Көне Хотан патшалығы: Жібек Жолының буддалық оазисі

Кіріспе

Ирандық сака буддистік патшалығы (56 – 1006)

Хотан патшалығы – Тарым алқабындағы Такламакан шөлінің оңтүстік жиегімен (қазіргі Синьцзян, Қытай) өтетін Жібек жолының бір тармағында орналасқан ежелгі сак-буддистік патшалық. Ежелгі астана бастапқыда қазіргі Хотан қаласының батысында, Йоткан жерінде салынған. Хан әулетінен бастап, кем дегенде Тан әулетіне дейін қытай тілінде Ютянь деп аталған. Бұл, негізінен буддалық патшалық, мың жылдан астам уақыт бойы өмір сүрді, 1006 жылы Синьцзянның исламдануы және түркіленуі кезінде мұсылмандық Қарахандық хандығы оны жаулап алғанға дейін. Оазиске салынған Хотанның жидебақтары жібек және кілемдерді өндіріп, экспорттауға мүмкіндік берді, сондай-ақ қаладағы басқа да маңызды өнімдер, мысалы, әйгілі нефрит тасы мен керамика да өндірілді. Жібек жолындағы маңызды қала және ежелгі Қытай үшін нефриттің ірі көзі болғанына қарамастан, Хотанның өзі салыстырмалы түрде кішкентай – Йоткандағы Хотанның ежелгі қаласының шеңбері шамамен 2,5–3,2 км (1,5–2 миль) болған. Алайда, Хотанның ежелгі қаласының археологиялық дәлелдерінің көп бөлігі жергілікті халықтың ғасырлар бойы бағалы заттар іздеуі салдарынан жойылған. VII-VIII ғасырлардағы тибеттіктер үшін бұл патшалық Ли (немесе Ли юль) деп, ал астанасы Ху тен, Ху ден, Ху то және Иву то деп аталған. Жергілікті халықтың жазған атауы уақыт өте келе өзгерген; шамамен б.з.б. III ғасырында жергілікті халық Хотананы хароштхи жазуымен, ал кейінірек Хватянаны брахми жазуымен жазған. Осыдан кейін Хвамна және Хвам олардың соңғы мәтіндерінде пайда болды, онда Хвам ксира немесе «Хотан елі» деген атау берілді. Хотан батысқа –t әлі өзгермеген кезде танымал болды, бұл ертедегі жаңа парсы тілінде жиі кездеседі. Жергілікті халық буддалық гибридтік санскриттің ықпалымен Гаустананы (Гостана, Гостана, Годана, Годания немесе Кустана) және 9-ғасырда, Қытай патшалығымен (Шажоу немесе Дунхуан) одақтасқан кезде Юттинаны қолданған.

Орналасуы және географиясы

Оазистің географиялық орны оның сәттілігі мен байлығының басты факторы болды. Оның солтүстігінде жер бетіндегі ең құрғақ және шөлді климаттардың бірі – Такламакан шөлі, ал оңтүстігінде көбінесе адам тұрмайтын Құрум (Куньлун) таулары орналасқан. Шығыс жағында Ниядан басқа оазистердің саны аз болды, бұл саяхатты қиындатты, ал батыс жағынан кіру салыстырмалы түрде оңай болды. Хотан Тарым бассейнінде Юрунг каш және Қара каш өзендерінің суымен суарылды. Бұл екі өзен мол су көзін қамтамасыз етіп, әдетте құрғақ климатта тұруға мүмкіндік берді. Тауға жақын орналасуы егістіктерді суаруға ғана емес, сонымен қатар өзендердің беткейін азайтуы және жағалауларында шөгінділерді жинауы арқылы топырақтың құнарлылығын арттырды, нәтижесінде құнарлы топырақ пайда болды. Бұл құнарлы топырақ Хотанды астық дақылдары мен жеміс-жидектерімен әйгілі еткен ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырды. Сондықтан, Хотанның тіршілік көзі – Құрум (Куньлун) тау тізбегіне жақын болуы еді, және ол болмаса, Хотан Жібек жолындағы ең ірі және ең сәтті оазис қалаларының бірі болмас еді. Хотан мемлекеті Тарым бассейніндегі көптеген кіші мемлекеттердің бірі болды, оларға Яркенд, Лулан (Шаншан), Турпан, Қашқар, Қарашаһар және Куча (соңғы үш мемлекет Хотанмен бірге Тан әулеті кезінде төрт гарнизонды құрады) кірді. Батысында Соғдиана және Бактрия патшалықтары орналасқан. Ол Кушан империясы, Қытай, Тибет және бір кезде Сяньби (Ксионну) сияқты күшті көршілермен қоршалған, олардың барлығы әр түрлі уақытта Хотанға өздерінің ықпалын көрсетуге тырысты немесе көрсетті.

