Кіріспе
Құдайды разы ету немесе оның жақсы ықыласын қамдау.
Жарайлылық – құдайды разы ету немесе оның жақсы ықыласын қамдау арқылы, оның құдайлық қанағаттануын алу немесе оның құдайлық жазасынан сақтану амалы. Бұл тәубе ету және кейде жаңылыспен тәубеден ажыратылады. Жаңа өсиетте "гиластерион" сөзі тек Еврейлерге 9:5-те бір рет кездеседі, онда ол жоғарыда аталған Киелі кітап аудармаларының барлығында, сондай-ақ "Түзетілген стандартты нұсқа" мен "Жаңа түзетілген стандартты нұсқа"да "мәрхамат тағы" деп аударылған. Көптеген христиандар үшін бұл "күнәні кешіретін немесе құдайлық жазаны тоқтатушы" немесе "жарайлылық сыйы" деген мағынаны білдіреді. (ЖД) былай дейді: "Ол біздің күнәларымыздың құдайлық жазасын тоқтатушы, және тек біздікі ғана емес, бүкіл әлемнің күнәларын да тоқтатушы." Гиластерионның ұқсас қолданылуы Септуагинтада жиі кездеседі, ff. Мәрхамат тағы Қиямет күні қанмен шашырылып, Заңның әділ үкімі орындалғанын көрсетеді, сот тағын мәрхамат тағына айналдырады (; "мәрхамат тағымен" салыстырыңыз); қауымдасу орны. Тағы бір грек сөзі, хиласмос, 1 Жохан 2:2; 4:10; және Септуагинтада (; ; ) Мәсіхті біздің жарайлылығымыз ретінде қолданылады. Ескі өсиеттегі құрбандықтар мен Жаңа өсиеттегі орындалу идеясы – Мәсіхтің Қаза тауындағы өлімі арқылы, күнәға үкім шығару үшін Киелі Әкенің әділ талаптарын толық қанағаттандырғаны. Алайда, Еврейлерге басқа көзқараспен қарастырылады: "Егер автор Мәсіхтің жұмысын бейнелеу үшін рәсімді құрал ретінде қолданса, онда ол Жаңа өсиетте рәсімнің сөзбе-сөз ұсыныстары Мәсіхтің мойынсұнуымен ауыстырылғанын табады (10:5ff. ; Пс. 40-қа қараңыз) және мақтау мен өзара қызмет етудің христиандық қызметі (13:15-16; Пс. 50-ге қараңыз). Басқаша айтқанда, құрбандықтың нағыз мәні – алдымен Мәсіхтің, содан кейін оның халқының толыққанды өзіне берілгендігі. Құдай айқышқа шегеленіп, Ескі өсиет кезеңінде күнәларды ақтауға қабілетті болғандықтан, сондай-ақ Жаңа өсиетте күнәкарларды кешіре алуы үшін әділ деп жарияланады (; , ескертуге қараңыз). Эдвин Льюис, методист теологы, Харпердің Киелі кітап сөздігінде (1952) жазғанда, Пауылдың Римдіктерге 3-тегі ілімін қорытындылап, Құдайдың күнәға деген көзқарасы "Мәсіх Исадағы құдайлық құтқару арқылы" (Рим. 3:23-26) ашылатынын айтады. "Күнәнің мәні татуласудың жүзеге асырылуы үшін қажетті құрал арқылы көрсетілуі керек: бұл Иса Мәсіхтің құрбандық өлімі, сондықтан ол "жарайлылық" (ЖД) құрайды (ЖД). Құдайдың әділдігі, ол күнәны қарым-қатынасқа кедергі жасайды, және Құдайдың сүйіспеншілігі, ол кедергілерді жояды, бір және сол тәсілмен, Мәсіхтің Өзі мен адамдар арасындағы аралықшы болу сыйымен ашылады және қанағаттандырылады."
