Атаулы сөз: "Анафема" мағынасы мен тарихы

Кіріспе

"Анафема" дегеніміз – жек көрілетін немесе тыйым салынған нәрсе немесе адамды білдіретін сөз.

"Анафема" сөзінің екі негізгі мағынасы бар. Біріншіден, біреуді немесе бір нәрсені жек көру немесе одан қашу. Екіншісі – шіркеудің ресми түрде адамды құлшылықтан шығаруы. Бұл мағыналар Жаңа Өсиеттен келген, онда "анафема" – Құдай қарғаған немесе айыптаған адам немесе нәрсе. Ескі Өсиетте "анафема" – Құдайға құрбандық ретінде арналған немесе күнә жасағандықтан Құдайдан айырылып, қарғысқа ұшыраған нәрсе немесе адам еді. Бұл екі түрлі жағдайды көрсетеді: бірі – құлшылыққа, екіншісі – жоюға.

Иудаизм

Септуагинта грек сөзі ἀνάθεμα (анафема) еврей сөзі חרם (херем) аударғанда қолданылады. Бұл сөз, мысалы, Леуіліктер кітабының 27:28 аятында Құдайға арналған және осылайша, діни емес қолдануға тыйым салынған нәрселерді білдіреді. Еврей сөзі сондай-ақ, қарапайым уәде арқылы, тек Құдайға емес, дін қызметкеріне арналған нәрселерге де қолданылды. Яһуди энциклопедиясының (1901–1906) мәліметінше, Маккабей кезеңінде синагог яһуди өмірінің ұйымдастырушы принципі ретінде пайда болған кезде, херем сөзінің мағынасы "қоғамдық тазару құралынан" "жеке мінез-құлықты жақсарту және қоғамдық моральды сақтау құралы [ ] шіркеу тәртібінің құралы" болып өзгерді; қараңыз: Херем (сөкпе).

Жаңа Келісім

ἀνάθεма (анафема) есімдігі грек тіліндегі Жаңа Ғидатта алты рет кездеседі, ал Септуагинтада (грек тіліндегі Ескі Ғидатта) жиі кездеседі. Жаңа Ғидаттағы оның мағынасы – «Құдайдың ашуы», және ол Әрекеттер 23:14-тегідей ашу жазасы ретінде де, басқа аталған жерлердегідей Құдайдың ашуына ұшыраған нәрсе ретінде де қолданылады.

