Кіріспе

Акита – жапондық ірі ит тұқымы. Солтүстік Жапония тауларында пайда болған акитаның қысқа, екі қабатты түгі көптеген солтүстік шпиц тұқымдарына ұқсас. Тарихи тұрғысынан, матагилер оларды күзетуге және аю аулауға пайдаланған. Акита – күшті, үстемдік танытатын және адал тұқым, жат адамдармен көбінесе қарым-қатынас жасамайды, бірақ отбасымен мейірімді және терең адал болады. Акита тұқымы, әдетте, дені сау болады. Акитаның екі бөлек түрі бар: таза жапондық штаммы, Акита Ину немесе Акита Кен деп аталады, және көбінесе "Америкалық Акита" деп аталатын ірі, аралас штамм. Дегенмен, акита штамдарының ерекшеленетіні, әлде олардың бір тұқым екені туралы пікірлер әлі де даулы.

Тұқым атауы

Акитаның екі түрлі тұқымы бар ма, жоқ па, бұл туралы пікір таласы бар. 2020 жылдан бастап Американдық Кеннел Клубы америкалық және жапондық акиталарды екі бөлек тұқым деп санайды, енді екеуінің арасында еркін шағылыстыруға жол берілмейді. Біріккен Кеннел Клубы, Халықаралық кинологиялық федерация (FCI), Кеннел Клубы, Австралия Ұлттық Кеннел Кеңесі, Жаңа Зеландия Кеннел Клубы және Жапония Кеннел Клубы жапондық және американдық акиталарды бөлек тұқымдар деп санайды. FCI-нің 84 елінде тұқымдық бөліну 1999 жылдың маусым айында ресми түрде болды, ол кезде FCI американдық түрді Ұлы жапон иті деп атауға шешім қабылдады. Акита инудың тікелей ата-бабасы самурайлар мен Ōdate аймағындағы бай фермерлер күзетуші және ұрыс иті ретінде ұстаған ит болды, сондай-ақ Ōdate иті (大館犬) деп те белгілі болды. Эдо дәуірінде (1603–1867) Акита аймағын Кубота доменінің Сатакэ кланы басқарды. Сатакэ кланы Секигахара шайқасында өзінің мүмкіндік іздеушілігі үшін Хитачи провинциясынан көшірілген, ал Токугава сёгунаты клан ішіндегі қамалдар мен әскери күштерді қатаң бақылаған. Сатакэ кланында Сатакэ негізгі отбасы Кубота қамалында тұратын, ал тармақ отбасылары, Шығыс, Батыс, Солтүстік және Оңтүстік отбасылары, тиісінше Кубота қамалында, Одате, Какунодате және Юзавада орналасқан. Эдо дәуірінде Одате қамалының сарайшысы Сатакэ Вест отбасы (佐竹西家) иттермен жекпе-жек арқылы өзінің вассалдарының күрестік рухын өсірген деп айтылады. Акита инудың қалай үлкен болғаны нақты белгісіз, бірақ 1931 жылы Одате қаласында өткен "қариялар иттер туралы талқылау" бойынша, "Моку" атты әйгілі ит Эдо дәуірінің аяғында (1603–1867) Одатедегі Жоо-джи ғибадатханасында (浄応寺) сақталған. Моку – Ансей дәуірінің соңында (1854–1860) дүниеге келген, Бошин соғысының (1868–1869) өртінен аман қалған, 1871 немесе 1872 жылға дейін өмір сүрген ит. Мокуның биіктігі 85 см-ге жетіп, оның арқасында ересек адамды алып жүруге болатын. Моку – құлақтары тік, құйрығы иілген, түсі сусамы (гома) және ұзын шашы бар таза жапондық ит. Акита тұқымы орыс-жапон соғысы кезінде тұтқындар мен жоғалған теңізшілерді іздеу үшін қолданылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Акита әскери емес тұқым деп саналды және оларды соғыс уақытындағы барлық әскери емес иттерді жою туралы үкіметтік бұйрықтан құтқару үшін неміс шопандарымен шағылыстырылды. Соғыста кейбіреулері барлаушы және күзетші болып қызмет етті. Екі бағыт та Акитаның екі түрінің негізгі қорына үлес қосты, ал көптеген экспортталған иттер осы бағыттардың бірігуі болды. Жапондық судьялардың айтуынша, американдық және жапондық акиталардың арасындағы ең үлкен айырмашылық – соңғылары әлі де Дева тұқымының көптеген белгілерін көрсетеді. Сенімсіз дереккөз: 2024 жылдың қаңтары. 1900 жылдардың басында Дева желісінің акитасы қатты сүйікті болды және жақсы көрсетілді. Конго го (Эикичи Хираидзумидің Хайракудо Kennel-інен) сол сызықтың ең ықпалды иті болып саналады. Дегенмен, Дева сызығы кейіннен төмендеді, өйткені жапон селекционерлері Акита жапондық ит сезімін тудырмайды деп ойлады, сондықтан басқа Нихон кенін еске түсіретін идеалды түрге қарай шағылыстыруға кірісті. Дева желісі "неміс шопандары" типінде, ал Ичиносеки желісі "мастиф" типінде типтелген. Акиталар тұңғыш рет стандартты көрініс үшін шағылыстырылды. Жапониядағы Акита жанкүйерлері қалған акиталарды жинап, көрмеге шығара бастады және тұқымды тұрақты санға қайтару және басқа тұқымдарға шағылысу арқылы көмескіленген тұқымның идеалдық сипаттамаларын баса көрсету үшін ұялар шығарды. Тек 1960–70 жылдары ғана жапондықтардың қасқырлық үлгісі америкалықтардың үлгісінен өзгеше бола бастады. Хачиконың тарихы акитаны халықаралық иттер әлеміне итермелеуге көмектесті. Хачико 1923 жылы дүниеге келді және Токиодан профессор Хидесабуро Уэноға тиесілі. Профессор Уэно Сибуя теміржол вокзалы маңында, қаланың шетінде тұратын және күнделікті пойызбен жұмысқа баратын. 1925 жылы 25 мамырда, ит 18 айлық болған кезде, ол қожайынының келуін сағат төрттегі пойызда күтті, бірақ профессор Уэно жұмыста миына қан кетуден қайтыс болды. Өлерінен аз уақыт бұрын Шибуя теміржол вокзалында оның құрметіне қола мүсін орнатылды. Ақырында Хачиконың аңызға айналған адалдығы, әсіресе императордың тұлғасына және институтына деген адалдықтың ұлттық символына айналды. 1967 жылы Акита иттерін қорғау қоғамының құрылғанына 50 жыл толуына орай Акита иттері мұражайы құрылды. [[Файл:Акита мөртабаны.jpg|thumb|Акита "Тачибана", сенімсіз дереккөз: 2024 жылдың қаңтары. Алғашқы ит, Огасавара мырзаның сыйлығы, оны Камиказе деп атады, дистемптен қайтыс болды, ол АҚШ-қа оралғаннан бір ай өткен соң 7 жарым айлық болған. Екінші акита Келлерге жіберуге ұйымдастырылды: Камиказенің туысы, Кензан го. Келлер итті Го Го деп лақап берді және олар бірден жақсы дос болды. Го Го тіпті алғашқы түнін Келлердің үйінде төсегінің басында ұйықтады. Кензан го 1940 жылдардың ортасында қайтыс болды. 1939 жылға қарай тұқымдық стандарт белгіленді және иттер көрмелері өткізілді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін мұндай іс-шаралар тоқтатылды. Келлер Акита журналында жазды:

Америка тарихы

9 апталық американдық Акитасы. Акитаның аналығы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Америка мен Еуропа Жапонияда сәннен шыққан Акиталарды, әсіресе Дева типтерін және ерекше қара маскасы немесе пинто белгісі бар итті сақтап қалғандықтан, жапондық Акита мен американдық Акитаның типі арасындағы айырмашылықтар пайда болды. Жапондық селекционерлер американдық Акиталарды аралас деп есептейді (жапон стандарты бойынша бұл нағыз Акита емес). Дегенмен, олардың фенотипі жапондық Акитадан бірнеше онжылдық бұрын пайда болған және олар Хачико сияқты соғыстан бұрынғы Акиталарға жақын. Осы кезеңде Жапониядағы оккупациялық күштерінің құрамындағы АҚШ әскерилері алғаш рет Акитамен танысты. Бұл тұқым оларды қатты әсер еткендіктен, көптеген әскерилер қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін үйлеріне Акитаны алып кетіп, осылайша тұқымды Америкаға таратты. Екі типтің де тегі ортақ болғамен, арасында айқын айырмашылықтар бар. Американдық Акиталар көбінесе ауыр сүйекті және ірі денелі, аю сияқты басы бар, ал жапондық Акиталар жеңіл және түлкі сияқты басы бар. Сонымен қатар, американдық Акиталардың барлық түстеріне рұқсат берілсе, жапондық Акиталар тек қызыл, ақ немесе жолақты болуы керек. Американдық Акиталарда пинто және/немесе қара маскалар болуы мүмкін, ал жапондық Акиталарда мұндай белгілер дисквалификацияға жатады және тұқым стандартында рұқсат етілмейді. 1955 жылы Америкалық Кеннел Клубы (AKC) Акитаны мойындап, «Әртүрлі» класына қойды. AKC 1972 жылға дейін Акита стандартын бекітпеді, содан кейін оны «Жұмыс істейтін иттің» класына көштірді. Осылайша, Акита АҚШ-та салыстырмалы түрде жаңа тұқым. Америкадағы негізгі мал 1974 жылға дейін Жапониядан импортталды, содан кейін AKC 1992 жылға дейін жапондық импортты тіркеуді тоқтатты, одан кейін ол Жапон Кеннел Клубының стандарттарын мойындады. Бұл шешім американдық Акита мен жапондық Акита Ину арасындағы қазіргі айырмашылықтардың қалыптасуына жағдай жасады. Әлемнің басқа елдерінде алғашқы американдық Акита 1937 жылы Ұлыбританияға әкелінді. Ол Канададан импортталған, миссис Дженсонға тиесілі болды; миссис Дженсонның ұрпақтары бүгінге дейін американдық Акиталарды өсіруде. Олардың арасындағы ең танымал – жүлделі Акита селекционері Джозеф Фелтон, бірақ тұқым 1980-ші жылдардың басына дейін кеңінен танылмады. Акита – биіктігіне қарай салмақты, мықты сүйектері бар ірі тұқым. Тұқымның ерекше физикалық белгілері – үлкен, аю сияқты бас, мойын доғасының бойымен сәл бұрышпен орналасқан тік, үшбұрышты құлақтар. Акиталардың қалың, қос қабатты жүні және тығыз, жақсы қалыптасқан, мысық сияқты аяқтары бар. Ересектеген американдық типтегі еркектердің құрсау биіктігі әдетте 66–71 см (26–28 дюйм) және салмағы 45–59 кг (100–130 фунт) аралығында болады. Тұқым стандартында көрсетілгендей, жапондық тип сәл кішірек және жеңіл. Тұқым стандартында американдық Акитаның барлық түстері мен өрнектеріне рұқсат беріледі. Бұл Шиба-Инудың кең таралған түстеу үлгісі, ураджиро да кіреді. Жапондық Акиталар, тұқым стандартына сәйкес, қызыл, күйме, кунжут, жолақты және таза ақ түске шектеледі, барлығының ауыз айналысында, жақтарында, төменгі жақ астында, мойнында, кеудесінде, денесінде және құйрығында, сондай-ақ аяқтарының ішкі жағында ақшыл жүні бар (ураджиро белгілері). Ұзын жүнді, сондай-ақ моку деп те аталатын, аутосомдық рецессивті геннің нәтижесі болып табылады және тек егер ата және ана екеуі де осы генді тасымалдаса ғана фенотиптік түрде көрінеді. Олардың жүні ұзын (шамамен 7,6–10 см) және жұмсақ, сонымен қатар олардың мінезі көбінесе мейірімді болады.