Тарих

Тарим алабында ерте заманнан бастап Тохарилер мен Сақтар сияқты түрлі үнді-еуропалық тайпалар қоныстанған. Хотаннан алынған жаде Қытайға қала салынғанға дейін ұзақ жылдар бойы саудаланып келген, мұны Шан (Йин) және Чжоу династияларының қабірлерінен табылған Хотан жадесінен жасалған заттар дәлелдейді. Осы жаде саудасын Юэчжилер жеңілдеткен деп саналады.

Негізгі аңыз

Хотанның құрылуы туралы аңыздың төрт нұсқасы бар. Бұл аңыздар замандас немесе бастапқы есептер емес екенін атап өту маңызды. Олар патшалық құрылғаннан кейін ғасырлар өткен соң жазылған. Бұл деректерді қытай саяхатшысы Сюаньцзянның еңбектерінен және хотандық құжаттардың тибет тіліне аудармаларынан табуға болады. Төрт нұсқаның бәрі қаланың б.з.д. үшінші ғасырында Ашоканың билігі тұсында үнділіктер тобымен құрылғанын көрсетеді. Аңызға сүйенсек, Хотанға солтүстік-батыс Үндістан мен Қытайдан адамдар қоныстанған, және бұл Хотанның Хан әулеті кезінде шығыс және батыс қалаларға бөлінуін түсіндіруі мүмкін. 1900 жылдары Аурел Штайн Нияда кароштхи жазылымындағы пракрит құжаттарын тапты. Хотанның құрылуы туралы аңызбен бірге Штайн, Тарим алқабындағы осы адамдардың Таксиладан келген үнді иммигранттары болғанын, Хотанды жаулап алып, отарлағанын болжады. Дегенмен, пракрит тілінің қолданылуы Кушан империясының ықпалынан қалған болуы мүмкін. Ерте Хотанда гректердің де ықпалы болды, бұл Тарим алқабындағы әртүрлі орындарда табылған эллинистік өнер туындыларымен дәлелденеді, мысалы, Хотанға жақын жерде табылған Сэмпул кілемшесі, грек құдайы Гермес пен қанатты Пегасты бейнелейтін кілемшелер Лұланнан табылған, сондай-ақ Птолемей Египетінің эллинистік патшалығынан әсер етуі мүмкін керамика. Сондықтан, аймаққа алғашқы көшіп келгендер Греко-Сака немесе Индо-грек басшысы басқарған, Таксила қаласынан шыққан этникалық құрамы әртүрлі халық болуы мүмкін, олар Греко-Бактрия патшалығының әкімшілік және әлеуметтік ұйымдарын пайдалана отырып Хотанды құрған деген ұсыныс бар. Тибет әдебиетінде үнді патшаларының ұзақ тізімі сақталған. Әртүрлі нұсқаларды сыни тұрғыдан қарастырған норвегиялық индолог Стен Конов мынадай қорытындыға келді: Ең көне, егжей-тегжейлі қытай және тибет мәтіндеріне (соның ішінде қазіргі заманғы тибет мәтініне де) сене отырып, қуғынға ұшыраған үндістердің (император Ашоканың ұлы мен министрлері қоса) отарлаушы топтары Хотан патшалығын құрды.

There are four versions of the legend of the founding of Khotan. It's important to note that these legends were not contemporary or primary accounts. They were written centuries after the kingdom was founded." These may be found in accounts given by the Chinese pilgrim Xuanzang and in Tibetan translations of Khotanese documents. All four versions suggest that the city was founded around the third century BC by a group of Indians during the reign of Ashoka. The legend suggests that Khotan was settled by people from northwest India and China, and may explain the division of Khotan into an eastern and western city since the Han dynasty. In the 1900s, Aurel Stein discovered Prakrit documents written in Kharoṣṭhī in Niya, and together with the founding legend of Khotan, Stein proposed that these people in the Tarim Basin were Indian immigrants from Taxila who conquered and colonized Khotan. The use of Prakrit however may be a legacy of the influence of the Kushan Empire. There were also Greek influences in early Khotan, based on evidence such as Hellenistic artworks found at various sites in the Tarim Basin, for example, the Sampul tapestry found near Khotan, tapestries depicting the Greek god Hermes and the winged pegasus found at nearby Loulan, as well as ceramics that may suggest influences from as far as the Hellenistic kingdom of Ptolemaic Egypt. One suggestion is therefore that the early migrants to the region may have been an ethnically mixed people from the city of Taxila led by a Greco Saka or an Indo Greek leader, who established Khotan using the administrative and social organizations of the Greco Bactrian Kingdom. In Tibetan literature, a long list of Indian kings is preserved. Sten Konow, the Norwegian Indologist who critically examined the different versions of the tradition concluded as follows:
According to the oldest detailed Chinese and Tibetan texts (including a Tibetan text which may be contemporary), which we cannot distrust, the colonizing groups of exiled Indians (including the son and ministers of Emperor Ashoka) founded the Kingdom of Khotan.

