Судандық араб тілінің ерекшеліктері

Кіріспе

Араб тілінің аймақтық диалектісі

Бұл диалект Арабтардың Бақт шарты қол қойылғаннан кейін аймаққа көшіп келгендерімен бірге келген араб тілінің диалектілерінен пайда болды. Бақт шарты – 7 ғасырда Египеттің мұсылман билеушілері мен Макурия Нубия патшалығы арасында жасалған келісім. Қазіргі Судан аймағына саяхат жасаған Ибн Баттута сияқты саяхатшылардың куәліктері, араб тілінің жергілікті судан тілдерімен қатар болғанын көрсетеді, араб және судан тілдеріндегі екі тілділік 19 ғасырға дейін аймаққа саяхат жасағандармен жақсы расталды. Судан араб тілі египеттік араб тіліне ұқсас ерекшеліктерге ие. Алайда, судан диалектісі кейбір көне айтылу үлгілерін сақтайды, мысалы, «ج» әрпі, сонымен қатар бұл аймақты бір кезде қамтыған ежелгі Нобин тілінің ерекшеліктерін де көрсетеді. Осыған сәйкес, тіл білімі мамандары нубия, бежа, фур, нилот және басқа судан тілдерінің судан араб тілінің сөздік қоры мен дыбысталуына әртүрлі әсерін анықтады. Қазіргі стандартты араб тілінен өзге араб тілінің басқа диалектілері сияқты, судан араб тілі ресми жазуда немесе судан жаңалықтары арналарында көбінесе қолданылмайды. Дегенмен, судан араб тілі әлеуметтік желілерде, судан поэзиясының әртүрлі жанрларында (мысалы, добейт және халамантеш) және судан киносы мен теледидарында кеңінен қолданылады.

Өңірлік айырмашылық

Суданның әр аймағындағы жергілікті тілдердің әсерінің әртүрлілігіне байланысты, елдің барлық аймақтарында араб тілінде елеулі аймақтық айырмашылықтар кездеседі. Сондықтан, "судандық араб тілі" термині көбінесе Суданның солтүстік және орталық бөліктерінде қолданылатын араб тіліне қатысты. Судандық араб тілінің тағы бір көп айтылатын түрі – Оңтүстік Суданда тараған, араб тілінің пиджин түрі, ол басқа жергілікті тілдердің күшті ықпалында қалыптасқан.

Судандық араб тіліндегі сәлемдесулер

Солтүстік Суданда сәлемдесу әдетте ұзаққа созылады және басқа адамның денсаулығы, отбасы және т.б. туралы көптеген сұрақтарды қамтиды. Бейресми таныспен сәлемдескенде, әдетте «О», содан кейін оның атымен сәлемдеседі: Ō, Khalafalla немесе Ō, kēf ya Khalafalla. Ресми сәлемдесулер көбінесе жалпыға бірдей «As salām ˤalaykom» сөзімен басталады, ал жауабы – «Wa ˤalaykom as salām», бұл барлық мұсылмандарға ортақ амал. Дегенмен, Суданға тән басқа сәлемдесулер де бар, мысалы, ерлерге «Izzēyak» немесе әйелдерге «Izzēyik». «Қалайсың?» деп сұраудың бейресми жолы – «Inta shadīd?» (еркекке) немесе «Inti shadīda?» (әйелге). Оған жауап ретінде әдетте «al Hamdo lillāh» («Аллаға шүкір»), «ma batal» («жаман емес»), «nosnos» («жарты-жартылай») немесе денсаулығыңыз жақсы болмаса «taˤban showayya» («сәл шаршадым») жауабы беріледі. Әрине, басқа да көптеген жауаптар болуы мүмкін, бірақ олар күнделікті тілде қолданылады. Күнделікті қолданылатын басқа сәлемдесулер: «kwayyis(a), alhamdulilah» («Жақсы, Аллаға шүкір»), «Kēf al usra?» («Отбасы қалай?») немесе «kēf al awlād?» («Балалар қалай?») Достарға сұрағанда, «Kēf?» сұрағын адамның атына «ya» префиксін қосып айтуға болады, мысалы: «kēf ya Yōsif?» («Қалайсың, Жүсіп?»). «al hamdu lillāh»-қа қосымша стандартты жауап – «Allāh ybarik fik» («Алланың батасы саған болсын»). Белгілі бір уақытта қолданылатын және араб тілінің көптеген түрлерінде стандартты қосымша сәлемдесулер де бар, мысалы, «Sabāh al khēr?» / «Sabāh an Nōr». Бір-бірін жақсы білетін судандықтар көбінесе осы сәлемдесулердің көптерін бірге қолданады, кейде оларды қайталайды. Бірінші кездесуде қол алысу да кең таралған, кейде қол алысу алдында бір-бірін сол иығынан шапалақтау немесе ұру (әсіресе жақын достар арасында). Суданда қол алысу сәлемдесумен бірдей ұзаққа созылуы мүмкін. Жақсы таныс судандықтар қол алысу алдында оң қолын көтеріп, бір мезгілде бір-бірінің сол иығына тиіп, ауызша сәлемдесумен бірге қол алысады.

