Кіріспе

Мәйітке қоса көмілген заттар – археология мен антропологияда мәйітпен бірге жерленген заттар. Олар көбінесе жеке меншіктер, марқұмның өмірден кейінгі сапарын жеңілдету үшін қажетті жарақтар немесе құдайларға шалу үшін арналған сыйлықтар болып табылады. Зерттеушілер мұндай қабірдегі заттарды құрбандық түрі деп қарастырады. Археологтар тапқан қабір бұйымдарының көпшілігі керамика, тас және металл құралдар сияқты органикалық емес заттардан тұрады, бірақ уақыт өте шіріп кеткен органикалық заттар да ежелгі қабірлерге салынатын. Егер қабірдегі заттар марқұмға өмірден кейін пайдалы болса, онда сүйікті тағамдары немесе күнделікті қолданыстағы заттары қоса берілетін. Көп жағдайда әлеуметтік жағдайы қалдырылатын заттарға және олардың мөлшеріне әсер ететін. Жерлеу өнері – кең мағыналы термин, бірақ көбінесе жерлеу орнын безендіру үшін жасалған өнер туындыларын білдіреді, мысалы, құлдар мен қызметшілерді қоса алғанда, дүние-мүлкінің кішкентай үлгілері «пайдалану» үшін. (Ежелгі Египетте кейде өлгендермен бірге нағыз қызметшілер де жерленген. Америка, ежелгі Германия және ежелгі Месопотамиядағы қабірлерде құлдарды, қызметшілерді және әйелдерді құрбандыққа шалудың ұқсас жағдайлары кездеседі.) Қабірдегі заттар болған жағдайда, қабір тонау қаупі туындайды. Этрускілер өлгендермен бірге жерленген қабір бұйымдарына «śuθina» деген сөзді – этрускі тілінде «қамбаздан» деген мағынаны білдіретін сөзді жазатын, осылайша оларды тірілердің қайта пайдалануына қарсы шара қолданатын. Фараон Тутанхамонның қабірі ежелгі Египетте тоналмаған сирек қабірлердің бірі болғандықтан әйгілі. Қабірдегі заттар – марқұмның пайдасына арналған құрбандық ретінде қарастырылады. Бұл ата-бабаларға табыну және өлгендерге сыйлықтар беру салтымен тығыз байланысты, қазіргі батыс мәдениетінде Бұл Жандар күні (Өлгендер күні), ал Шығыс Азияда «тозақ банкноты» және осыған байланысты дәстүрлермен байланысты. Сондай-ақ, қайтыс болған басшының қызметшілері немесе әйелдері мәйітімен бірге жерленетін салты да осыған жатады. Қымбат қабір заттары мен құлдарды немесе қызметшілерді қосу қола дәуірінде жоғары мәртебелі екенін көрсететін белгі болғандықтан, олардың құнының жоғары болуына байланысты «жалған» қабір заттары жасала бастады, онда қабірдегі заттар немесе қызметшілер бейнеленген суреттер жасалып, нағыз құрбандықтардың орнына қабірге салынатын.