Сакалардың келуі

Хотанның кейінгі ғасырлардағы сақталған құжаттары Хотан халқының сак тілінде, Соғдиан тіліне (Соғдиана) жақын шығыс иран тілінде сөйлегенін көрсетеді. Индоевропалық тіл ретінде сак тілі, Тарым алабының көршілес аймақтарында сөйленген Тохари тілдерімен (сонымен қатар Агнеан Кухен деп те аталады) алыс туыс. Сондай-ақ, сак тілінің Тохари тілімен ортақ ареалдық ерекшеліктері болған. Сак халқының Хотан аймағына қашан көшіп келгені нақты белгісіз. Хотанға жақын орналасқан Сампул (Шанпулу; سامپۇل بازىرى /) қаласының Сампул кебетесінен табылған археологиялық дәлелдер, сак халқының б.з.д. бірінші мыңжылдықтың соңғы тоқсанында осы аймақта қоныстанғанын көрсетеді. Дегенмен, кейбір зерттеушілер олардың қала құрылғаннан кейін ғана көшіп келгенін ұсынады. Сактар Тарым алабының басқа бөліктерінде де бұрыннан болған болуы мүмкін. Хотаннан шамамен 200 км шығысқа қарай орналасқан Керия аймағындағы Юмулак Кум (Джумбулак Кум, Юанша) жерінде сактарға ұқсас халықтың іздері табылды, бұл б.з.д. 7 ғасырға дейін сонау салымды. Сак халқы ежелгі қытай жазбаларында Сай (塞, sāi, sək) деп аталған. Бұл жазбалар олардың бастапқыда қазіргі Қырғызстан мен Қазақстанның Или және Чу өзендерінің аңғарларында мекен еткенін көрсетеді. Қытайдың Хан кітабында бұл аймақ «Сай елі» деп аталған, яғни сактардың жері. Сима Цянның Ши Цзи еңбегінде айтылғандай, бастапқыда Тянь-Шань мен Гансу провинциясының Дунхуаңы арасындағы аймақта тұрған Индоевропалық Юэчжи тайпасы, б.з.д. 177-176 жылдары Хунну әскерлерінің Моду Чанью басшылығымен шабуылға ұшырап, Хэси дәлізінен қашқан. Өз кезегінде Юэчжи тайпасы Сайларды (яғни сактарды) шабуылдап, оңтүстікке ығыстырған. Сактар б.з.д. 140 жылы Сырдария арқылы Бактрияға өтіп, кейін Солтүстік Үндістанға, сондай-ақ Хотан, Карашар (Янки), Яркенд (Шаче) және Куча (Кючи) сияқты Тарым алабының басқа да аймақтарына қоныс аударды. Бір болжам бойынша, сактар Грек-Бактрия патшалығында эллинизацияға ұшыраған, және олар немесе этникалық тұрғыдан аралас грек-скифтер Яркенд пен Хотанға, немесе одан бұрын Индо-грек патшалығындағы Таксиладан көшіп келген. Пракрит тілінде жазылған, көршілес Шаншандан табылған б.з. 3 ғасырына жататын құжаттар Хотан патшасына «хинаджа» (яғни «генералиссимус») атағы берілгенін көрсетеді. Бұл атау санскрит тіліндегі «сенапати» атағымен теңдесетін ирандық сөз. Дунхуанда табылған 10 ғасырға жататын Хотан сак тіліндегі ұқсас құжаттар да бар.

Surviving documents from Khotan of later centuries indicate that the people of Khotan spoke the Saka language, an Eastern Iranian language that was closely related to the Sogdian language (of Sogdiana); as an Indo European language, Saka was more distantly related to the Tocharian languages (also known as Agnean Kuchean) spoken in adjoining areas of the Tarim Basin. It also shared areal features with Tocharian. It is not certain when the Saka people moved into the Khotan area. Archaeological evidence from the Sampul tapestry of Sampul (Shanpulu; سامپۇل بازىرى / ), near Khotan may indicate a settled Saka population in the last quarter of the first millennium BC, although some have suggested they may not have moved there until after the founding of the city. The Saka may have inhabited other parts of the Tarim Basin earlier – presence of a people believed to be Saka had been found in the Keriya region at Yumulak Kum (Djoumboulak Koum, Yuansha) around 200 km east of Khotan, possibly as early as the 7th century BC. The Saka people were known as the Sai (塞, sāi, sək in Old Sinitic) in ancient Chinese records. These records indicate that they originally inhabited the Ili and Chu River valleys of modern Kyrgyzstan and Kazakhstan. In the Chinese Book of Han, the area was called the "land of the Sai", i. e. the Saka. According to the Sima Qian's Shiji, the Indo European Yuezhi, originally from the area between Tängri Tagh (Tian Shan) and Dunhuang of Gansu, China, were assaulted and forced to flee from the Hexi Corridor of Gansu by the forces of the Xiongnu ruler Modu Chanyu in 177 176 BC. In turn the Yuezhi were responsible for attacking and pushing the Sai (i. e. Saka) south. The Saka crossed the Syr Darya into Bactria around 140 B. C. Later the Saka would also move into Northern India, as well as other Tarim Basin sites like Khotan, Karasahr (Yanqi), Yarkand (Shache) and Kucha (Qiuci). One suggestion is that the Saka became Hellenized in the Greco Bactrian Kingdom, and they or an ethnically mixed Greco Scythians either migrated to Yarkand and Khotan, or a bit earlier from Taxila in the Indo Greek Kingdom. Documents written in Prakrit dating to the 3rd century AD from neighbouring Shanshan show that the king of Khotan was given the title hinajha (i. e. "generalissimo"), a distinctively Iranian based word equivalent to the Sanskrit title senapati. Similar documents in the Khotanese Saka language dating mostly to the 10th century have been found in Dunhuang.

