Кіріспе
Сириядағы ежелгі синагог Дура-Европа синагогы – 1932 жылы Сирияның Дура-Европа қаласында табылған ежелгі синагог. Синагогта ауласы мен жиын залы бар, қабырғаларында адамдар мен жануарлар бейнеленген, ал батыс қабырғасында, Иерусалимге қарап, Тора кітабының орны салынған. Ол қала қабырғасына тікелей орналасқан, бұл оның сақталуына көмектескен. Құрылыстың соңғы кезеңі арамей тіліндегі жазу бойынша 244 жылға дейін датирленген, бұл оны әлемдегі ең көне синагогтардың бірі етеді. Археологиялық қазбалардан табылған көптеген ежелгі синагогтардың арасында, бұл ғимарат дерлік зақымдалмаған күйде сақталған және кең аумақты бейнелі суреттермен әшекейленген, бұл ғалымдарды қатты таң қалдырды. Бұл суреттер қазір Дамаск Ұлттық мұражайында көрсетілуде. Дура-Европа – Евфрат өзенінің жағасындағы шағын гарнизондық және сауда қаласы, көбінесе Шығыс Рим империясы мен Парф және кейін Персияның Сасанид империясы арасындағы шекаралық аймақта орналасқан. Ол бірнеше рет қолы ауысқан, бірақ 165 жылдан бері Римнің құрамында болды. 256-257 жылдары парсылардың қаланы толықтай қиратуынан бұрын, синагогтың қала қабырғасына жақын орналасқан бөліктері қорғаныс мақсатында құммен толтырылған. Қала құлағаннан кейін тасталып, қайтадан қоныстанбаған, ал бөлмелердің төменгі қабырғалары қазба жұмыстарына дейін көбінесе зақымдалмаған күйде жер астында қалды. Оның пайдаланылған уақытының қысқа болуы, еврей және христиан өнеріне тиетін әсерінің шектеулі болғанын қамтамасыз етті. Қазба жұмыстары Дура-Европа шіркеуіндегі христиандық ғибадат орындарынан да маңызды қабырға суреттерін ашты. Сонымен қатар, митраизмді дәріптейтін қабырға суреттері және еврей тіліндегі христиандық мәтіндердің фрагменттері табылды. Сирия азаматтық соғысы кезінде бұл жерді ИМ тобы басып алды, және синагогтың қалдықтары мен басқа да бірнеше ғимараттар қиратылған көрінеді.
The Dura Europos synagogue was an ancient synagogue uncovered at Dura Europos, Syria, in 1932. The synagogue contains a forecourt and house of assembly with painted walls depicting people and animals, and a Torah shrine in the western wall facing Jerusalem. It was built backing on to the city wall, which was important in its survival. The last phase of construction was dated by an Aramaic inscription to 244 CE, making it one of the oldest synagogues in the world. It was unique among the many ancient synagogues that have emerged from archaeological excavations as the structure was preserved virtually intact, and it had extensive figurative wall paintings, which came as a considerable surprise to scholars. These paintings are now displayed in the National Museum of Damascus. Dura Europos was a small garrison and trading city on the river Euphrates, and usually on the frontier between the Eastern Roman Empire and the Parthian and finally the Sassanid Empires of Persia. It changed hands at various points but was Roman from 165 AD. Before the final Persian destruction of the town in 256 257 AD, parts of the synagogue which abutted the main city wall were apparently requisitioned and filled with sand as a defensive measure. The city was abandoned after its fall and never resettled, and the lower walls of the rooms remained buried and largely intact until excavated. The short measure of time during which it was used ensured that it would have limited impact upon Jewish or Christian art. The excavations also discovered very important wall paintings from places of worship of Christianity at the Dura Europos church. In addition, there were wall paintings edifying Mithraism, and fragmentary Christian texts in Hebrew. In the Syrian Civil War, the site was occupied by ISIL, and what was left of the synagogue and a number of other buildings there appear to have been destroyed.
Дура-Европостың еврей қауымы
Дура-Европостағы яһуди қауымының болуы синагога салынғанға дейін көп бұрын болған. Месопотамия қалаларында гүлденген яһуди қауымдары болған, олардың мүшелері Небухаданасар II тұсындағы жер аударылғандар мен Веспасиан мен Адриан кезіндегі яһуди-рим соғыстарынан қашқандардың ұрпақтары еді. Яһуди диаспорасының Парфян және кейін Сасани империяларындағы ресми өкілі – әулетші, ол міндетті түрде Дәуіттен тараған болуы керек. Сура және Нехардея қалаларында Абба Арика (Рав) және Рабби Чиланың ықпалы арқасында Палестина академияларынан да әйгілі Талмуд академиялары орналасқан. Евфрат өзеніндегі маңызды керуен қаласы Дура-Европоста біздің заманымыздың 2-ші немесе 1-ші ғасырларында яһуди қауымы болғанға ұқсайды. Дегенмен, синагога салынғанға дейін діни ұйымның бар екенін көрсететін археологиялық іздер жоқ.