Another Greek word, hilasmos, is used for Christ as our propitiation in 1 John 2:2; 4:10; and in the Septuagint (; ; ). The thought in the OT sacrifices and in the NT fulfillment, is that Christ completely satisfied the just demands of the Holy Father for judgment on sin, by his death at Calvary TDNT, however, takes a different view of Hebrews: "If the author uses the ritual as a means to portray Christ's work, he also finds that in the new covenant the literal offerings of the ritual are replaced by the obedience of Christ (10:5ff. ; cf. Ps. 40) and the Christian ministry of praise and mutual service (13:15 16; cf. Ps. 50). In other words, total self giving, first that of Christ, and then, on this basis, that of his people, is the true meaning of sacrifice. God, in view of the cross, is declared righteous in having been able to justify sins in the OT period, as well as in being able to forgive sinners under the New Covenant (; cf. , note). Writing in Harper's Bible Dictionary (1952), Methodist theologian Edwin Lewis summarizes Paul's teaching in Romans 3 that God's attitude toward sin is revealed "through the redemption that is in Christ Jesus" (Rom. 3:23 26). "The nature of sin must be set forth through the very means through which reconciliation is to be brought about: this means the sacrificial death of Jesus Christ, which is therefore 'a propitiation' (v. 25 KJV). God's righteousness, which makes sin a barrier to fellowship, and God's love, which would destroy the barrier, are revealed and satisfied in one and the same means, the gift of Christ to be the Mediator between Himself and men."
Жалпыға ортақ дұғалар кітабы
Англия шіркеуінің 1662 жылғы "Ортақ дұғалар кітабында" қасиетті тамақтанғанға дейін жасалатын мойынұсау дұғасынан кейін, дін қызметкері Жаңа өсиеттен алынған төрт тақпақтан тұратын "көңіл көтеру сөздерін" айтуға тиіс. Соңғы мәтін 1 Жохан 2:1-2 (ЖД) кітабынан алынған: "Егер біреу күнә жасаса, Әкенің алдында біздің Қорғаушымыз Иса Мәсіх, әділ кісі бар; және ол біздің күнәларымыз үшін құрбандық". Осы мәтін 1789 және 1928 жылдардағы американдық басылымдарда да қолданылған. Алайда, 1979 жылғы Епископаль шіркеуінің "Бірінші рәсім" деп аталатын "Ортақ дұғалар кітабында" "құрбандық" деген сөз "толық құрбандық" деп өзгертілді және 2-аяттың қалған бөлігі қосылды: "тек біздің ғана емес, бүкіл әлемнің күнәлары үшін".
Реформация теологиясы
1935 жылы британдық ғалым Ч.Х. Додд гиластерионды "құрбандық" деп аударудың орнына "кәффарат" деп аударуды ұсынды. Шотландиялық ғалымдар Фрэнсис Дэвидсон мен Г.Т. Томпсон 1953 жылы алғаш рет жарияланған «The New Bible Commentary» еңбегінде былай деп жазды: «Бұл идея ашулы Құдаймен татуласуды емес, Мәсіхтің қанды өлімі арқылы Құдайдың кешірімділігімен күнәларды кез келген жазадан босатуды білдіреді. Дегенмен, бұл күнәға байланысты әділ ашудың болуын жоққа шығармайды». Англиялық теолог және Киелі кітап зерттеушісі Остин Фаррер Додтан кейін ширек ғасырдан кейін Пауылдың Римдіктерге 3-тараудағы сөздерін кәффарат тұрғысынан аудару керек екенін айтты: «Құдай өзі бізге ашуланбайды, тіпті оны жалықтырудың қажеті де жоқ, ол бізді соншалықты сүйеді де, күнәларымыздың кәффараты үшін Мәсіхті