Шығыс Хан дәуірі

Б.з.б. 1-ғасырындағы Хотаннан табылған монеталардың үстінде қытай және гандари пракрит тілдерінде жазылған, харошти әрпімен белгіленген екі жазу бар, бұл Хотанның сол кезде Үндістан мен Қытаймен байланыста болғанын көрсетеді. Хан әскерінің офицері Бан Чао Хотанға келгенде, патша оны аса құрметпен қарсы алмады. Патшаның болжамгері оған Бан Чаоның жылқысын талап етуді ұсынды, ал Бан Чао сол болжамгерді дереу өлтірді. Бан Чаоның осы әрекетіне таң қалған патша, Хотандағы Сяньби (Сионну) елшісін өлтіріп, Хан әулетіне адалдық серт берді. Хан әулеті Хотанды бағындырған кезде, халық саны еселеп артты. Кейінгі Хан кітабында (6-189 жж.) былай делінген:

Дегенмен, Хан билігі әлсіреген кезде Хотанға жасаған ықпалы азайды.

Тан әулеті

640 жылы Танның оазистік мемлекеттерге қарсы жорығы басталды және Хотан Тан императорына бағынды. Анксидің төрт гарнизоны құрылды, олардың бірі Хотан қаласында орналасты. Кейін тибеттіктер қытайлықтарды жеңіп, Төрт гарнизонды өз бақылауына алды. Хотан алғаш рет 665 жылы басып алынды, ал хотандықтар тибеттіктерге Аксуды жаулап алуға көмектесті. Кейінірек 692 жылы Тан Қытайы бақылауды қайта иеленді, бірақ Ан Лушан көтерілісі салдарынан едәуір әлсіреп, Батыс аймақтардың барлығына деген бақылауын жоғалтты. Тан әулетінен кейін Хотан Гүйи округінің билеушілерімен одақ құрды. Дунхуан мен Хотанның буддалық орталықтары тығыз байланыста болды, Дунхуан мен Хотанның билеушілері аралас некелер арқылы туыстық қарым-қатынас жасады. Дунхуанның Могао үңгірлері мен будда ғибадатханаларын Хотан патшалары қаржыландырып, демеушілік етті, ал олардың бейнелері Могао үңгірлерінде салынды. Хотанды 792 жылы Тибет империясы басып алды және 851 жылы тәуелсіздік алды. Хотанның алғашқы жазбада қалған Тибет патшасы Виша Самбхава болды, ол қытайша Ли Шенгтиан есімін қабылдады және Тан әулетінің императорлық отбасынан тарағанмын деп мәлімдеді. Виша Самбхава "арыстан патшасы" (раджасимха) және Таяу Шығыс императорларына тән "патшалардың патшасы" сияқты атақтарды қолданып, Хотанның қытай тіліндегі сот құжаттарында қытайлық хуанди (император) атағын да пайдаланды және қытай стиліндегі бас киімдер мен халаттар киді. Оның ұлы Виша' Сура "Қытай патшаларының патшасы" (caiga rāṃdānä rrādi) деген біріктірілген атақты қолданды, өзін портреттерде қытай императоры ретінде бейнеледі, Тан және Сун әулеттерінің жарлықтарын еліктеп, "чи" (勑) таңбасымен қол қойылған қытай стиліндегі императорлық жарлықтарды пайдаланды және "Ұлы Хотанның көктегі Хан ұлы" (大于闐漢天子) деген жазуы бар мөрді қолданды. Виша Самбхава Гүйи округінің билеушісі Цао Иджиннің қызына үйленді. Цао Йицзиньнің немересі Цао Янлу Виша Самбхаваның үшінші қызына үйленді.