Тендерлік

Акита әдетте өз меншігіне қатысты аумақтық болып саналады және бейтаныс адамдармен сырттай қарым-қатынас жасай алады. Бұл тұқым кейбір елдердің тұқымдық заңнамасында қауіпті ит ретінде анықталған. Акита – ірі, күшті, тәуелсіз және үстемдік танытатын ит. Жақсы тәрбиеленген акита қауіпсіз бейтаныс адамдарды қабылдауы керек, әйтпесе ол барлық бейтаныс адамдарға агрессивті түрде шабуылдайды. Польшадағы бес "көне" тұқымға жататын иттердің мінез-құлқына жасалған зерттеуде акитаның басқа иттерге қатысты ең агрессивті екені анықталды, акиталардың 59%-ы басқа иттер мен жануарларға агрессия көрсеткені хабарланды. Адамдарға қарсы агрессия көрсету мүмкіндігі бойынша екінші орында тұрды, акиталардың 13%-ы адамдарға агрессиялық мінез танытқан. Акиталардың 27%-ында стереотиптік мінез-құлық байқалды, бұл көрсеткіш зерттелген бес тұқымның ішінде екінші орында тұр. Акитаның артық дауыс шығаруы тек 17%-ды құрады, бұл басқа тұқымдарға қарағанда төмен көрсеткіш. Акиталардың 10%-дан азырақ бөлігінде ажырасу қорқынышы бар екені анықталды, бұл ең төменгі көрсеткіш. Акитаның аумақтық қорғаныс таныту қабілетін көрсететін барлық адамға бағытталған агрессияның 70%-ы оның аумағына келген қонақтармен байланысты. Жапондық зерттеулерде акита инудың AR геніндегі CAG қайталау полиморфизмі еркек акита иттерінде агрессияның күшеюімен байланысты екені, бірақ аналықтарында емес екені анықталды.

Өмір сүру ұзақтығы

Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде осы тұқымның өмір сүру ұзақтығы 11,4 жылды құрайды, ал таза тұқымды иттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 12,7 жыл, ал будандасқан (немесе аралас тұқымды) иттердіңкі 12 жылды құрайды.

Жұмыс өмірі

Қазіргі заманғы акитаның ата-бабалары Жапонияда 1957 жылға дейін аю, жабайы шошқа және бұғы аулауға қолданылған. Олар шошқаны қуып шығарып, аулаушы келгенше оны ұстап тұру үшін пайдаланылатын. Бүгінде бұл тұқым көбінесе серік ит ретінде қолданылады, бірақ сонымен қатар терапиялық иттер ретінде де қолданылады және барлық ит жарыстарында, оның ішінде сыртқы түріне бағалау, бағыну сынақтары, «ит – жақсы азамат» бағдарламасы, із кесу сынақтары, ептілік жарыстары, сондай-ақ салмақ көтеру, аң аулау және «Шуцхунд» (жеке күзетуші иттер) сияқты жарыстарға қатысады.