Цирк: Кең даланың әні мен әлеуметтік сатира

Кіріспе

Григорий Александровтың 1936 жылғы фильмі "Цирк" – 1936 жылғы советтік мелодрамалық комедиялық музыкалық фильм. Оны Григорий Александров пен Исидор Симков "Мосфильм" студиясында түсірді. Режиссердің өзінің айтуынша, фильм "екцентрлі комедия, нағыз күлкіге шақыратын туынды" ретінде жоспарланған. Фильмде сұлу әрі өте танымал Любовь Орлова (Александровтың әйелі), совет киносының алғашқы танымал жұлдызы және талантты әнші, бірнеше ән орындады, олар бірден совет классикасына айналды. Ең әйгілісі – "Туған жерім кең байтақ" ("Широка страна моя родная"). Фильмнің музыкалық коды ISWC: T 926.406.620 8.

Фильм Ильф пен Петров, сондай-ақ Валентин Катаевтың комедиялық пьесасы және Мәскеу музыкалық театрының "Цирк күмбезі астында" ("Под куполом цирка") қойылымы негізінде түсірілді, оны Александров көріп, ұнатып қалған.

Талдау

Американдық ғалым Римгайла Салис "Цирк" фильмінде Батыспен байланыстыратын расизмнің зұлымдықтары туралы, ал расизмі жоқ деп бейнеленген кеңестік қоғам туралы ауыр хабар жеткізгенін атап өтті. Фильмнің Джиммидің қара нәсілді болса да, Совет Одағында жарқын болашаққа ие болатынын көрсетуі, АҚШ пен Германиядағы қалыптасқан нәсілшілдікке қарама-қайшы келеді. Диксон, Мартынов және Джиммидің аралас отбасы ретінде бірге бейнеленген көрінісі Кеңес Одағында нәсілдік төзімділіктің символы ретінде жиі пайдаланылды. Сондай-ақ, фильмдегі Чарли Чаплиннің кейіпкері Кнештейцтің қорлаған қызметшісі, ол оны мазақтаудан ләззат алады. Александров нағыз Чаплиннің досы болды, ол фильмдерінің мазмұны үшін Голливуд студияларымен жиі күресті, ал "Цирк" фильміндегі Чаплин – нағыз Чаплиннің метафорасы, яғни "барлық құдіреті долларға бағынған кемсітілген гений" ретінде бейнеленді. Салис фильмнің жыныстық рөлдер туралы күшті хабарламасы бар екенін, себебі Диксон фильм соңында әйел және ана рөлін қабылдап, Совет мемлекетінің оған қойған талаптарын бақыттың құны ретінде қабылдады деп жазды. Салис өзінің "Айға саяхат" атты көрінісінде Диксон фалликалық зеңбіл үстінде ұзақ уақыт мастурбациялық би билегенін, ал зеңбілден атылғаннан кейін төмен құлағанда Кнештейцтің цирк шатырының астына қойған арқандарымен ұсталғанын, бұл оның Кнештейцтің жыныстық құлы екенін көрсететінін атап өтті. Керісінше, Диксон "Стратосфераға саяхат" атты көріністі орындағанда, ол Мартыновтың теңдесі ретінде ұсынылады, өйткені екеуі де бір жынысты киім киіп бірге өнер көрсетеді. Фильмнің теңдік туралы айқын хабарламасына қарамастан, "Цирк" көп жағынан ресейліктердің дәстүрлі гендерлік рөлдеріне оралуын көрсетті. Мартыновтың рөлін биік, мықты және сары шашты актер Столяров ойнады, оның сыртқы келбеті богатырдың танымал бейнесіне сәйкес келді. Сондай-ақ, Мартыновтың кейіпкері богатырға тән барлық құндылықтарды көрсетті: романтикалық, бірақ аз сөйлейтін; әрқашан әлсіздерді қорғауға дайын; ауырсынуды қабылдауға дайын; және адамгершілік ерлік пен күш-қуатқа ие. Столяров "Цирк" фильмінде богатыр архетипіне сәйкес кейіпкерді ойнағаннан кейін, келесі фильмдерде нағыз богатырларды ойнауға мүмкіндік алды. Салис жазғандай, 1930 жылдардан бастап совет фильмдеріндегі идеалдық орыс адамы ретінде богатыр архетипінің пайда болуы Сталиндік дәуірдегі дәстүрлі патриархалды орыс құндылықтарына белгілі бір қайта оралуды білдірді. Сондай-ақ, Марионның кейіпкері фильмнің басында өте сексуалды бейнеленеді, ол оны "батыстың ыдырауымен" байланыстырады, ал фильмнің жүрісімен пуритандық совет қоғамына сіңісіп кеткен сайын оның сыртқы келбеті пәктігіне қарай өзгереді. Марионның Айға саяхат көрінісіндегі киімі оның сексуалдылығын баса көрсетеді, өйткені ол төмен кесілген корсет пен сосақта орналасқан жұлдыздармен киінген, бұл оның батыста қанаушы әйел екенін көрсетеді, ол тек Кнештейц сияқты бай және күшті ерлер үшін жыныстық нысан. Марион өзінің қымбат батыс киімдерін Кнештейцке лақтырып, "Сіз білген Марион енді жоқ!" деген сөздерін айтқан көрініс, оның кейіпкерінің дамуындағы маңызды нүкте болды, өйткені ол содан кейін совет стилінде киіне бастады. Марионның консервативті совет киімдері оның енді қанаушы әйел емес екенін көрсету үшін жасалды. Марион совет фильмдеріндегі әдеттегі шетелдік ретінде бейнеленеді, өйткені ол наив, романтикалық, жомарт, мейірімді және мүлдем пассивті, өйткені оны Кнештейцтің қатыгез тырнағынан құтқаруда бастамашылықты совет кейіпкерлері көтеріп алады. 1920 жылдардағы фильмдерден айырмашылығы, Марион өзін құтқару үшін Мартыновқа мұқтаж "қасіретке ұшыраған қыз" болып табылады. Фильм Марионның Мартыновпен бірге 1 мамыр парадында бірге жүріп, екеуі де ақ киім киіп, совет қоғамына сіңісуін және оның құндылықтарын өзінің құндылықтары ретінде қабылдауын көрсетеді. Совет цензурасы жыныстық белгілерге қарсы болды және таңқаларлықтай, жас әйелдер билеп, фалликалық зеңбілдерге қатты тиіскен цирк көріністеріне рұқсат берді, бірақ бұл көріністер кейіннен цензураланды. Цензорлардың күш-жігеріне қарамастан, Александров Мартынов пен Диксонның Стратосфераға саяхатта бірге ұшып бара жатқан көрінісін, олардың беттерінде ләззатты көріністермен қоса алды, бұл оргазмның биік деңгейіне метафора ретінде қызмет етеді.