жіберді». «иластерион» Киелі кітапта «кәффарат» деп аударылған, ал «Жаңа американдық Киелі кітаптың» (Revised Edition) және «Жаңа ағылшын Киелі кітабында» «күнәні кәффарат ету құралы» деп аударылған. «Жаңа қайта қарастырылған Киелі кітап» және «Жаңа халықаралық нұсқасы» бұл сөзді «кәффарат құрбандығы» деп аударады. Доддтың пікірінше, грек тілінде «иластерион» сөзінің мағынасы «жалықтыру», бірақ Септуагинтада (Еврей жазбаларының ең көне грек аудармасы) «каппорет» (ивритте «жабу») сөзі көбінесе «тазалау» немесе «алыстату» деген мағынаны білдіретін сөздермен аударылған. Бұл көзқарасқа Роджер Николь жиырма бір аргументпен қарсы шықты. Кейін Леон Моррис та қарсылық білдірді, Римдіктерге арналған хатта Құдайдың ашуына баса назар аударылғандықтан, «иластерион» ұғымына Құдайдың ашуын басуды қосу қажет деп дәлелдеді. Моррис «Жаңа Киелі кітап сөздігінде» былай деп жазды: «Кәффарат – Құдайдың барлық жамандыққа қарсы екендігінің, оның қарсылығын «ашу» деп сипаттауға болатындығының және бұл ашу Мәсіхтің кәффараттық жұмысы арқылы ғана жойылатындығының еске салғышы». Принстон теологиялық семинариясының пресвитериандық ғалымы Генри С. Гехман өзінің «Нью-Вестминстер» сөздігінде (1970) Римдіктерге 3:25-тегі «иластерион» және 1 Жохан 2:2 және 4:10-дағы «хиласмос» туралы былай деп түсіндірді: «Осы жағдайларда RSV-да «кәффарат» сөзі дұрыс қолданылған, ол жазаны төлеу немесе оған тең құрбандық ұсыну арқылы кінәның өшірілуін білдіреді. Құдай күнәні кәффарат ету үшін өз Ұлын жіберді. Мәсіхтің өлімі арқылы күнәлар кешіріледі, яғни жойылады, және қарым-қатынас қалпына келтіріледі». Сол сияқты, англикандық теолог және Киелі кітап зерттеушісі Реджинальд Фуллер «The Oxford Companion to the Bible» басылымында жазған хатында «иластерион» сөзінің нақты мағынасы даулы екенін, ал кейбіреулер оны «кәффарат» деп аударса да, бұл «ашулы құдайдың көңілін жайқастыру немесе оны жалықтыру» дегенді білдіреді, бұл Киелі кітапқа сәйкес келмейтін және Еврей Киелі кітабында сирек кездесетін ұғым. Бұл жырдың мәні Құдайға байланысты, ал осы жырдың [Римдіктерге 3:24-25] тақырыбы Құдайға байланысты: «Құдай алға қойған». Сондықтан «кәффарат» сөзі ең ықтимал». Шеффилд университетінің «иластерионды» семантикалық зерттеуінде Дэвид Хилл Доддтың Септуагинтаның кейбір жорамалдарын кәффаратқа қатысты есепке алмағанын және апокрифтік дереккөздерді келтіргенін мәлімдейді. Көптеген реформацияланған теологтар кәффарат идеясын баса айтады, өйткені ол Құдайдың ашуымен күресуге бағытталған және Мәсіхтің күнәлардың орнына өлім арқылы кәффарат етуі қалай мүмкін екенін түсіну үшін қажетті элемент деп санайды. Жазаның орнына күнәнің құнын өтеуді сынға алғандар, күнәнің құнын өтеуді Құдайды қанағаттандыру деп қарастыру – бұл Құдайды қатыгез қылатын «мәжүзілік» идея. Дж.