In northern Sudan, greetings are typically extended, and involve multiple questions about the other person's health, their family etc. When greeting an informal acquaintance, it is common to begin with the word o, followed by the person's first name: Ō, Khalafalla or Ō, kēf ya Khalafalla. Formal greetings often begin with the universal As salām ˤalaykom and the reply, Wa ˤalaykom as salām, an exchange common to Muslims everywhere. However, other greetings typical to Sudan include Izzēyak (to men) or Izzēyik (to women). A rather informal way to say "How are you", is Inta shadīd? Inti shadīda? "Are you well? (to a male and a female, respectively)", the response to which is usually al Hamdo lillāh "Praise God" assuming you are indeed feeling well, ma batal "not bad" or nosnos "half half", if feeling only okay or taˤban showayya "a little tired" if not so well. Of course, there can be many other responses but these are used in everyday language. Other everyday greetings include kwayyis(a), alhamdulilah "Good, thanks to Allah", Kēf al usra? "how is the family?" or kēf al awlād? "how are the children". For friends, the question Kēf? can also be formed using the person's first name, prefixed by ya, for example; kēf ya Yōsif? "How are you, Joseph?". Another standard response in addition to al hamdu lillāh is Allāh ybarik fik "God's blessing upon you". Additional greetings are appropriate for particular times and are standard in most varieties of Arabic, such as Sabāh al khēr? / Sabāh an Nōr. Sudanese that know each other well will often use many of these greetings together, sometimes repeating themselves. It is also common to shake hands on first meeting, sometimes simultaneously slapping or tapping each other on the left shoulder before the handshake (particularly for good friends). Handshakes in Sudan can often last as long as greetings. A handshake between well acquainted Sudanese will often be preceded by raising one's right hand and touching each other's left shoulder simultaneously before engaging in the handshake, all while exchanging verbal greetings.

Мақұлданған - иә деп айту

Судандық араб тілінде "иә" деген сөз әртүрлі болады; "айе" кеңінен қолданылады, алайда "айва" немесе "наам" да көп қолданылады.

Ағылшынша

Виктория Берналь, 1991, Судандық ауылда жұмысшыларды, шаруаларды және капитализмді дамыту, Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, Судандық араб сөздерінің сөздігін қараңыз, 203–206 беттер. Джеймс Дикинс. 2008. Судан араб тілінің онлайн арабша/ағылшынша және ағылшынша/арабша сөздіктері қолжетімді: http://www.leeds.ac.uk/arts/profile/40000/479/james_dickins. Джеймс Дикинс. 2007a. Судандық араб тілі: Фонематика және буындық құрылым. Висбаден: Харрассовиц. Джеймс Дикинс. 2007b. Хартум араб тілі. Араб тілі мен лингвистика энциклопедиясы (2 том) (K. Versteegh және басқалар, ред.). Лейден: Брилл. 559–571 беттер, қолжетімді: http://www.languages.salford.ac.uk/staff/KhartoumArabicArticleDickins.pdf. Джеймс Дикинс, 2006. Орталық қалалық судандық араб тіліндегі етістік түбірі. Грамматика – араб гуманизміне терезе: Майкл Г. Картердің құрметіне арналған мақалалар жинағы (Л. Эджард және Джанет Уотсон, ред.). Висбаден: Харрассовиц. 155–195 беттер. Элизабет М. Бергман, 2004. Сөйлеу судандық араб тілі, грамматика, диалогтар және сөздік, Спрингфилд, Вирджиния, Данвуди Пресс. Әбдел Хади Мохаммед Омер, 1984, Судан контекстіндегі араб тілі: Әлеуметтік-тілдік зерттеу (Тіл жоспарлау, диглоссия, стандарттау), жарияланбаған диссертация, Индиана университеті (Proquest арқылы қолжетімді). Эндрю және Джанет Персон, Ахмад Хусейнмен бірге, 1979, Судандық тілдік араб тілі бастаушылар үшін, Лингвистика институты, Хорслис Грин, Хай Уайкомб, Ұлыбритания: Бұл кітап Хартумда қолданылатын судандық тілдік араб тіліне тамаша кіріспе. Мәтін араб және латын әрпінде жазылған, бұл араб тілін білмейтін, бірақ негізгі әңгімелесу дағдыларын меңгергісі келетін адамдарға қолайлы. Алан С. Кей, 1976, Чад және Судан араб тілдері салыстырмалы араб диалектологиясы тұрғысынан, Мотон: Гаага. Эль Рашид Абубакр, 1970, Суданның сөйлеу араб тіліндегі есімдік тіркесі, жарияланбаған диссертация, Лондон университеті, Ұлыбритания. Дж. Спенсер Триммингем, 1946, Судан тіліндегі араб тілі, Лондон, Оксфорд университетінің баспасы, Г. Камберлидж. Винсент Льюлин Грифитс және Әбдел Рахман Али Таха, 1936, Суданның әдептік әдет-ғұрыптары; Солтүстік Суданның арабша сөйлейтін білімді халқы арасында кеңінен қолданылатын әдепті фразаларға шетелдіктер нұсқаулығы, Хартум, Судан үкіметі баспасы. С. Хиллсон, 1935, Судан араб мәтіндері, Кембридж, Ұлыбритания: Университет баспасы.