Ертедегі шіркеу

Апостолдар заманынан бері 'анафема' термині діни санкцияның бір түрін, яғни шіркеуден шығаруды білдіретін болды. Бұл түрінің ең ерте жазбада кездесетін мысалы Эльвира кеңесінде (шамамен 306 ж.) тіркелген, содан кейін ол еретиктерді шіркеуден айырудың қалыпты тәсіліне айналды. Мысалы, Гангра синоды (шамамен 340 ж.) манихейшілікті анафема деп жариялады. 431 жылы Александриялық Кирилл Несторийге қарсы он екі анафема жариялады. Бесінші ғасырда анафема мен "ұсақ" экскоммуникация арасындағы ресми айырмашылық қалыптасты, онда "ұсақ" экскоммуникация адамның немесе топтың Евхаристия рәсіміне қатысуын және құлшылыққа баруын тоқтатуды білдірсе, анафема – тақырыпты шіркеуден толық ажыратуды білдірді.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеуі адамға салынған эпитемия (жаза) мен анафема (қарғыс) арасын ажыратады, оның бір түрі – «шіркеу қауымынан шеттету» (экскомуникация). Эпитемиядан өтетін адам православиелік христиан болып қала береді, тіпті шіркеудің рухани өміріне қатысуы шектелсе де; бірақ анафемаға ұшырағандар олар тәубе еткенше шіркеуден толыққанды айырылған деп есептеледі. Эпитемия немесе экскомуникация көбінесе белгілі бір мерзімге шектеледі, бірақ ол әрқашан жазасын өтеушінің тәубесіне байланысты. Ал анафеманы алу тек қана кінәлінің тәубесіне байланысты. Адамды анафемалауға себеп болатын екі нәрсе – дінсіздік пен ағым жасау. Анафема – соңғы шара, және қылмыскермен ақылдасып, оны қайтаруға бағытталған пасторлық әрекеттерден кейін ғана қолданылуы керек. Православтар үшін анафема – соңғы жаза емес. Құдай – тірілер мен өлгендердің жалғыз судьясы, және өлімге дейін тәубе ету мүмкіндігі әрқашан бар. Адамды ашық қарғыстың екі мақсаты бар: кінәліні ескертіп, оны тәубеге келтіру, сондай-ақ басқаларды оның қателігінен сақтандыру. Барлығы да жандардың құтқарылуы үшін жасалады. Ұлы оразаның бірінші күні – «Православие күні» – шіркеу Православие рәсімін тойлайды, онда көптеген дінсіздіктерге қарсы анафемалар оқылады. Бұл рәсім Византиялық бейнелерге қарсы күрестің аяқталуын еске түсіреді – шіркеуді мазалаған соңғы үлкен дінсіздік (кейінгі барлық дінсіздіктер – осы уақытқа дейін – бұрынғы қателіктердің бір немесе басқа түрінде қайталануы) – 843 жылы Константинополь соборында. Осы күні собордың Синодиконы немесе қаулысы жарияланды, онда бейнелерге қарсы күреске ғана емес, бұрынғы дінсіздіктерге де тыйым салынды. Синодикон жыл сайын жарияланады, соборларда және Шығыс православие шіркеулерінің ірі монастырьларында қосымша дұғалар мен тілектермен бірге. Рәсім кезінде (ол «Православиенің жеңісі» деп те аталады) Римдіктерге 16:17–20 аяттары оқылады, онда шіркеуге «бөліс жасап, сіз үйренген ілімге қайшы келетін қоздырушыларды белгілеп, олардан аулақ болыңыз. Олар әдемі сөздермен және жағымды сөздермен қарапайым адамдардың жүрегін алдайды» және Матай 18:10–18, Жақсы Бағушы туралы мысал келтіріліп, қателік жасағандармен қарым-қатынас жасау тәртібі ұсынылады: «Егер бауырласың саған қарсы қылмыс жасаса, барып, оның кінәсін жалғыз өзіңе айт. Егер ол сені тыңдаса, бауырласыңды қайтадан таптың. Бірақ ол тыңдамаса, қасыңа бір немесе екі адамды алып кел, сонда әрбір сөз екі не үш куәгердің сөзімен расталсын. Егер оларға да құлақ қоймаса, шіркеуге айт. Егер шіркеуге де құлақ қоймаса, оны сен үшін жұрттан бөлінген және салық төлемейтін адам ретінде қара. Шындығын айтамын, жерде не тыйым салсаңдар, көкте де тыйым салынады, жерде не босататын болсаңдар, көкте де босатылады». Эктенядан (тілектерден) кейін, Құдайдың қателік жасағандарға мейірім көрсетіп, оларды шындыққа қайтаруын, сондай-ақ «екілік, аділсіздік, қырсық, кек алу, жалғандық және басқа да барлық жек көрінетін нәрселерді тоқтатып, біздің жүрегімізде шынайы махаббаттың билік етуіне себепші болуын» тілейтін тілектер оқылады. Содан кейін епископ (немесе аббат) Құдайға былай деп дұға етеді: «Қазір Өзіңнің шіркеуіңе қарап, біз құтқарушылық жаңалықты қуанышпен қабылдағанымызға қарамастан, біз тасты жер екенін көреміз. Өйткені мақтан тұтқындары мен құштарлықтың ұрықтары кейбір жерлерде аз, ал басқаларында мүлде жеміс бермейді. Ал әділетсіздіктің артуымен кейбіреулер Сенің жаңалықтарыңа қарсы шығып, дінсіздікпен, ал басқалары ағым жасап, Сенің қадір-қасиетіңнен айырылып, Сенің қасиетті сөзіңнің үкіміне мойынсұнады. Рақымды және құдіретті Ием, бізге рақым ет! Өзіңнің күшіңмен бізді тура сенімде нығайт, ал Сенің құдайлық нұрыңмен адасқандардың көзін жарықтандыр, олар Сенің шындығыңды білсін. Олардың жүректерінің қаталдығын жұмсарт, құлақтарын аш, олар Сенің дауысыңды естіп, бізді құтқарушы Сенің жаныңа қайтсын. Ием, олардың араздығын тоқтат, христиандық ізгіліктің сәйкес келмейтін өмірін түзет! Сенің шіркеуіңнің пасторларын қасиетті құлшыныспен нәрлендір, олардың құтқарылу мен адасқандарды қайтаруға деген қамқорлығын жаңалықтың рухымен бағытта, сонда біз Сенің басшылығыңмен кемелді сенімге, үміттің орындалуына және шынайы махаббатқа жете аламыз». Содан кейін протодиакон Синодиконды жариялап, әр түрлі дінсіздіктерді анафемалайды және шіркеудің догмасы мен қасиетті дәстүрінде тұрақты болғандарды мақтайды.