И. Пакер «Құдайды тану» кітабында (алғаш рет 1973 жылы басылып шыққан) мәжүзілік және христиандық кәффарат арасындағы айқын айырмашылықты көрсетеді: «Мәжүзілікте адам өзінің құдайларын жалықтырады, ал дін коммерцияның және тіпті пара берудің бір түріне айналады. Алайда, христиан дінінде Құдай өзінің әрекетімен өзінің ашуын жалықтырады. Ол күнәларымызды кәффарат ету үшін Иса Мәсіхті жіберді». Джон Стотт жазғандай, кәффарат «Құдайды мейірімді етпейді. Құдай бізді Мәсіх үшін өлгендіктен сүймейді, Мәсіх бізді сүйгендіктен біз үшін өлді». Джон Кальвин Иоанн Ізгі хабарынан Августиннің сөздерін келтіріп, былай деп жазады: «Мәсіхтің өлімі арқылы татуласуымызды Ұлы татуластырғандай түсінуге болмайды, өйткені Әке, содан кейін жек көріп, бізді жақсы көруі мүмкін». Алдымен, бізді сүйгендіктен, күнәларымыз үшін жау болғандықтан, бізді Құдаймен татуластырды. Осы екі сөздің де ақиқат екендігіне елші Пауылдың: «Құдай бізге деген сүйіспеншілігін әлі де күнәкар болғанымызда Мәсіхтің біз үшін жанын қиғаны арқылы дәлелдейді» (Рим. 5: 8). Ал біз әлі де күнә жасап, Құдайдың қаһарына төтеп бермей, Оның қаһарына беріліп келеміз. Сондықтан да ол бізді жек көретін кездері де ғажап әрі құдайлық сүйіспеншілікпен жақсы көреді». Пакердің пікірінше, кәффарат (және кәффаратты білдіретін Құдайдың ашуы) Құдайдың сүйіспеншілігін дұрыс анықтау үшін қажет; Құдай әділ болмайынша, оның сүйіспеншілігі сезімталдыққа айналады (Мәсіхтің өлімі кәффараттың элементтерін қамтымаса). Құдайдың ашуы оның Сүйіспеншілігімен бірдей жеке және күшті. Осылайша, Кальвин, Пакер және Мюррей білдірген христиандық кәффарат анықтамасы Құдайдың ішінде сүйіспеншілік пен ашудың қатар өмір сүретінін, бірақ кәффарат арқылы сүйіспеншілік ашудан басым түсетінін және оны жоятынын көрсетеді. «Кәффарат доктринасының мәні – Құдай оның ашудың нысандарына соншалықты сүйіспеншілікпен қарады, оның қанды өлімі арқылы осы ашуды жою үшін өз Ұлын берді» (Джон Мюррей, «Кәффарат», 15-бет).
Қазіргі католик теологиясы
Латын тіліндегі "Вулгата" Римдіктерге 3:25-тегі гиластерионды, ал 1 Жохан 4:10-дағы гиласмосты "құдайға жарасым ету" деп аударады. Бұл "Конфратернити" Киелі кітабының (Жаңа Келісім, 1941) да дәл осылай болды. Алайда 1943 жылы "Divino Afflante Spiritu" энцикликасының және 1965 жылы "Dei verbum" Екінші Ватикандық Кеңесінің жариялануы түпнұсқа тілдеріндегі Киелі кітап қолжазбаларымен айналысудың артуына және Киелі кітап аудармасында экуменикалық ынтымақтастықтың күшеюіне әкелді. 1965 жылы "Revised Standard Version New Testament" католик басылымы жарық көрді. 1966 жылы Бостондық Ричард Кардинал Кушинг "Оксфорд аннотацияланған Киелі кітапты апокрифтермен" басып шығаруға рұқсат берді. 1973 жылы RSV-нің тағы бір экуменикалық басылымы Common Bible болып жарық көрді. 1970 жылы "New American Bible" басылымының бірінші басылымы жарық көрді. Римдіктерге 3:25-тегі гиластерион, 1 Жохан 2:2 және 4:10-дегі гиласмос сөздері "күнәні кешіру" деп аударылды. NAB Римдіктерге 3:25-те "күнәні кешіру" сөзін қолдану туралы ескерту жасап, "бұл аударма 'құдайға жарасым ету' дегенге қарағанда артық, себебі ол Құдайдың күнәкарларға деген қастықтығын білдіреді. Пауылдың (5:8-10) көрсеткеніндей, Құдайға қарсы шыққан – адамзаттың өзі" деп түсіндіреді. Реймонд Э. Браун "Жаңа Жеромның Киелі кітап түсініктемесінде" (New Jerome Biblical Commentary) Жаңа Келісімдегі құрбандық (hilasterion) Құдайдың қаһарын басаңдатпайды, бірақ оны еврейлік тамырларынан (76.89–95) өтемақы немесе күнәнің құнын өтеу (82.73) ретінде жақсы білдіреді деп айтады. Соңғы католик зерттеулері иезуит теологы Эдвард Дж. Килмартин ұсынған Үштік көзқарасына қатты сүйенді: Құрбандық жасау, біріншіден, Құдайға