Кіріспе

1915 жылғы Д.Х.Лоуренстің "Радуга" романы – британдық автор Д.Х.Лоуренстің 1915 жылы Methuen & Co. баспасында алғаш рет жарық көрген романы. Ол Ноттингемширде өмір сүретін Брангвен отбасының үш буынының тарихын баяндайды, әсіресе ағылшын қоғамының қатаң шектеулерінде жеке адамның өсуі мен толыққанды өмір сүруге ұмтылысын көрсетеді. Лоуренстің 1920 жылғы "Махаббаттағы әйелдер" романы "Радуга" романының жалғасы болып табылады.

Сюжет

"Күсем" романы Англияның шығыс орталығында, Ноттингемшир мен Дербиширдің шекарасында тұратын фермерлер мен шеберлер әулеті – Брангвен отбасының үш буынының тарихын айтады. Кітап 1840 жылдардан 1905 жылға дейінгі шамамен 65 жылды қамтиды және Ұлыбританияның өркендеп келе жатқан индустриялануының фонында Брангвендердің махаббат қарым-қатынастарының қалай өзгеретінін көрсетеді. Алғашқы басты кейіпкер Том Брангвен – осы екі округтен әрі әлемді білмеген фермер; ал соңғысы, оның немересі Урсула, университетте оқиды және прогрессивті түрде қаладанған, капиталистік және индустриялды әлемде мұғалім болады. Кітап Брангвен әулетінің сипаттамасымен басталады, содан кейін Том Брангвеннің, көптеген бауырлардың бірінің, поляк босқыны және жесір Лидияға ғашық болғаны туралы айтылады. Кітаптың келесі бөлімі Лидияның бірінші күйеуінен туған қызы Анна мен оның күйеуі Уиллдің, Томның бауырларының бірінің ұлының, өте қиын және жанжарлы қарым-қатынасы туралы. Кітаптың соңғы және ең толық бөлігі, сонымен қатар ең танымал бөлігі, Уилл мен Аннаның қызы Урсуланың және оның айналасындағы өте материалистік және конформистік қоғамның шектеулерінде өзінің құштар, рухани және сезімтал табиғатын қанағаттандыруға күресімен айналысады. Ол бір жынысты мұғаліммен қарым-қатынасқа түседі және поляк тегі бар британдық әскері Антон Скребенскиймен құмар, бірақ ақыры трагедиямен аяқталатын махаббатқа бойдай береді. Кітаптың соңында, Скребенскийде өзін таба алмағаннан кейін, ол адамзат үшін жаңа сағынаны уәделейтін, Жер бетінен биікке көтерілген көкжиек туралы көріп тұрады: "Ол көкжиекте жердің жаңа сәулетін көрді, ескі, сынған үйлер мен фабрикалардың қирауы жойылды, әлем шындықтың тірі матасымен салынды, аспанға үйлесімді."

Цензура

Лоуренстің жыныстық құштарлықты ашық талқылауы және оның қарым-қатынастардағы табиғи және тіпті рухани өмір күші ретіндегі рөлі салдарынан "Көкаламбур" романы 1915 жылғы 13 қарашада Боу-стрит магистраттық сотындағы әдепсіздікке қатысты сот процесінде қудаланды, нәтижесінде 1011 данасы тәркіленіп, өртеліп жіберілді. Осы тыйымнан кейін 11 жыл бойы Ұлыбританияда қолжетімді болмады, алайда АҚШ-та басылымдары бар еді.

Жалғасы

"Күміс жаңбыр" романынан кейін 1920 жылы "Махаббаттағы әйелдер" атты жалғасы жарық көрді. Лоуренс екі романды біртұтас туынды деп ойлағанмен, "Қыз бауырлар" және "Той сақинасы" деген атауларды қарастырған. Алайда, баспагердің тікелей ықпалымен олар екі жеке роман ретінде жарыққа шықты. Бірақ "Күміс жаңбырға" қоғамның теріс пікір білдіруінен кейін, Лоуренстің баспагері жалғасты басып шығарудан бас тартты. Урсуланың рухани және эмоционалдық ізденісі "Махаббаттағы әйелдер" романында жалғасады, онда ол маңызды кейіпкер ретінде көрінеді. Бұл екінші туынды оның Руперт Биркинмен (көбінесе Лоуренстің өзінің бейнесі деп есептеледі) араласуын, сондай-ақ оның әпкесі Гудрунның Биркиннің досы Джеральд Крихпен құрған қарым-қатынасын көрсетеді.

Қабылдау

Философ Роджер Скрутон "Жыныстық құштарлық" (1986) еңбегінде: "Біз гендерлік құрылымдалған әлемде өмір сүретіндіктен, қарама-қарсы жыныс әрқашан біраз дәрежеде бізге жұмбақ болып қалады, оның тәжірибесін біз қиялдай аламыз, бірақ іштей біле алмаймыз" дейді. Скрутон Лоренстің романдарының басты тақырыбы – "Біз қарама-қарсы жыныспен бірігуді қалағанда, тереңде, тіпті болмаса, өзімізден мүлдем өзге нәрсемен қосылуға ұмтыламыз, бұл бізді оның ерекшелігімен және ішкі жан дүниесімен таңқалдырады" деп санайды. Скрутон "Күміс жаңбыр" Лоренстің көзқарасын растайды деп есептейді. Сынаушы Харольд Блум "Күміс жаңбыр" кітабын "Батыс каноны" (1994) еңбегінде Батыс мәдениетіне зор әсер еткен маңызды кітаптардың бірі деп атады. 1999 жылы "Modern Library" басылымы "Күміс жаңбыр" романын 20 ғасырдағы ағылшын тіліндегі 100 ең үздік романның тізімінде 48-орынға қойды.

Бейімделулер

1988 жылы BBC Стюарт Бердж режиссерлік жасаған теледидар адаптациясын шығарды, онда Урсула Брангвен рөлінде Имоген Стаббс ойнады. Келесі жылы роман Ұлыбританияда Кен Расселдің режиссерлігімен түсірілген "Көкайық" фильміне бейімделді, ол 1969 жылы "Махаббаттағы әйелдер" фильмін де түсірген болатын. 2021 жылы BBC романының жаңа 2 бөлімді радио адаптациясын жасады, ол Radio 4 радиосында эфирге шықты және Урсула рөлінде Кэсси Брэдли, ал Том рөлінде Карл Коллинз ойнады.

Хаттар

Д. Х. Лоуренстің хаттары, Джеймс Болтон және басқалардың редакциясымен, 7 томдық жинақ. (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1979–93 жж.).

Өмірбаян

Делани, Пол, Д. Х. Лоуренстің қорқынышы: Ұлы соғыс жылдарындағы жазушы және оның айналасы (Хассокс, Сассекс: Харвестер Пресс, 1978) Кинкед Уикс, Марк, Д. Х. Лоуренс: Жеңістен жерсіздікке, 1912 – 1922 (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1996)