Тарихи уақыт сызығы

Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары оның негізін қалаушы аңыздарына сәйкес Маурья империясының үндістері болған көрінеді. б.з.д. 84 ж.: Буддизм Хотанға енгізілген. шамамен 56 ж.: Еркенттің күшті және өркендеген патшасы Сян Хотанға шабуыл жасап, оны басып алды. Ол Лигуидің патшасы болу үшін оның патшасы Юлинді ауыстырды және Хотанның патшасы ретінде өзінің кіші інісі Вейшиді тағайындады. 61: Хотан Яркандты жеңді. Осыдан кейін Хотан өте күшті болады және 13 патшалық Хотанға бағынады, ол енді Шаншанмен бірге Жібек жолының оңтүстік тармағындағы негізгі державаға айналды. 78: Қытай генералы Бан Чао патшалықты басып алады. 127: Хотан патшасы Виджая Крити Кушан императоры Канишкаға Үндістанның Сакет қаласын жаулап алуына көмектесті. 127: Қытай генералы Бан Ён Қарасаһрға шабуыл жасап, бағындырды; содан кейін Куча, Кашгар, Хотан, Ярканд және басқа патшалықтар, барлығы он жеті, олардың барлығы Қытайға бағынды. 129 ж. Хотанның патшасы Фанкян Кэрияның патшасы Сингті өлтірді. Ол өз ұлын Керияның патшасы етіп тағайындады. Содан кейін Ханға сыйлық ұсыну үшін елші жіберді. Император Хотан патшасының қылмысын кешіріп, оған Керия патшалығын қайтаруды бұйырды. Фанкян бұдан бас тартты. 131: Хотанның патшасы Фанкян өзінің бір ұлын Қытайдың император сарайына қызмет етуге және сыйлық беруге жібереді. 132: Қытайлар Қашғар патшасы Ченпанды жіберді, ол 20 000 адаммен Хотанға шабуыл жасап, жеңді. Ол бірнеше жүз адамның басын шауып, жауынгерлерін ерікті түрде тонауға жіберді. Ол [Керияның] патшасын [бұрынғы патша] Сингтің әулетінен шыққан Чэнгуоны патша етіп тағайындады да, қайта оралды. 151: Хотанның патшасы Цзянь Ханның бас клеркі Ван Цзиньмен өлтірілді, оны өз кезегінде Хотандықтар өлтірді. Ангуо Цзяньның ұлы таққа отырды. 175: Хотан патшасы Ангуо Керияға шабуыл жасап, оны қатты жеңді. Ол патшаны және басқа да көптеген адамдарды өлтірді. 195: "Батыс аймақтар" бүлік шығарып, Хотан тәуелсіздігін қайта алды. 399 Қытайлық паломник-монах Факсиан бұл жердегі буддалық қауым туралы хабар береді. 632 ж. Хотан императорлық Қытайға құрмет көрсетеді және вассалдық мемлекет болады. 644 ж. Қытайлық хажи монахы Сюаньцзян Хотанда 7 - 8 ай тұрады және патшалық туралы егжей-тегжейлі жазба жазады. 670 ж. Тибет империясы Хотанға басып кіреді және оны басады (қазіргі уақытта "төрт гарнизонның" бірі). 673 ж. Хотанды Тибет Мгар министрі басқарады. 674: Фуду Сионг патша (Виджая Санграма IV), оның отбасы және ізбасарлары тибеттіктермен соғысқаннан кейін Қытайға қашып кетеді. Олар қайта оралуға мүмкіндігі жоқ. шамамен 680 ж. шамамен 692 ж.: "Амача Кемег Хотанның регенті ретінде билік етеді. 692 ж. Қытай У Цзэцзяньның басшылығымен Тибет патшалығын қайта басып алды. Хотанды протекторатқа айналдыру. 725: Ючи Тяо (Виджая Дхарма III) түрікпен құдаласқан үшін қытайлықтардан бас тартты. Ючи Фушижанды (Виджая Самбхава II) қытайлықтар таққа отырғызады. 728: Ючи Фушижанға (Виджая Самбхава II) Қытай императоры "Хотан патшасы" атағын ресми түрде берді. 736: Фуду Да (Үлкен Виджая Вахана) Ючи Фушижанның орнын басады және қытай императоры әйеліне атақ береді. 740 ж. шамасында: патша Ючи Гуи Фуду Даның (Виджая Вахана) орнын басып, буддистерді қудалай бастайды. Хотан буддалық монахтар Тибетке қашып кетеді, онда оларға патша Месгцомның қытайлық әйелі баспана береді. Көп ұзамай патшайым талма ауруынан қайтыс болып, монахтар Гандараға қашуға мәжбүр болды. 740: Қытай императоры Ючи Гуйдың әйеліне атақ береді. 746 ж. Ли елінің пайғамбарлығы аяқталып, кейіннен Тибет тенгюріне қосылды. 756 ж. Ючи Шенг билікті інісі Шиху (Джабгу) Яоға тапсырады. 786 - 788: Қытай буддист хажиі Уконгтың Хотанға сапары кезінде Ючи Яо әлі де Хотанды басқарып отырды. 934: Виша Самбхава Дуньхуанның Гуййе округінің билеушісі Цао Иджиннің қызына үйленеді. 969: Виша Самбхаваның ұлы Зонгчанг Қытайға құрмет миссиясын жібереді. 971: Буддистік діни қызметкер (Цзицзян) Хотан патшасының хаттарын Қытай императорына алып келеді. Ол Қашғардан тұтқындаған билеп жүрген пиланы жіберуге ұсыныс жасайды. 1006: Хотанды мұсылман Юсуф Кадр Хан иеленді, ол Кашгар мен Баласагунның мұсылман билеушісінің ағасы немесе туысы. 1271 және 1275 жылдар аралығында: Марко Поло Хотанға барады.

