Кіріспе

Мәсіхтің жер бетінен Құдайға қарай көтерілуі

Исаның Көкке көтерілуі (латын тілінен аударғандағы ascensio Iesu сөзінен алынған) – христиандық сенім, ол негізгі христиандық дінге сенушілердің ұстанымдары мен діни мәлімдемелерінде көрініс табады. Иса қайта тірілгеннен кейін Көкке көтерілді, онда ол Иеміз және Мәсіх ретінде биіктеп, Құдайдың оң жағына отырды. Ілтебіздер мен Жаңа Өсиет кітабындағы басқа жазбалар қайта тірілу мен биіктеп көтерілуді бір оқиға ретінде көрсетеді. Көкке көтерілу «көбірек болжамға негіделген, сипатталғаннан гөрі», және оның тікелей айғақтары тек Лұқа мен Елшілердің істерінде кездеседі, бірақ олардың уақыт санауы әртүрлі. Христиандық өнерде Көкке көтерілген Иса көбінесе төмендегі жердегі топқа батасын беріп тұрады, бұл бүкіл Шіркеуді білдіреді. Көкке көтерілу мерекесі Пасхадан кейінгі 40-шы күні, әрқашан бейсенбіде тойланады; кейбір православиелік дәстүрлерде батыс дәстүрінен бір айға дейін басқа күнтізбе қолданылады. Лютеран шіркеулері мен Англикан қауымы Көкке көтерілу мерекесін тойлауды жалғастыруда. Плимут ағайындары сияқты кейбір нонконформист шіркеулері бұл мерекені тойламайды.

Өмірбаян

Аспанға көтерілу оқиғалары Иса мен евангелистер заманында кең таралған, бұл белгілі бір тұлғаны (әдетте Рим императорын) қадір тұтуды білдіретін, ал иудаизмде – құдайдың мақұлдауының белгісі ретінде қарастырылды. Көкке көтерілудің тағы бір мақсаты – грек-рим, ерте яһуди және ерте христиан әдебиеттерінде кездесетін құдайлық аян беру жолы болды, онда пайғамбарлық немесе аян беру қабілеттеріне ие болған белгілі бір адамдар ғарыштық және құдайлық құпияларды білу үшін аспанға сапар шеккен. Яһудилерге Енох (Түпнұсқа кітаптан және «1 Енох» деп аталатын Киелі кітапқа енбеген еңбектерден); 5 ғасырдағы дана Езра; пайғамбар Еремияның серігі Барух («2 Барух» еңбегінде Барухқа қырық күннен кейін жұмаққа көтерілу уәде етілген); дін қызметкерлерінің атасы Леви; Құмран қауымынан ғибратты ұстаз; пайғамбар Илияс (2 Патшалар кітабынан); жұмаққа кірген кезде қадірленген Мұса; және Әйүптің балалары, «Әйүптің өсиеті» бойынша, қайта тірілгеннен кейін аспанға көтерілген тұлғалар ретінде таныс болды. Яһуди емес оқырмандар үшін император Августың, оның көтерілуіне сенаторлар куә болған; Римді құрған Ромулдың, Иса сияқты бұлтпен аспанға көтерілген; грек батыры Геракл (Геркулес) және тағы басқалары туралы мәліметтері бар болар еді.

Теология

Христиандық теологияда Исаның өлімі, қайта тірілуі және көкке көтерілуі ең маңызды оқиғалар болып табылады және христиандық сенімнің негізін құрайды. Исаның алғашқы ізбасарлары Құдайдың Исаны өлімінен кейін әділ деп тапқанына сенді, бұл оның қайта тірілуі, көкке көтерілуі және даңққа ие болуы туралы әңгімелерде көрінеді. Исаның алғашқы ізбасарлары көп ұзамай Исаның өлімнен бірінші болып қайта тірілгеніне, көкке көтеріліп, Құдайдың оң жағына отырғанына сенді, бұл Апостолдардың сенімінде былай айтылған: "Ол көкке көтерілді және Құдай Әкесінің оң жағына отырды." 110-шы псалм Исаның өлімі мен қайта тірілуінің түсіндірілуінде маңызды рөл атқарды: "Жаратқан Ием менің Иемнен былай деді: Мен жауларыңды табаның астына дейін бағындырғанша оң жағымда отыр." Бұл Исаның ізбасарларына оның өлімі мен қайта тірілуін түсінуге көмектесті. Бұл түсінікті теолог Юст Кнехт былай қорытындылады: "Біздің Иеміз денесі мен жанымен, Өзінің елшілерінің көз алдында, Өзінің құдіретімен көкке көтерілді, Өзінің даңқын иелену үшін және Әкесімен бірге көкте біздің қорғаушымыз және араласушымыз болу үшін. Ол Адам ретінде, құтқарылғандардың Басы ретінде көтерілді және Оның ізімен жүретіндердің бәрі үшін көкте мекен дайындады (Сенімнің алтыншы жолы)."