The American scholar Rimgaila Salys noted the film Circus had a rather heavy handed message about the evils of racism, which are associated with the West in the film, versus Soviet society, which is portrayed as free of racism. The film's message that Jimmy will have a bright future in the Soviet Union as he grows up despite being black stands in contrast to the racism that the film depicts as being the norm in the United States and Germany. The scene where Dixon, Martynov and Jimmy pose together as a blended family was often reproduced in the Soviet Union as a symbol of racial tolerance. Likewise, the character of Charlie Chaplin in the film is a bullied servant to Kneschtiz, who delights in humiliating him. Aleksandrov was friend of the real Chaplin, who often fought with Hollywood studios over the contents of his films, and Chaplin as portrayed in Circus was intended as a metaphor for the real Chaplin, namely as a "humiliated genius forced to serve the almighty dollar". Salys wrote that the film's had a strong message about gender roles as Dixon comes to embrace the role of a wife and a mother at the film's conclusion as well accepting the demands of the Soviet state upon her as the price of happiness. Salys noted that in her "Trip to the Moon" act, Dixon performed a lengthy masturbatory dance on atop of the phallic cannon and as she falls downwards after being shot out of the cannon, is captured by the ropes that Kneschtiz has placed under the circus tent, symbolizing her status as a sort of sex slave to Kneschtiz. By contrast, when Dixon performs the "Trip to the Stratosphere" act, she is presented as Martynov's equal as the two perform the act together wearing unisex uniforms. Despite the ostensible egalitarian message of the film, Circus marked in many ways a return to traditional Russian gender roles. Martynov was played by the tall, muscular and blond actor Stolyarov whose appearance matched the popular stereotype of a bogatyr (the larger than life knight hero of medieval Russian poems known as byliny). Likewise, the character of Martynov displayed all the values typically associated with a bogatyr such being romantic, but laconic; always willing to defend the weak; a stoic acceptance of pain; and possessing super human heroism and strength. Stolyarov having successfully played a character who matched the bogatry archetype in Circus graduated up to playing actual bogatyri in subsequent films. Salys wrote that the appearance of the bogatyr archetype as the ideal Russian man in Soviet films starting in the 1930s reflected a certain reversion to the traditional patriarchal Russian values during the Stalinist era. Likewise, the character of Marion is presented as highly sexualized at the beginning of the film, which associates her with "western decadence", and her appearance becomes increasingly chaste as she assimilates into the puritanical Soviet society as the film goes along. Marion's dress as she performs the Flight to the Moon act emphasizes her sexuality as she wore a tight, low cut bodice with stars placed where her nipples are, which was meant show that she was an exploited woman in the West, just merely a sex object for rich and powerful men such as Kneschtiz. The scene where Marion throws her expensive Western dresses at Kneschtiz as she says that "Marion you knew is no more!" marked a key turning point in her character's development as she thereafter dresses in a more Soviet style. Marion's more conservative Soviet clothing was meant to show that she was no longer an exploited woman. Marion is portrayed as the typical foreigner in Soviet films as she is naïve, romantic, generous, kind and utterly passive as it is the Soviet characters who take the initiative in rescuing her from the cruel clutches of Kneschtiz. Unlike films in the 1920s, which featured strong feminist heroines, Marion is very much a "damsel in distress" who needs Martynov to save her. The film ends with Marion marching alongside Martynov whom she is planning to marry in the May Day parade with both dressed in the same white uniforms, which symbolized her assimilation into Soviet society and her acceptance of its values as her own. Soviet censors disapproved of any signs of sexuality, and rather surprisingly allowed the circus scenes where young women dance around and longingly touch the phallic cannons, though those scenes were subsequently censored. Despite the efforts of the censors, Aleksandrov was able to insert the scene where Martynov and Dixon fly together in their Trip to the Stratosphere act with ecstatic expressions on their faces, which serves as a metaphor for high of an orgasm.