The first inhabitants of the region appear to have been Indians from the Maurya Empire according to its founding legends. c.84 BC: Buddhism is reportedly introduced to Khotan. c.56: Xian, the powerful and prosperous king of Yarkent, attacked and annexed Khotan. He transferred Yulin, its king, to become the king of Ligui, and set up his younger brother, Weishi, as king of Khotan. 61: Khotan defeats Yarkand. Khotan becomes very powerful after this and 13 kingdoms submitted to Khotan, which now, with Shanshan, became the major power on the southern branch of the Silk Route. 78: Ban Chao, a Chinese General, subdues the kingdom. 127: The Khotanese king Vijaya Krīti is said to have helped the Kushan Emperor Kanishka in his conquest of Saket in India. 127: The Chinese general Ban Yong attacked and subdued Karasahr; and then Kucha, Kashgar, Khotan, Yarkand, and other kingdoms, seventeen altogether, who all came to submit to China. 129: Fangqian, the king of Khotan, killed the king of Keriya, Xing. He installed his son as the king of Keriya. Then he sent an envoy to offer tribute to Han. The Emperor pardoned the crime of the king of Khotan, ordering him to hand back the kingdom of Keriya. Fangqian refused. 131: Fangqian, the king of Khotan, sends one of his sons to serve and offer tribute at the Chinese Imperial Palace. 132: The Chinese sent the king of Kashgar, Chenpan, who with 20,000 men, attacked and defeated Khotan. He beheaded several hundred people, and released his soldiers to plunder freely. He replaced the king [of Keriya] by installing Chengguo from the family of [the previous king] Xing, and then he returned. 151: Jian, the king of Khotan, was killed by Han chief clerk Wang Jing, who was in turn killed by Khotanese. Anguo, the son of Jian, was placed on the throne. 175: Anguo, the king of Khotan, attacked Keriya, and defeated it soundly. He killed the king and many others. 195: The 'Western Regions' rebelled, and Khotan regained its independence. 399 Chinese pilgrim monk, Faxian, visits and reports on the active Buddhist community there. 632: Khotan pays homage to imperial China, and becomes a vassal state. 644: Chinese pilgrim monk, Xuanzang, stays 7–8 months in Khotan and writes a detailed account of the kingdom. 670: Tibetan Empire invades and conquers Khotan (now known as one of the "four garrisons"). c.670 673: Khotan governed by Tibetan Mgar minister. 674: King Fudu Xiong (Vijaya Sangrāma IV), his family and followers flee to China after fighting the Tibetans. They are unable to return. c.680 c.692: 'Amacha Khemeg rules as regent of Khotan. 692: China under Wu Zetian reconquers the Kingdom from Tibet. Khotan is made a protectorate. 725: Yuchi Tiao (Vijaya Dharma III) is beheaded by the Chinese for conspiring with the Turks. Yuchi Fushizhan (Vijaya Sambhava II) is placed on the throne by the Chinese. 728: Yuchi Fushizhan (Vijaya Sambhava II) officially given the title "King of Khotan" by the Chinese emperor. 736: Fudu Da (Vijaya Vāhana the Great) succeeds Yuchi Fushizhan and the Chinese emperor bestows a title on his wife. c. 740: King Yuchi Gui succeeds Fudu Da (Vijaya Vāhana) and begins persecution of Buddhists. Khotanese Buddhist monks flee to Tibet, where they are given refuge by the Chinese wife of King Mes ag tshoms. Soon after, the queen died in a smallpox epidemic and the monks had to flee to Gandhara. 740: Chinese emperor bestows a title on wife of Yuchi Gui. 746: The Prophecy of the Li Country is completed and later added to the Tibetan Tengyur. 756: Yuchi Sheng hands over the government to his younger brother, Shihu (Jabgu) Yao. 786 to 788: Yuchi Yao still ruling Khotan at the time of the Chinese Buddhist pilgrim Wukong's visit to Khotan. 934: Viśa' Saṃbhava marries the daughter of Cao Yijin, the ruler of the Guiyi Circuit of Dunhuang. 969: The son of King Viśa' Saṃbhava named Zongchang sends a tribute mission to China. 971: A Buddhist priest (Jixiang) brings a letter from the king of Khotan to the Chinese emperor offering to send a dancing elephant which he had captured from Kashgar. 1006: Khotan held by the Muslim Yūsuf Qadr Khān, a brother or cousin of the Muslim ruler of Kāshgar and Balāsāghūn. Between 1271 and 1275: Marco Polo visits Khotan.