Танымал қабірлер

Әлеуметтік мәртебені бай қабірлерде көрсету қола дәуіріндегі патшалар қабірлерінде шектен асып кетеді. Ежелгі Египеттегі Фиван некрополісіндегі пирамидалар мен Патшалар сарқырамасындағы патшалар қабірлері адамзат тарихындағы ең күрделі жерлеу орындарының қатарында. Бұл үрдіс темір дәуірінде де жалғасты. Темір дәуіріндегі аса бай патша қабірінің мысалы – Цинь Ши Хуанның терракота әскері. Рим империясы аумағында ерте христиан қабірлерінде қабір заттары болмайды, ал 5 және 6 ғасырларда грек-рим политеизмінің құлдырауымен қабір заттарының жоғалуына бейімділік байқалады. Сол сияқты, Еуропадағы ерте орта ғасырлардағы қабір заттарының болуы көбінесе язычествоның (пұтқа табынушылықтың) белгісі ретінде қарастырылды, бірақ англосаксон Англиясы мен Франк империясындағы (7 ғасыр) дінге өту кезеңінде жағдай күрделірек болуы мүмкін. Христиан орта ғасырларында жоғары мәртебелі қабірлер сырттан қабір мүсіндерімен немесе қымбат қабір тастарымен белгіленді, сонымен қатар әшекейлер мен маталар сияқты белгілі бір қабір заттары да болды. Мәйітпен бірге қабір заттарын салу дәстүрі жоғарғы палеолиттен, тіпті орта палеолиттен бастап үзіліссіз тарихқа ие. Көптеген адамдар христиан дінінің енгізілуімен қабір заттарының жойылғанын болжайды, бірақ көптеген христиан қабірлерінде әлі де зергерлік бұйымдар сияқты қабір заттары табылған.

Археологиядағы рөлі

Археологияда қарапайым мінез-құлықтан бастап, техникалық және метафизикалық сипаттағы қабір заттарының маңыздылығын бағалау мүмкін емес. Олардың дүние жүзінде және тарихқа дейінгі кезеңде кең таралғандығынан, көп жағдайда жерленген күнделікті қолданыстағы заттарды қазу, белгілі бір тарихқа дейінгі мәдениеттегі мұндай артефакттардың басты көзі болып табылады. Дегенмен, қабір заттарын мәдениетте қолданылған артефакттардың объективті үлгісі деп түсінуге асығудан сақтану керек. Олардың ритуалдық контекстіне байланысты, қабір заттары артефакттардың ерекше класын құрауы мүмкін, кейбір жағдайларда тіпті олар жерлеу үшін ғана жасалған болуы мүмкін. Жерлеу рәсімі үшін жасалған өнер туындылары жерлеу өнері деп аталады, ал қабір заттарының тар мағынасы – нақты қолдану үшін жасалған және қабірге қойылған заттарды білдіреді, бірақ практикалық тұрғыда екі санаттың арасындағы шекара көнеді. Қола және темір ғасырындағы зираттардағы қабір заттары – әлеуметтік мәртебенің сенімді көрсеткіші; мұндай бай қабірлерде сырғалар, әшекейлер және янтарь сияқты экзотикалық шетелдік материалдар кездесуі мүмкін. Кейбірінде тіпті алтыннан жасалған қабір заттары да болған, бұл олардың қарапайым қабірлерден айқын айырмашылығын көрсеткен. Сонымен қатар, 2001 жылы Италияның Понтекагнано Файано қаласындағы темір ғасыры зиратында жүргізілген зерттеуде қабір заттарының сапасы мен қаңқадағы сот-медициналық көрсеткіштер арасындағы байланыс анықталды. Бай қабірлердегі қаңқаларда ересек жастағы биологиялық стрестің аз белгілері, сүйек сынулары немесе қажырлы еңбектің іздері сирек кездеседі. Әлеуметтік мәртебемен қатар, қабір заттары әлеуметтік нормаларға қатысты жынысқа байланысты мәселелерге де жарық түсіреді. Егер бінарлы қоғамда әйелдер аналық, өңдеу, тамақ дайындау сияқты міндеттерді орындаса, ал ерлер аң аулау және соғыс сияқты міндеттермен айналысса, онда олар әйелдерін әшекейлермен, ал еркектерін балталармен жерлейтін. Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы Дюранкулак зиратындағы археологиялық табыстар осы қоғамдық құрылымға сәйкес келеді. Бірақ кейбір қоғамдарда мұндай рөлдер ауыстырылған. Савроматтар қоғамындағы әйелдер жоғары құрметке ие жауынгерлер болған. Олардың қабірлері қару-жарақ пен ат жабдықтарымен толы болған. Егер сүйектің шіруіне байланысты адамның жынысын анықтау қиын болған жағдайда, қабір заттары шешуші факторға айналатын.