ешкім ажырасуға талап қоймаған, жоғары моральдық қағидалармен дамыған неке бақытын қамтамасыз еткен". Бұл дәстүрлер мен заңдар еленбей, жеңілтектеп, жойылған, бірақ Рим христиандар жасаған "қылмыстар" туралы алаңдауды жөн көреді.

Ашылған хабарға негізделген айыптаулар (79-тарау)

Тертуллиан өз сөзін қарызға негізделген айыптаулармен бастайды, олардың ішінде нәрестелерді өлтіру және жеуден бастап, туысқандық және зиналық қатынастарға дейінгі айыптаулар бар. Бірақ, ол олардың бәрі тек қана қауесет екенін, себебі ешқандай дәлел ұсынылмаған. Ешкім христиандардың жиналып, ұятты істер жасағанын көрген жоқ, немесе жылап тұрған нәрестенің даусы естілген жоқ, себебі олардың жиналыстары мен рәсімдері дінсіздердің алдында сирек өткізіледі. Бұл – христиан дінін қаралау үшін таралған жалған және қауесет. Тертуллиан римдіктердің өзі де христиандарға тағылған қылмыстарға кінәлі екенін айтады. Империяның барлық жерінде әр түрлі жастағы адамдар Сатурн мен Юпитерге құрбандыққа шалынады. Ареналар күрескендердің қанымен толы, ал римдіктер тіпті өлгендердің қанды денелерін жеген жануарларды да жейді. Христиандар үшін кісі өлтіруге қатаң тыйым салынған; адамды өлтіруге немесе оның қанын төгуге болмайды, соның ішінде ананың құрсағындағы баланы өлтіруге де болмайды, себебі ол жанды жою болар еді. Сондай-ақ, христиандарға әлі де қанды ет жеуге рұқсат етілмейді. Туысқандық және зиналық қатынастар туралы айыптауларға жауап беріп, Тертуллиан христиандардың осы қылмыстарға кінәлі емес екенін айтады, себебі олар зина жасаудан және некеге тұру алдындағы азғындықтан аулақ болады, осылайша туысқандыққа ұшырамайды. Бұл мінез-құлық римдіктердің әрекеттерінен өзгеше, олар өздерінің адалсыздықтары арқылы туысқандарымен қатынас жасайды. Бұл жай ғана қателік нәтижесінде болады: ерлер зина жасап, империяның барлық жерінде балалар тудырады, олар кейін өз туыстарымен қателікпен жыныстық қатынасқа түседі. Тертуллиан римдіктерді осы істерге қатысқандарын мойындатуға тырысып, христиандардың айыптауларға қарамастан өзгеше мінез-құлық танытқанын және айыптаулардың негіссіз екенін көрсетуді үміттенеді.

"Ашық қылмыстар" туралы айыптаулар жауапқа тартылды (10-45 тарау)