Синагоганың сәулеті
Синагога – Дура-Европос қаласының L7 блогына жататын ғимарат: қала Селевкидтермен дамытылғаннан бері 35x70 м өлшемдегі тікбұрышты блоктардан тұратын Гипподамия жоспары бойынша құрылған, ал археологтар анықтама үшін оларды шартты түрде нөмірлеген. Бұл L7 учаскесі бірінші солтүстік-оңтүстік және екінші шығыс-батыс қатарда, Decumanus Maximus-тан солтүстікке қарай орналасқан. Оның батыс жағы 19 және 20 мұнаралары арасындағы қамал бойындағы көшемен, ал қалған жақтары тиісінше А (шығысқа қарай), 2 (оңтүстікке қарай) және 4 (солтүстікке қарай) көшелермен шектеседі. Бұл бастапқыда А-I әріптерімен белгіленген онға дейін жеке тұрғын бірліктерді қамтитын тұрғын үй блогы болды, олардың бірі еврей қауымының қажеттіліктеріне арналып, құлшына үйіне айналдырылды. Қала шетінде орналасқандығы және алғашқы ғимараттың қарапайымдылығы, көбінесе қауымның аздығын көрсету үшін аргумент ретінде қолданылады. Екіншісінде еврей дінінің маңызды оқиғалары, заттары мен суреттері бейнеленген. Нишаның ішкі бөлігі үш бөліктен тұрады: конус тәрізді бөлігі қазба жұмыстарынан кейін бірден өңі жоғалған ақшыл көк түсті болған. Сыртқы қабығының түсі тоқ жасыл. Бағаналар мен нишаның төменгі бөлігі мәрмәрге ұқсатып боялған. Нишаның төменгі жағында бес тікбұрышты панель орналасқан, олардың жоғарғы және төменгі жағы қызыл жолақтармен шеңберленген, ал панельдерді бір-бірінен ажырату үшін тік қызыл жолақтар қолданылған. Бес панельдің бірі мен бесеуі жұпталған, екісі мен төртеуі – тағы бір жұп; олардың барлығы бір стильде жасалған. Бірінші және бесеуінші панельдерде суретшілер үшбұрышты суреттерді бөлу үшін қара диагональ сызықтарды қолданған. Панельдің жоғарғы және төменгі жағындағы қарама-қарсы үшбұрыштар қызыл жолақтармен және пельталармен безендірілген. Панельдердің бүйіріндегі қарама-қарсы үшбұрыштардың ішіндегі жасыл нүктелі қоңыр түсті концентрлі дөңгелектер бейнеленген. Екінші және төртінші панельдердің сыртқы шеңбері қызыл және қызғылт жолақтармен, ақ фонға қарсы қызыл нүктелер мен сызықтармен, бұрыштарында буынды және катушка тәрізді өрнектермен әшекейленген. Жазықтың бұрыштарында үш жапырақша тәрізді штрихтар бар. Шеңбердің ішінде панельдің жоғарғы сол және оң бұрыштарынан ортаға қарай әр түрлі қалыңдықтағы толқынды жасыл және қою жасыл сызықтар салынған. Нишаның орталық панелі ортасында сары шеңбер орналасқан қара алмастан тұрады. Алмастың айналасында екінші және төртінші панельдерді шеңгерген буынды және катушка тәрізді өрнектер бар. Алмастың бүйіріндегі төрт үшбұрыш қоңыр түспен безендірілген. Арканың алдыңғы жағындағы нишаның үстіндегі бейнелі әшекейлеу ерекше маңызға ие. Шпандельдер 1,47 м ені және 1,06 м биіктігіндегі тікбұрыш құрайды, олар 0,04 м ені және 0,05 м биіктігіндегі қызғылт жиекпен шеңберленген. Алдыңғы жақтың сол жағында менораның суреті, ал оң жағында Ысқақ құрбанының суреті бейнеленген. Орталық бөлігінде бағаналы ғимарат және аркалы кіреберіс көрсетілген.