The Eastern Orthodox Church distinguishes between epitemia (penances) laid on a person, one form of which is "separation from the communion of the Church" (excommunication), and anathema. While undergoing epitemia, the person remains an Orthodox Christian, even though their participation in the mystical life of the church is restricted; but those given over to anathema are considered completely torn from the Church until they repent. Epitemia, or excommunication, is normally limited to a specified period of time—though it always depends on evidence of repentance by the one serving the penance. The lifting of anathema, however, depends solely on the repentance of the one condemned. The two causes for which a person may be anathematized are heresy and schism. Anathematization is only a last resort, and must always be preceded by pastoral attempts to reason with the offender and bring about their restoration. For the Orthodox, anathema is not final damnation. God alone is the judge of the living and the dead, and up until the moment of death repentance is always possible. The purpose of public anathema is twofold: to warn the one condemned and bring about his repentance, and to warn others away from his error. Everything is done for the purpose of the salvation of souls. On the First Sunday of Great Lent—the "Sunday of Orthodoxy"—the church celebrates the Rite of Orthodoxy, at which anathemas are pronounced against numerous heresies. This rite commemorates the end of Byzantine Iconoclasm—the last great heresy to trouble the church (all subsequent heresies—so far—merely being restatements in one form or another of previous errors)—at the Council of Constantinople in 843. The Synodicon, or decree, of the council was publicly proclaimed on this day, including an anathema against not only Iconoclasm but also of previous heresies. The Synodicon continues to be proclaimed annually, together with additional prayers and petitions in cathedrals and major monasteries throughout the Eastern Orthodox Churches. During the rite (which is also known as the "Triumph of Orthodoxy"), lections are read from Romans 16:17–20, which directs the church to "mark them which cause divisions and offenses contrary to the doctrine you have learned, and avoid them. For they by good words and fair speeches deceive the hearts of the simple," and Matthew 18:10–18, which recounts the parable of the Good Shepherd, and provides the procedure to follow in dealing with those who err:

" if thy brother shall trespass against thee, go and tell him his fault between thee and him alone: if he shall hear thee, thou hast gained thy brother. But if he will not hear thee, then take with thee one or two more, that in the mouth of two or three witnesses every word may be established. And if he shall neglect to hear them, tell it unto the church: but if he shall neglect to hear the church, let him be unto thee as a heathen man and a publican. Verily I say unto you, whatever ye shall bind on earth shall be bound in heaven; and whatsoever ye shall loose on earth shall be loosed in heaven." After an ektenia (litany), during which petitions are offered that God will have mercy on those who err and bring them back to the truth, and that he will "make hatred, enmity, strife, vengeance, falsehood and all other abominations to cease, and cause true love to reign in our hearts", the bishop (or abbot) says a prayer during which he beseeches God to: "look down now upon Thy Church, and behold how that, though we have joyously received the Gospel of salvation, we are but stony ground. For the thorns of vanity and the tares of the passions make it to bear but little fruit in certain places and none in others, and with the increase in iniquity, some, opposing the truth of Thy Gospel by heresy, and others by schism, do fall away from Thy dignity, and rejecting Thy grace, they subject themselves to the judgment of Thy most holy word. O most merciful and almighty Lord be merciful unto us; strengthen us in the right Faith by Thy power, and with Thy divine light illumine the eyes of those in error, that they may come to know Thy truth. Soften the hardness of their hearts and open their ears, that they may hear Thy voice and turn to Thee, our Saviour. O Lord, set aside their division and correct their life, which doth not accord with Christian piety. Endue the pastors of Thy Church with holy zeal, and so direct their care for the salvation and conversion of those in error with the spirit of the Gospel that, guided by Thee, we may all attain to that place where is the perfect faith, fulfillment of hope, and true love ." The protodeacon then proclaims the Synodicon, anathematizing various heresies and lauding those who have remained constant in the dogma and Holy Tradition of the Church.

Католицизм

Католик шіркеуі мойындаған барлық экуменикалық соборлардың догматикалық канондарында "анафема" сөзі, ерескеушілік салдарынан сенімділер қауымынан шеттетуді білдіреді. 9 және 12 ғасырлардағы құжаттар анафема мен экскоммуникацияны ажыратады, ал бұл айырмашылық кейіннен "үлкен экскоммуникация" терминімен сенімділер қауымынан шеттету үшін, ал "кішкентай экскоммуникация" – әдеттегі экскоммуникация немесе қасиеттіліктерді қабылдаудан шеттету үшін нақтыланды. Бұрынғы канондық заңнамада көзделген, бірақ Кодекске енгізілмеген барлық жазалар алынып тасталды. Ол экскоммуникацияны сенімділер қауымынан шеттету деп түсіндіріп, экскоммуникация "әсіресе, егер Pontificale Romanum-да сипатталған салтанатты рәсімдермен бірге жүргізілсе, анафема деп те аталады" деді. Қазіргі күшінде жүрген 1983 жылғы Канондық заңда "анафема" сөзі жоқ, ал Екінші Ватикандық собордан кейін қайта қарастырылған Рим Папасының кітабында (Pontificale Romanum) экскоммуникациямен байланысты ерекше салтанатты күндер туралы еске салынбаған.