Буддизм

Патшалық буддизмнің маңызды орталықтарының бірі болды, және 11 ғасырға дейін халықтың көп бөлігі буддист дінін ұстанды. Алғашқыда патшалық халқы буддист емес еді, буддизм біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырда Виджаясамбхава билік еткен кезде қабылдады делінеді, Хотан қаласы құрылғаннан кейін 170 жыл өткен соң. Дегенмен, Хан әскербасы Бан Чаоның мәліметтеріне сәйкес, 73 жылы Хотан халқы әлі де маздаизм немесе шаманизмді ұстанып тұрған. Патшалық көбінесе Махаянамен байланысты. IV ғасырда Хотан арқылы өткен қытай саяхатшысы Факсян былай деп хабарлады: "Ел гүлденген, халқы көп, барлығы да Дхармаға сенімді және діни музыкамен бір-бірін құрметтейді. Монахтар қауымы он мыңнан асады, олардың көп бөлігі Махаяна дінін ұстанады. Мәдени алмасуда қытай, санскрит, пракрит, апабрамша және классикалық тибет тілдері сияқты көптеген шетел тілдері қолданылды."

Христиандық

11 ғасырдағы парсы тарихшысы Гардизидің мәліметінше, 5-11 ғасырлардың ортасында патшалықтың аумағында екі Шығыс Сирия христиан шіркеуі болған, біреуі Хотан қаласының ішінде, екіншісі сыртында. Хотан қаласында христиан зираты да табылды. Махмуд Карам Каболидің "Тадкера" еңбегінде Хотанды 12 ғасырдың ортасында христиан билеушісі басқарғаны жазылған. "Тадкера" мәлімдемесінің тарихи құндылығы күмәнді болғанына қарамастан, де оны сақталған дерек ретінде қабылдады. Моңғол дәуірінде Хотаннан грек жазуы бар қытай жасаған Мелкиттік айқышы сатып алынған. Хотан тіліндегі мәтінде христиандыққа сілтеме бар деген жорамал де тарапынан жалған екені дәлелденді.

Әлеуметтік және экономикалық өмір

Хотанның әлеуметтік-саяси құрылымы туралы ақпарат аз болғанымен, Тарым қалаларының ортақ географиялық ерекшеліктері және Тарым бассейніндегі археологиялық жағдайлардың ұқсастығы Хотан тұрғындарының өмірі туралы белгілі бір қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. VII ғасырдағы қытай саяхатшысы Сюаньцзян Хотанды шектеулі егістік жері бар, бірақ өте құнарлы, "дәнді және жеміс-жидектерді мол өндіретін" жер деп сипаттаған. Ол сондай-ақ қалада "кілемдер, нәзік күймелер мен жібек" және "қою және ақ жаде" өндірілетінін айтқан. Қаланың экономикасы негізінен суаруға арналған оазистерден алынған суға және сауда тауарларын жасауға негізделген. Сюаньцзян Хотан мәдениетін де жоғары бағалап, халқының "әдебиет оқуды ұнататынын" айтқан, сондай-ақ "[е]лде музыка кеңінен таралған, адамдар ән мен биді жақсы көреді" деген. Хотан халқының "қалалық" киімі туралы да айтылады, ол "жеңіл жібек және ақ киімдерден" тұрады, ал ауылдық жерлерде "жүн мен тері" киімдер таралған. Оқиғаның бір нұсқасын қытай буддалық монахы Сюаньцзян айтады, ол қытай ханшайымының Хотанға жібек құрттарын жасырын жеткізгенін баяндайды. Сюаньцзян 640-645 жылдар аралығында Үндістаннан қайтып келгенде, Кашгар және Хотан (қытайша Ютянь) патшалықтары арқылы Орталық Азияны кесіп өтті. Сюаньцзянның сөзіне қарағанда, жібек шаруашылығы Хотанға 5 ғасырдың бірінші тоқсанында енгізілген. Хотан патшасы жібек құрттарының жұмыртқаларын, тутар ағашының тұқымдарын және қытайлық тәжірибені – жібек өндірісінің үш маңызды компонентін алуды қалаған. Қытай жібек өндірісіндегі монополияны сақтау үшін қытай сарайы бұл заттардың Қытайдан шығуына қатаң шектеулер қойған. Сюаньцзян жазғандай, Хотан патшасы қытай императорына адалдығының белгісі ретінде қытай ханшайымын алуды сұраған. Өтініш қабылданды және қытай ханшайымын Хотанға сүйемелдеп әкелу үшін елші қытай сарайына жіберілді. Ол ханшайымға Хотанға киім тігу үшін және халқының өмірін жақсарту үшін жібек құрттары мен тутар ағашының тұқымдарын әкелуі керектігін кеңес берді. Ханшайым жібек құрттарының жұмыртқаларын және тутар ағашының тұқымдарын бас киіміне жасырып, қытай шекарасы арқылы контрабандалық жолмен өткізді. Оның мәліметтеріне сәйкес, жібек құрттарының жұмыртқалары, тутар ағаштары және тоқу өнері Хотаннан Үндістанға, ал одан Еуропаға жеткен.