Қабырға суреттері
Суреттер негізгі "Жыйылыс залының" қабырғаларын жабады, көптеген жерлерде символдардан тұратын дадо фризінің үстіне үш қабатта суреттер орналасқан, биіктігі шамамен 7 метрге жетеді. Құдайдың қолы мотиві бірнеше суретте құдайдың араласуын немесе мақұлдауын көрсетеді. Ғылыми пікірталастар қабырға суреттерінің кейінгі еврей және/немесе христиан иконографиясына тигізген әсерін күмәндандырып келеді, себебі мұндай ерте замандағы Киелі кітапшадағы оқиғалардың бейнеленуінің маңыздылығы зор. Мұса мен Шығу кітабының суреттері синагогтың батыс қабырғасындағы 12 бөлек суреттің арасында маңызды орын алады. Хопкинс схемасында 3 сурет Мұсаның өміріне арналған, ал батыс қабырғасында Мұсаның 7 суреті бейнеленген. Кейбір суреттерде бір көріністе Мұсаның бірнеше бейнесі кездеседі. Мұсаның израильдіктерді Мысырдан шығарып әкелуі бейнеленген сурет, WC4 деп белгіленген сурет сияқты, бірнеше Мұса бейнесін қамтиды. Мұсаның бірінші аяғының арасында арамей тілінде: "Мұса, ол Мысырдан шығып, теңізді жарып өткенде" деген жазу бар. Бұл жазулар суреттердің Мұсаның Қызыл теңізден израильдіктерді алып өтуі туралы оқиғаны бейнелейтінін нақты көрсетеді. Біріншісінде Мұса таяқ сияқты бір нәрсені көтеріп, солға қарап, өзінен кейін израильдіктер әскерін бастап бара жатыр. Екіншісінде Мұса таяғын Қызыл теңіздің үстіне төмендетіп, судың екіге бөлініп, қуып келе жатқан египеттік әскерді жабуына себеп болады. Бұл суретте ол суреттің оң жағына қарайды. Соңында Мұса қауіпсіз түрде қашып кеткен израильдіктерге солға қарап, қолындағы таяғын төмен қаратып ұстап тұр. Синагог суреттерінде Мұса мен израильдіктердің бейнеленуі замандас римдік әскери мәдениетінің ықпалында. Мұса израильдіктердің басшысы ретінде бейнеленген, олар азаматтар немесе құлдар емес, қарулы әскер ретінде көрсетілген. Осы контексте Мұсаның күшті тұрысы және салыстырмалы түрде үлкен мөлшері оны израильдіктердің әскери жетекшісі ретінде көрсетеді. Оның ұзын таяқ сияқты таяғы немесе таяғы және сақалды келбеті 114 жылғы римдіктердің қаланы басып алуы кезінде салынған Зевс ғибадатханасының 2-ші ғасырлық Геркулес рельефімен салыстырылды. Оның сол жағында тұрған израильдіктердің көпшілігінде қалқан мен найза бар. Олардың қалқандары бір-біріне жабысып, физикалық кедергі жасап, римдік қалқан қабырғасы формациялары – фаланга мен тестудоға ұқсас. Израильдік сарбаздардың артында Израильдің он екі ақсақалын бейнелейтін мүсіндер тұр, әрқайсысы төртбұрышты ту немесе матасы бар полюсті ұстап тұр, бұл римдік вексиллумға, рим әскерінің әскери стандарттарына ұқсайды. Мұса мен израильдіктердің суретінің астында римдік стильдегі ғибадатхана ретінде бейнеленген ғибадатхананың суреті бар. Ғибадатхананың фронтоны төмен және римдік ғимараттарда жиі кездесетін ринцеу дизайнымен безендірілген. Ғибадатханада бұрынғы эллиндік және қазіргі римдік сәулетке тән коринфтік бағаналар да бар. Ғибадатхананың екі фронтонының екі шетінде қанатты жеңіс немесе Нике фигураларының пішіндес акротериялар орналасқан. Акротерияның сәулеттік әшекейі де, Нике символының тамыры да эллиндік және қазіргі римдік сәулетке тән.