Тертуллиан айтқандай, "ашық қылмыстар" деп аталатын қылмыстардың ішінде, ең біріншісі – мәсіхшілердің құдайларды қорлағаны туралы айып. Олардың пікірінше, бұл құдайлар шын мәнінде жоқ, олардың күші мен билігі жоқ. Сатурн, оның сөзіне сенсек, бұрын қарапайым адам болған, бұл туралы римдік тарих пен дәстүрлер куәлік етеді. Сондай-ақ, құдайлар өлім арқылы құдайлыққа жеткені туралы айыптауларды жоққа шығарады. Егер құдайлар өлі болса, оларға тірі көмекшілер мен қызметшілер не үшін керек? Мұндай күші жоқ жандар Рим империясының өркендеуіне жауапты бола алмайды. Оның үстіне, құдайлардың мінез-құлқы да жағымсыз: олар ашуға, ұятсыздыққа, қызғаныш пен іштарлыққа толы. Мұндай кемшілдіктерге толы жандар мақтауға лайық па? Тертуллиан оларды жалған тәңірлер деп, адамзатты жоюға тырысатын шайтандар деп сипаттайды. Олар адамдардың жан дүниесін құмарлықтармен улайды және өздеріне "мүсіндеріне шалынған түтін мен қаннан тамақ" әкеледі. Осылайша, олар назар аударуға тырысып, адамдарды жалғыз шын Құдайға жүгінуден алшақтатады. Бірақ тіпті шайтандар да Құдайдың күшін мойындайды, ал оны мойындау мәсіхшілерді құдайларды қорлаған айыптан ақтай алады. Тертуллианның пікірінше, кінәлі – римдіктер, олар жалғыз шын Құдайға емес, жалған дінге табынады. Егер құдайлар шын болса және мәсіхшілер кінәлі болса, онда Рим туралы не айтуға болады? Халық әртүрлі құдайларға табынады және олардың мүсіндеріне лайықты құрмет көрсетпейді, оларды ақша табу үшін сатуға асығады. Тертуллиан олардың әдебиетін, әдет-ғұрыптары мен рәсімдерін де сынға алады, оларды абсурдты деп есептейді және философтарының арсыздықтарын айыптайды. Сократ иттің атымен ант етеді, ал Диоген мен Варро құдайлар туралы құрметсіз пікірлер білдіреді. Театрларда құдайларды мазақтайды. Оның ойынша, осындай спектакльдер мен маскалар құдайларды құрметтемейді. Олай болса, құдайсыздық пен құрметсіздікке кінәлі – римдіктер. Мәсіхшілер осы жалған, өлі құдайларға табынбайды және оларға бейқамдықпен қарамайды. Олар жалғыз Құдайға, әлемнің Жаратушысына ғибадат етеді. Ол – шын, Оның бар екендігі жанның куәлігімен дәлелденеді, тіпті ол әлсіз болса да, "Құдай!" деп айқайлайды. Оның істері мен пайғамбарларының істері Мұсадан бастап, Троя соғысынан 1000 жыл бұрын және римдік әдебиетінің көп бөлігінен бұрын, басқа да маңызды библиялық тұлғаларға дейін сақталған. Тертуллиан Мәсіх арқылы Құдайдың аян беруі туралы да қысқаша айтады. Ол яһуди халқының Құдаймен қарым-қатынасын сипаттайды: олар бір кезде Құдайдың құрметіне ие болған, бірақ "өз ата-бабаларына тым сенімді болып, олардың үйретулерінен алыстап, дүниелік әдеттерге еліктеген". Мәсіх шын ілімді қайта орнату үшін келді, Ол – Сөз бен Ақылдың бейнесі, Құдайдан туған және Құдайдың Ұлы атағына ие. Ол былай дейді: "Оның Құдайдың сәулесі бұрыннан белгілі бір қызға түсіп, оның құрсағында етке айналып, Құдаймен біріккен адам болып дүниеге келді". Мәсіхтің табиғаты мен құдайлығын түсіндіргеннен кейін Тертуллиан мемлекетке қарсы қылмыс туралы айыптауларға көшеді. Рим патшасына құрбандық шалмау айыптауына жауап ретінде Тертуллиан бұл амалдың ешқандай пайдасы жоқ екенін айтады, өйткені олардың Рим патшасына денсаулық, байлық және билік сыйлауға күші жетпейді. Олардың бар күштерін дұға арқылы жұмсайды, өйткені тек Құдай ғана абсолютті билікке ие және Одан император да пайда болған. Ол ғана империяларды құрып, жояды және тек Ол ғана Цезарьға билік, денсаулық және байлық сыйлайды: "Біз оларға [императорларға] ұзақ өмір, тыныш билік, елдегі қауіпсіздік, батыл әскерлер, адал Сенат, әділ халық, бейбіт әлем және адам немесе Цезарь дұға ететін барлық нәрселерді сұраймыз". Тертуллианның айтуынша, мәсіхшілер император үшін дұға етіп, римдік мүдделерді Құдайдың қолына тапсырып, Цезарьды Құдайға ұсынады. Олардың жиналыстары мемлекетке қауіп төндірмейді, императорға, Сенатқа немесе империяға қарсы қастандық жасамайды. Рим империясына деген олардың құрметі мен ізгі ниеттері көршілеріне деген құрметтерімен бірдей. Басқаша әрекет ету – жақсы мәсіхшінің белгісі емес. Тертуллиан барлық айыптауларды қарастырып, мәсіхшілерге тағылған айыптаулар жалған және қауесеттерге негізделгенін көрсетті. Барлық дәлелдерін келтіргеннен кейін Тертуллиан жалған тәңірлерге табынудың империяға қарсы қылмыс екенін қалай айта алатындарына таңғалады. Христиандық қоғамдық тәртіпке ешқандай қауіп келтірмейді, сондықтан оның мүшелері бейбіт өмір сүруге және жиналуға құқылы.