Қабылдау

Фильм коммерциялық тұрғыдан ең табысты кеңес фильмі болды. Шығарылғаннан кейін екі аптаның ішінде Мәскеудегі 1 миллион адам оны көрді. Ресейде 1948 жылы Сталиннің бұйрығымен Соломон Михоэлстің өлтірілуі фильмнің шовинизм мен антисемитизмнің қауіптілігі туралы хабарламаны жобау ретінде қабылданады. Америкалық зерттеуші Герберт Игл былай деді: "Цирктегі көрініс кеңес халқының нәсілдік преюдистерден мүлдем құрылған екенін көрсетуге арналған. Әрине, бұл Америкаға және пропагандаға қарсы шабуыл болды, бірақ екінші жағынан, Александров, мүмкін, шын жүректен келісімге, үйлесімге шақырды, осы қиын уақытта қолда бар құралдармен көрермендердің санасын оятуға үміттенеді". Американдық католик басты рөлде ойнаған фильм 1936 жылғы абортқа қарсы заң қабылданғанға бір ай бұрын шықты. Содан кейін Америка және американдықтар кеңес киносынан жоғалып кетті. Любовь Орлова абортқа қарсы заңды насихаттау кампаниясына қатысуға мәжбүр болды: "Мен өзім балалы болғым келеді, және менде міндетті түрде болады. Бұл – табиғи. Өмір көбірек қуаныш пен қызықтылыққа толы. Ал болашақ одан да керемет. Неге тумасқа?". 1941 жылы ол Дугласты (19 мамыр 1925 ж.т.), Григорий Александровтың актриса Ольга Ивановамен алғашқы некесінен туған ұлын (Ольга 1941 жылдың маусымында бала туғанда қайтыс болды, ол сол кезде әйгілі актер Борис Тенинге үйленген) өршіп алды. Ол Дуглас Фэрбенкс атымен аталып, ол және Мэри Пикфорд сол кезде большевик мемлекетіне сапар шегіп, Григорий мен Ольганың құрметіне ие болды. 1952 жылы Дуглас Александров МІД-нің жалған айыптауымен тұтқындалды және 26 жасында түрмеде алғашқы жүрек ұстамасын басынан өткізіп, күштеп "Василий" деп ат қойылды. МІД одан әкесінің американдық тыңшы екендігі туралы куәлік беруді талап етті. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін көп ұзамай босатылды.