Victoria Bernal, 1991, Cultivating Workers, Peasants and Capitalism in a Sudanese Village, New York: Columbia University Press, see glossary of Sudanese Arabic words pp 203–206. James Dickins. 2008. Online Arabic/English Dictionary of Sudanese Arabic, and English/Arabic Dictionary of Sudanese Arabic available at http://www. leeds. ac. uk/arts/profile/40000/479/james dickins. James Dickins. 2007a. Sudanese Arabic: Phonematics and Syllable Structure. Wiesbaden: Harrassowitz. James Dickins. 2007b. Khartoum Arabic. In The Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics (Vol. 2) (K. Versteegh et al. eds.). Leiden: Brill. pp. 559–571, available at http://www. languages. salford. ac. uk/staff/KhartoumArabicArticleDickins. pdf
James Dickins, 2006. The Verb Base in Central Urban Sudanese Arabic. In Grammar as a Window onto Arabic Humanism: A Collection of Articles in Honour of Michael G. Carter (L. Edzard and Janet Watson, eds.). Wiesbaden: Harrassowitz. pp. 155–195. Elizabeth M. Bergman, 2004. Spoken Sudanese Arabic, Grammar, Dialogues and Glossary, Springfield, VA, Dunwoody Press. Abdel Hadi Mohammed Omer, 1984, Arabic in the Sudanese setting: A Sociolinguistic study (Language Planning, Diglossia, Standardisation), Unpublished dissertation, Indiana University (available on Proquest). Andrew and Janet Persson with Ahmad Hussein, 1979, Sudanese Colloquial Arabic for beginners, Summer Institute of Linguistics, Horsleys Green, High Wycombe, United Kingdom: This book is a good introduction to Sudanese colloquial Arabic as spoken in Khartoum. Text is in both Arabic and Latin scripts, making it accessible to those that do not read Arabic but want basic conversational skills. Alan S. Kaye, 1976, Chadian and Sudanese Arabic in the light of comparative Arabic dialectology, Mouton: The Hague, El Rashid Abubakr, 1970, The noun phrase in the spoken Arabic of Sudan, Unpublished dissertation, University of London, UK. J. Spenser Trimmingham, 1946, Sudan Colloquial Arabic, London, Oxford University Press, G. Cumberlege. Vincent Llewllyn Grifiths & Abdel Rahman Ali Taha, 1936, Sudan courtesy customs; a foreigner's guide to polite phrases in common use among sophisticated Arabic speaking population of Northern Sudan, Khartoum, published by the Sudan Government. S. Hillelson, 1935, Sudan Arabic texts, Cambridge, UK: The University Press.

Француз тілі

Мишель Баумер, 1968, Les noms vernaculaires soudanais utiles à l'écologiste, жарияланбаған диссертация, Монпелье университеті, Франция.

Неміс тілі

Рэндольф Галла, 1997, Kauderwelsch, Судан арабшасы – сөздік, Reise Know How Verlag, Билефельд, 1. Auflage, Штефан Райхмут, 1983, Der arabische Dialekt der Šukriyya in Ostsudan, Хильдесхайм, Нью-Йорк: G. Olms (автордың алғашқы диссертациясы, Берлин, Эракілі Университет), .

Араб тілі

Аун-Шәриф Касим (ʿAwn al Sharīf Qāsim), 1972, Судандағы соқпа диалект сөздігі (Qamūs al-lahja al-ʿāmmiyya fī al-Sūdān), Хартум: Судандық кітап баспасы (al-Dār al-Sūdāniyya lil-Kitāb).