Христиандық қоғам мен философияның суреті (39 47 тараулар)

Тертуллиан мәсіхшілердің өмір салты мен іс-әрекеттерін түсіндіруді жалғастырады. Ол олардың қалай жиналатынын, Құдайға құлшылық ететінін және Оған ұнамды болу үшін дұға ететінін, бір-бірі үшін де, император мен империя үшін де, Киелі кітаптарды зерттейтінін және ой елегінен өткізетінін, сондай-ақ тамақ бөлісетінін, бірақ бәрін Құдайға дұға мен алғыс айтудан кейін жасайтынын сипаттайды. Содан кейін әркім өзі білген әнмен немесе кітаптан алған білімімен бөлісіп, түн бойы Құдайды мақтай алады. Ол оннан бір бөлігін беру, бір-бірін жақсы көру, бауырластар болу, Мәсіхтің үйретіктерімен бірігіп өмір сүру сияқты амалдарды түсіндіреді. Мәсіхшілер осы дүниеге қатысты болғандықтан, олар оның және басқалардың арасында өмір сүруге тиіс. Олар ет базарларында, дүкендерде сауда жасайды, ванналарға барады және басқалар сияқты қонақ үйлерде тұрады, бірақ не істесе де, "Бізді жаратқан Құдай Иемізге алғыс айтуға тиіспіз" дегенді есінен шығармайды. Осының бәріне қарамастан, қудалаушылар мен айыптаушылар олардың әділдігін танымай, мәсіхшілерді әділетсіз қудалайды және оларға жамандық жасайды. Мәсіхшілер шынайы кінәсіздікті біледі, себебі олар оны Құдайдан үйреніп, мұра еткен; олар Құдайдан тысқары мәңгілік жазаның бар екенін біліп, түсінеді және осы рас жазаны іске асыратын Құдайдан қорқады. Тертуллиан: «Біз проконсулдан емес, Құдайдан қорқамыз», – деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ христиандық философиядан гөрі артық нәрсе екенін айтады, философияда «Ол [христиандық] ізгілікке үйретеді және адамгершілік, әділдік, шыдамдылық, қанағаттылық және тазалықты жақтайды» деген философтардың сөздерін келтіреді. Егер христиандық философияның бір түрі болса, оған да солай қарау керек, оның сенімдерін, амалдарын, әдет-ғұрыптары мен рәсімдерін үйретуге және таратуға бостандық беру керек.

Қорытынды қарарлар мен ескертулер

Тертуллиан өз қорғау сөзін христиандардың күресін шайқасқа қатысқан адамның күресімен салыстыра аяқтайды. Христиандар қуғын-сүргінге ұшырап, сынақтарға төтеп беруден ләззат алмайды, бірақ Мәсіхтің әскерлері ретінде олар да шындық үшін күресуге тиіс, әрине, бәрі де Құдайдың даналығы үшін. Ол билік өкілдеріне: "Бізді айқышқа тартып өлтіріңдер, азаптап, соттаңдар, жоқ қылыңдар! Сендердің теріс амалдары – біздің таза екеніміздің дәлелі. Сендер бізді соттағанда, Құдай бізді ақтаушы болады."