Космология

Лұқа мен Әрекеттер кітабының авторының космологиясы оның заманындағы сенімдерді көрсетеді, онда үш бөліктен тұратын әлем болған: жоғарыдағы көктер, ортасында Иерусалим орналасқан Жер және төмендегі әлем. Көк, Жерден мықты көк күмбезімен – көзбен көрінетін аспанмен бөлінген, ол аспан теңізінде тіреулерге орналасқан Құдайдың сарайына арналған қуыс, кері табақ сияқты болған. Жерден көкке қараған адамдар көктің еденін, мөлдір көк лазуриттен жасалған, Құдайдың тағына ұқсас нәрсені көретін. Данннің айтуынша, "сол кездегі әдеттегі ойлау қабілеті мен дүниетанымы, не көрілгенін және осы көріністер қалай жазылғанын анықтады", және "көкке көтерілу тек 'алынып кету' ретінде ғана ұғынылуы мүмкін, яғни нақты көтерілу". Қазіргі заманда, көтерілу туралы әңгімелерді әдеби түрде түсіну қиынға түседі, себебі Иса заманындағы ғылымға дейінгі космология мен Жердің үстінде көкке орын қалдырмайтын ғылыми дүниетанымы арасындағы айырмашылықтар бар. Теолог Джеймс Данн Көтерілуді ең жақсы жағдайда жұмбақ, ең нашар жағдайда Жер үстінде орналасқан физикалық Көк енді түсінілмейтін заман үшін ұят деп сипаттайды. Сол сияқты, Макгилл университетінің профессоры Дуглас Фарроудың сөздерімен айтқанда, қазіргі заманда Көтерілу Мәсіхтің құпиясының шыңы ретінде емес, "телескоп пен ғарыш зондтары дәуірінде ұятқа қалдыратын нәрсе" ретінде қарастырылады, бұл "ескірген космологияны еске түсіретін идея". Дегенмен, Данннің пікірінше, осы айырмашылыққа ғана назар аудару Исаның Көтерілуінің, яғни Оның қайта тірілуі мен содан кейінгі даралауының нағыз маңыздылығынан көз жаздырады. Фарроу атап көрсетеді, үшінші ғасырда Ориген Көтерілу оқиғасын мистикалық тұрғыдан түсіндірген, оны "дене емес, сананың көтерілуі" деп атаған, бұл Көтерілу теологиясының екі негізгі түрінің бірін білдіреді. Нағыз мәселе – Исаның бір мезгілде бар және жоқ болуы, бұл екіұштылық, ол "тағы бір нәрсеге" сілтеме жасайды, оған Евхаристия кіруге мүмкіндік береді.

Ислам діні

Сол ілім мұсылмандар үшін тағы бір мағынаға ие: көптеген ислам ғалымдары Исаны, исламның соңғы пайғамбары ретінде, айқышқа шегеленбеген және қайта тірілмеген, бірақ оның денесі тікелей аспанға көтерілген деп санайды.

Дінге қатысты емес көзқарастар

Ресейлік скептик Кирилл Эсков өзінің "Табиғат" журналындағы мақаласында Афраниус Ілхабары еңбегін жоғары бағалап, жергілікті римдік биліктің Исаның беделін арттыру үшін оның ғажайыптары туралы әдейі қамысты тарату саяси тұрғыдан тиімді болғанын айтады, бұл оқиғаның бастауы – мұқият ойластырылған жалғандық болған.