Despite scant information on the socio political structures of Khotan, the shared geography of the Tarim city states and similarities in archaeological findings throughout the Tarim Basin enable some conclusions on Khotanese life. A seventh century Chinese pilgrim named Xuanzang described Khotan as having limited arable land but apparently particularly fertile, able to support "cereals and producing an abundance of fruits". He further commented that the city "manufactures carpets and fine felts and silks" as well as "dark and white jade". The city's economy was chiefly based upon water from oases for irrigation and the manufacture of traded goods. Xuanzang also praised the culture of Khotan, commenting that its people "love to study literature", and said "[m]usic is much practiced in the country, and men love song and dance." The "urbanity" of the Khotan people is also mentioned in their dress, that of 'light silks and white clothes' as opposed to more rural "wools and furs". One version of the story is told by the Chinese Buddhist monk Xuanzang who describes the covert transfer of silkworms to Khotan by a Chinese princess. Xuanzang, on his return from India between 640 and 645, crossed Central Asia passing through the kingdoms of Kashgar and Khotan (Yutian in Chinese). According to Xuanzang, the introduction of sericulture to Khotan occurred in the first quarter of the 5th century. The King of Khotan wanted to obtain silkworm eggs, mulberry seeds and Chinese know how the three crucial components of silk production. The Chinese court had strict rules against these items leaving China, to maintain the Chinese monopoly on silk manufacture. Xuanzang wrote that the King of Khotan asked for the hand of a Chinese princess in marriage as a token of his allegiance to the Chinese emperor. The request was granted, and an ambassador was sent to the Chinese court to escort the Chinese princess to Khotan. He advised the princess that she would need to bring silkworms and mulberry seeds in order to make herself robes in Khotan and to make the people prosperous. The princess concealed silkworm eggs and mulberry seeds in her headdress and smuggled them through the Chinese frontier. According to his text, silkworm eggs, mulberry trees and weaving techniques passed from Khotan to India, and from there eventually reached Europe.

Жайыт

Хотан, Жібек жолдары кезеңінде және одан бұрын, Тарым алабының оңтүстік жолындағы маңызды сауда оазисі болды – шөлден оңтүстіктен кесіп өтетін жалғыз су арнасындағы жалғыз ірі оазис. Хотан қалаларының географиялық орналасуымен қатар, ол Қытайға экспортталатын нефрит жадының маңызды көзі ретінде де кеңінен танымал болды. Хотаннан Қытайға нефрит саудасының ұзақ тарихы бар. Қытай археологиялық қазбаларында Тарым алабынан алынған нефрит үлгілері табылды. Қытай шеберлері Синьлунва мен Чахайда б.з.д. 5000 жылдан бері "Хотаннан алынған жасыл нефриттен" сақина пішіндес әшекейлер жасаған. Қытай мәтіні Гуанцзиде Юэчжи тайпасы, кітапта Юцзи 禺氏 немесе Ниуцзи 牛氏 деп аталған, қытайлықтарға нефритпен қамтамасыз еткен. Екінші дереккөздерге сүйенсек, Хотаннан алынған нефриттің көне қытайларда кең таралған себебі оның жоғары сапасы және басқа жерлерде осындай нефриттің сирек кездесуі. Сюаньцзян 645 жылы Хотанда сатылатын нефритті байқап, оның саудасының көптеген мысалдарын келтірді.

Митохондриялық ДНК-ның талдауы

Лоп округінің Хотан археологиялық ескерткішінен шамамен 14 км қашықтықта орналасқан Сампул (қытайша: 山普拉) зиратында жергілікті тұрғындар б.з.б. 217 жылдан 283 жылға дейін қайтыс болғандарын жерлеген. Адам қалдықтарының митохондриялық ДНҚ талдауы Кавказ халқымен генетикалық байланысты, атап айтқанда осетиндер мен ирандықтарға қатысты аналық тектілік және Шығыс Жерорта теңізінен шыққан аталық тектілікті көрсетті. Бұл байланысты растайтын болса, тарихи мәліметтерде Александр Македонскийдің Бактриялық Роксана атты соғди әйеліне үйленгендігі және ол өз әскерлері мен генералдарына жергілікті әйелдерге үйленуге кеңес бергендігі айтылады; осының салдарынан Селевкидтер империясы мен Греко-Бактрия патшалығының кейінгі патшалары парсы-грек этникалық тобынан шыққан.