бағытталған адамның ісі емес, екінші кезекте, құдайлық қабылдаудың жауабы мен құдайлық батаны табынушылық қауымға беру арқылы өз мақсатына жетеді. Керісінше, құрбандық Жаңа Келісімдегі түсінікте және соған сәйкес христиандық түсінікте, бірінші кезекте, Әкенің өз Ұлын сыйлаудағы өзін-өзі ұсынуы, екінші кезекте, Ұлының өзінің адамдық қасиетіндегі Әкесіне деген ерекше жауабы, үшінші кезекте, Мәсіхпен бірлесіп, сенушілердің өзін-өзі ұсынуы, олармен Әкемен келісімде қарым-қатынаста болу. Иезуит теологы Роберт Дейли бұл жаңа түсініктің негізін түсіндірді. Дейли бастамашылықты "бізді сүйген және күнәларымыз үшін құрбандық ретінде Ұлын жіберген" Әкеге толыққандай тиесілі екенін және "Мәсіхтің құрбандығы мен Елді Құрбандықтар туралы Үштік оқиғасы ретінде қарастырғанымызда, қатаң түрде айтқанда, ешқандай алушы жоқ екенін" атап өтті. Ол Евхаристияны неке рәсіміне теңеді, ол адамның өмірінде нақты орын алу арқылы мағынасын алады. Француз иезуит теологы және Киелі кітап зерттеушісі Станислас Лионе Иоаннның бұл терминді қалай қолданғанын түсіндірді: "Егер Жақия екі жерде Мәсіхтің Әкесі алдындағы көктегі өтінішін (1 Жохан 2.2), содан кейін жердегі өлім мен қайта тірілу арқылы орындалған жұмысын (1 Жохан 4.10) атап көрсеткенде, ол Әкенің Оны 'біздің күнәларымыз үшін айыру' жасағанын мәлімдейді. Бұл термин, әрине, грек тіліндегі ежелгі мәтіннің (Вулгатаның 130.4) және латын тіліндегі propitiatio сөзінің литургияда әрқашан білдіретін мағынасын білдіреді: Мәсіх арқылы және Мәсіхте Әке Өзінің мәңгілік сүйіспеншілігінің жоспарын жүзеге асырады (1 Жохан 4.8) 'Өзін-өзіне жанашырлық танытуда', яғни адамдарды 'кешіруде', күнәларды шынымен жоятын, адамды 'тазалайтын' және оған Құдайдың өмірін жеткізетін тиімді кешірім арқылы (1 Жохан 4.9)." Сол сияқты, "Жаңа Келісімнің теологиялық сөздігі" кітабында "құрбандық" деген сөзді қарастырғаннан кейін Пауыл мен Еврейлерге жазылған хаттарды қарастырғаннан кейін, "өзін толықтай беру, алдымен Мәсіхтің, содан кейін оның халқының, құрбандықтың шынайы мағынасы" деген қорытындыға келеді. Ал кардинал-теолог Уолтер Каспер өзінің "Иса Мәсіхтің Құдайы" атты кітабында Исаның азапты "мәңгілік мәніне, сүйіспеншіліктің мәніне" жеткізгенін айтады. Каспердің айтуынша, Григорий Ниссалық және Августин Гипполық Жаңа Келісімге сүйене отырып, Құдай өз еркімен жанашырлық танытатынын, яғни азап шегуді таңдап алатынын айтады. Каспер былай деп қосты: "Бізге ең анық мәлімдемені Ориген берген. Оригеннің сөздерімен айтқанда: "Алдымен Құдай азап шекті, содан кейін төмен түсті. Ол біз үшін қандай азаптарды бастан кешті? Махаббаттың азабы". Ориген бұл сөздерді тек Ұл ғана емес, Әкесі де көреді деп түсіндіреді. Бұл Құдайдың сүйіспеншілікпен берген еркіндігі арқылы мүмкін болды". Алайда, қазіргі уақытта кейбір ғалымдар "құдайға жарасым ету" сөзін қолдануы Иеронимнің грек тіліндегі гиластерионнан латын тіліне жасаған қате аударма екенін, және Исаның құрбандығы мен оның Евхаристиялық еске алуын сипаттауда оны шатастыратындықтан дұрыс емес екенін айтады. Теологтардың қорытындысының бір көрінісі – құрбандық "адамдардың Құдайға жасайтын ісі емес (ол құдайға жарасым ету болар еді), бірақ Құдайдың адамзат үшін жасайтын ісі (ол күнәні кешіру)" болып табылады.