Литургия: Аспанға көтерілу мейрамы

Аспанға көтерілу мерекесі – христиандық литургиялық жылдың маңызды мерекесі, сондай-ақ Құрбандық, Пасха, Елуінші күн және Рождество мерекелерімен бірге. Аспанға көтерілу күні дәстүрлі түрде Пасха жексенбісінен кейінгі алтыншы бейсенбіде, Пасха күнінен бастап қырық күн өткенде тойланады, бірақ кейбір Рим католик провинциялары осы мерекені келесі жексенбіге ауыстырды, осылайша Миссаға қатысу міндеттемесін оңайлатуда. Әйгілі Иероним бұл мерекенің апостолдар дәуірінен бастау алғанын айтқан, бірақ шындығында Аспанға көтерілу бастапқыда Елуінші күн мерекесінің (Құдайдың Рухының келуі) бір бөлігі болған және 4-ші ғасырдың соңынан бастап жеке мереке ретінде бірте-бірте дамыған. Католик дәстүрінде ол үш күндік "тілеу"мен басталады, онда Құдайдың мейірімін тілеу қажет, ал мереке өз кезегінде Христостың Зәйтүн тауына сапары мен Жұмаққа кіруін бейнелейтін шамдар мен тулардың процессиясын, Пасха шамның сөндірілуін және түнгі күзетті қамтиды; литургиялық түс – ақ. Бұл мереке протестанттық реформация кезінде сақталды. Оны лютеран, англикан, методист және көптеген реформаторлық шіркеулер әлі де тойлап келеді. Шығыс христиан дәстүрінің көп бөлігі (Шығыс және Шығыс православие, сондай-ақ кейбір Шығыс католик шіркеулері мен Шығыс шіркеуі), Юлиан күнтізбесіне сүйене отырып, Батыс дәстүрінен бір айға дейін сәл өзгеше есептейді. Плимут бауырлары мен квакерлер сияқты басқа конфессиялар оны тойламайды, себебі олар дәстүрлі христиандық мерекелер күнтізбесін ұстанбайды. Аспанға көтерілу гимндерінің бірі – "Christ fuhr gen Himmel".

Христиандық өнерде

Исаның көкке көтерілуі христиан өнерінде жиі кездесетін тақырып. VI ғасырға қарай, Көкке көтерілудің иконографиясы қалыптасып, IX ғасырға таман шіркеулердің күмбездерінде көтерілу сахналары бейнелене бастады. Раббула Ілтебісі (шамамен 586 ж.) көтерілудің ең алғашқы суреттерінің бірін қамтиды. Көптеген көтерілу сахналары екі бөліктен тұрады: жоғарғы (Аспандық) және төменгі (жердегі). Көкке көтеріліп бара жатқан Иса қайта тірілу айқышын ұстап тұруы немесе оң қолымен құдайылық тілегін білдіруі мүмкін. Исаның оң қолымен жасаған құдайылық тілегі төмендегі топқа қаратылып, Оның бүкіл шіркеуді жарылқағанын көрсетеді. Сол қолында ол Ілтебіс немесе кітап ұстауы мүмкін, бұл оқыту мен уағыздауды білдіреді. Шығыс православиесіндегі көтерілу шіркеудің мистикалық мәнінің маңызды метафорасы болып табылады. Көптеген шығыс иконаларында Мәриям қыз жердегі бөліктің ортасында бейнеленеді, қолымен көкке қарай көтеріліп, көбінесе әртүрлі апостолдармен бірге суреттелген. Жердегі топтың көкке қарайтын бейнесі Көкке көтерілу мерекесіндегі Шығыс литургиясымен үйлеседі: "Келіңдер, көтерілейік және көздерімізді, ойларымызды жоғары бұрайық".

Зәйтүн тауы мен Аспанға көтерілу шіркеуі

Исаның (Христос) көтерілген жері дәстүрлі түрде Зәйтүн тауы ("Зәйтүн тауы") деп аталады, оның етегінде Бетания ауылы орналасқан. 312 жылы Константин Ұлы христиан дінін қабылдаудан бұрын, ерте христиандар Мәсіхтің көтерілуін таудың үңгірінде құрметтеген, ал 384 жылға қарай көтерілу оқиғасы қазіргі орнында, үңгірден жоғарырақ құрметтеле бастады. Шамамен 390 жылы бай римдік әйел Поимения "Элеона базиликасы" деп аталған алғашқы шіркеудің құрылысын қаржылады (грек тілінде elaion – "зәйтүн бағы", elaia – "зәйтүн ағашы", ал eleos – "иелік" деген сөзбен жиі айтылатын ұқсастығы бар). Бұл шіркеу 614 жылы Сасанид парсыларымен қиратылды. Кейіннен крестшілер оны қайта салып, қайта қиратты, сосын тағы да қайта салды. Бұл соңғы шіркеу кейін мұсылмандар тарапынан қиратылды, нәтижесінде бүгінге дейін сақталған 12×12 метрлік сегізбұрышты құрылым (мартирий – "ескерткіш" немесе "эдикула" деп аталады) ғана қалды. 1198 жылы бұл жер Саладиннің екі елшісімен сатып алынды және содан бері Иерусалимнің ислам уақыфының меншігінде болып келеді. Орыс православие шіркеуі Зәйтүн тауының ең жоғарғы нүктесінде де көтерілу монастырын ұстап тұр.