Киелі шатырдың қабырға суреті киелі етілді
Синагоганың батыс қабырғасында, Тораның орындығының сол жағында, киелі шатырды бейнелейтін қабырғалық сурет орналасқан. Суретші киелі кітаптағы киелі шатырды шатыр түрінде көрсетпеді, керісінше, римдік ғибадатханалардан шабыттанды және оған коринфтік тәртіптің келер жері, фронтоны мен капиталдары кірді. Жергілікті яһуди халқы белгісіз себептермен римдік азаматтық сәулет үлгісінде шатырды бейнелеуге қарсылық танытпады. Дюра Европоста осыған ұқсас құрылымдарды көрсететін монеталар табылған, суретші оларды үлгі ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Бұл суретте Аарон кездесу шатырының кіреберісінің оң жағында тұрған күйі бейнеленген, оның аты грек әрпімен ΑΡΩΝ ("АРОН") деп жазылған. Ол заманауи парсы немесе Сасанид стилінде киінген, бірақ Мысырдан шығу кітабында айтылған алтын, көк және қызыл түстер сақталған. Бас діни қызметкер киген ефод көрсетілмеген. Алайда, Дюра Европос синагогасының төбесі бұрынғы төбеге қарағанда кішірек плиткалардан тұрды, көбірек кеңістік алып, плиткалардағы жазулардың әртүрлілігі де жоғары болды. Осындай жазулар бұрыннан-ақ Рим және эллиндік қалалары сияқты батыс қоғамдарында табылған. Дегенмен, күн сәулесінің әсерінен бояу плиткада көрінбейтіндігіне байланысты белгілі бір күмәндік сақталады. Ғалымдар бұл суреттерді діннің тарихы мен заңдарын оқыту және үйрету үшін пайдаланған деп санайды. Кейбір ғалымдар бұл синагога Дюра Европостағы басқа діндермен бәсекелесу үшін суреттелгенін айтады; жаңа (және әлдеқайда кіші) христиандық Дюра Европос шіркеуі синагогадағы суреттер басталғанға дейін ашылған сияқты. Синагогадағы масштабты сурет өнері ғалымдарды таң қалдырды, бірақ олар осы кезеңде яһудилік повестволық діни өнер дәстүрі болғанын күдіктенді, ол табылған кезде жоғалып кеткені және кейінірек христиан өнерінде тек із қалдырғаны ойылған. Синагоганың табылуы яһуди дінінің бейнелерге қатысты тарихи тыйымдарына қатысты тар түсініктерді жоюға көмектеседі.
Scholars think the paintings were used as an instructional display to educate and teach the history and laws of the religion. Some think that this synagogue was painted in order to compete with the many other religions practiced in Dura Europos; the new (and considerably smaller) Christian Dura Europos church appears to have opened shortly before the surviving paintings were begun in the synagogue. The large scale pictorial art in the synagogue came as a surprise to scholars, although they already suspected that there was a tradition of Jewish narrative religious art at this period, which at the time of the discovery were thought to have all been lost, leaving only traces in later Christian art. The discovery of the synagogue helps to dispel narrow interpretations of Judaism's historical prohibition of visual images.
Ерте христиандық өнер мен кейінгі яһуди өнерінің арасындағы байланыс
Дура Еуропостың синагогасы кейінгі христиан және яһуди өнеріне көрінеу аз әсер етеді. Дура Еуропос синагогасының активті болу кезеңі ұзаққа созылмады, өйткені ол 256 жылы Сасани әскерлеріне қарсы римдік қорғаныс құралы ретінде жерге көмілді. Дура Еуропос синагогасы зерттеуге қолжетімді яһуди өнерінің ең ерте мысалы болып табылады. Суреттердің орналасуы олардың үлгілер мен формулалар жинағынан шабыттанғанын көрсетеді. Көне өнердің басқа туындыларымен ұқсастықтар болғанымен, әр жұмыстың арасындағы айырмашылықтар біреуін ықпалды деп санауға тым көп. Бұл туындыларды байланыстыруға әрекеттер жасалды, бірақ олар көбінесе сәтсіз аяқталды. Мысалы, шамамен 960 жылы жазылған Леон Библиясы, Дура Еуропоспен Исақ құрбандығының көрінісін ортақ етеді. Дегенмен, Леон Библиясында маңызды айырмашылықтар бар. Леон Библиясында олардың орналасуы оларды көрерменге қаратып көрсетеді, ал Дура Еуропоста олар солай емес. Леон Библиясында Құдайдың қолы *benedictio latina* береді, ал Дура Еуропоста мұндай қолжазба жоқ. Дура суретінде Ыбырайымның қолы Исақтың шашынан бос, ал Леон миниатюрасында ол оны ұстап тұр. Соңында, Дура суретінде Ыбырайым пышақ қолданады, Леон Библиясындағыдай емес, қылыш қолданады.