Sacrifice is not, in the first place, an activity of human beings directed to God and, in the second place, something that reaches its goal in the response of divine acceptance and bestowal of divine blessing on the cultic community. Rather, sacrifice in the New Testament understanding – and thus in its Christian understanding – is, in the first place, the self offering of the Father in the gift of his Son, and in the second place the unique response of the Son in his humanity to the Father, and in the third place, the self offering of believers in union with Christ by which they share in his covenant relationship with the Father. Jesuit theologian Robert Daly has explained the background for this renewed understanding. Daly points out that the initiative is entirely with the Father who "loved us and sent his Son as expiation for our sins" (1 John 4:10 NAB), and that "when we see the sacrifice of Christ and the sacrifice of the Mass as a Trinitarian event, we see that, strictly speaking, there are no recipients." He compares the Eucharist to a marriage ceremony that receives its meaning by becoming the reality of one's life. The French Jesuit theologian and biblical scholar Stanislas Lyonnet has explained the Johannine usage of the term, "When St. John in two different places alludes first to the heavenly intercession of Christ before the Father (1 John 2.2), and then to the work accomplished here below by His death and resurrection (1 Jn 4.10), he declares that He is or that the Father has made Him a 'hilasmos for our sins.' This term certainly carries the same meaning which it always has in O. T. Greek (Vulgate Ps 130.4) and which the Latin word propitiatio also always conveys in the liturgy: through Christ and in Christ, the Father achieves the plan of His eternal love (1 Jn 4.8) in 'showing Himself propitious,' that is in 'pardoning' men, by an efficacious pardon which really destroys sins, which 'purifies' man and communicates to him God's own life (1 Jn 4.9)." Along similar lines, the entry on "sacrifice" in the Theological Dictionary of the New Testament, after reviewing the epistles of Paul and Hebrews, concludes that "total self giving, first that of Christ, and then, on this basis, that of his people, is the true meaning of sacrifice." And Cardinal theologian Walter Kasper, in his book The God of Jesus Christ, concludes that what Jesus effected was to give suffering "eternal import, the import of love." Kasper points out that Gregory of Nyssa and Augustine of Hippo, working out of the New Testament, speak of a God who can freely choose to feel compassion, which implies suffering. Kasper adds that: "It is Origen who gave us the clearest statement. In Origen's words: 'First God suffered, then he came down. What was the suffering he accepted for us? The suffering of love.' Origen adds that it is not just the Son but also the Father who suffers so. This is made possible by God's freedom in love." Currently, however, some scripture scholars contend that using the word "propitiation" was a mistranslation by Jerome from the Greek hilastērion into the Latin Vulgate, and is misleading for describing the sacrifice of Jesus and its Eucharistic remembrance. One expression of the conclusion of theologians is that sacrifice "is not something human beings do to God (that would be propitiation) but something which God does for human kind (which is expiation)."