Кіріспе

Жеміс ағашы, медуница

Mespilus germanica, медуница немесе жалпы медуница деп аталады, бұл раушангүлділер тұқымдасына (Rosaceae) жататын үлкен бұта немесе кішкентай ағаш. Бұл ағаштың жемісі, сондай-ақ медуница деп аталады, римдік дәуірден бері өсіріліп келеді, әдетте қыс айларында қолжетімді болады және көктеп піскен кезде желінеді. Оны шикі күйінде де, түрлі пісірілген тағамдарда да пайдалануға болады. Mespilus туы Crataegus туына қосылғанда, бұл түрдің дұрыс атауы Crataegus germanica (Kuntze) болып табылады. Англияның оңтүстік-батысында оның ірі тостағаншасының сыртқы түріне байланысты тарихи түрде "ашық тесік" және "маймылдың кенесі" сияқты бірнеше халықтық есімдер болған.

Сипаттама

Жапырақты өсімдік ең қолайлы жағдайда биікке дейін өседі. Көбінесе, ол ағашқа қарағанда төмен және бұта сияқты болады. 30–60 жылдық өмір сүру ұзақтығымен, бұл ағаш өте аз өмір сүреді. Оның қабығы сұрғылт қоңыр түсті, терең тік жарықтары бар, олардан тікбұрышты плиткалар пайда болып, қабығынан айрылады. Оның ақ, сәл қызғылт реңді өзегі бар. Жүрегі қоңыр түсті. Жылдық сақиналар жақсы көрінеді. Қысқы бүршіктер ұшы сүйір, жұмыртқа тәрізді және ұзын. Медляр гүлдері диаметрінде, қысқа сабақтары бар және қысқа бүтақшаларда жеке гүлдейді. Оларда бес сопақ, тар жапырақшалары және бес бос, ақ немесе ақшыл қызғылт жапырақтары бар. Гүлдер екі жынысты және аралармен тозаңданады. Көбінесе, бұл өсімдік өзімен-өзі тозаңданады. Бірақ бұрын оған жақын түр деп есептелген, кейде оны «қытай медлары» немесе «жапон медлары» деп атайды.

Жүйелілік

M. germanica түрінде 23 таксон бөлінеді, оның ішінде жабайы немесе жартылай жабайы түрлер, сәндік және әртүрлі тектілері бар. Олардың арасында келесі сорттар кездеседі:

Mespilus germanica var. gigantea Kirchn. – өте ірі жемісті
Mespilus germanica var. abortiva Kirchn. – тұқымсыз жемісті
Mespilus germanica var. argenteo variegata – ақ түсті ала жапырақты, сәндік өсімдік
Mespilus germanica var. aureo variegata – сары түсті ала жапырақты, сәндік өсімдік

Жемісі үшін өсірілетін M. germanica культиваторлары: 'Hollandia', 'Nottingham', 'Russian', 'Royal' (өте жоғары өнімді), 'Early medlar' (ерте пісіп, сапалы жемісті), 'Seedless' (тұқымсыз, сапасы төмен жемісті). 'Nottingham' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбегі үшін марапатталған. Бұрын, оның генетикалық ресурстары шектеулі және генетикалық эрозияға бейім деп есептелген, ал M. germanica-ның түрлік әртүрлілігінің шектеулі дамуы соңғы ғасырларда осы жеміс түріне экономикалық қызығушылықтың болмауымен байланысты болды. Алайда, қазіргі зерттеулер мидальдің табиғи популяциясы әртүрлі және жоғары генетикалық потенциалына ие екенін көрсетіп, оны белгілі генотиптерді қолдану арқылы өнімділікті арттыру үшін пайдалануға болады.

Этимология

Латынша "germanica" атауы "неміс" дегенді білдірсе де, бұл түрдің өзі басқа аймақтарда таралған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Әдебиет пен өсімдік үлгілерін кең ауқымды зерттеуден кейін, Казимеж Брович ауа температурасының өсу үшін қолайлы екендігі, ал төмен температураны (- ) төзуге болатыны және кешкі аяздардың көп зиян келтірмейтіні айтылады. Жабайы түрі жылдық жауын-шашын мөлшері ( ) және ( ) биіктіктегі құрғақ аймақтарда кездеседі. Бұл түр топырақтың көптеген түрлерінде өседі және pH 6 мен 8 аралығындағы, жақсы дренаждалған, құнарлы сазды топырақтарды жақсы көреді. Ол Оңтүстік Еуропаның көп бөлігінде таралған, бірақ көбінесе сирек кездеседі. Англияның оңтүстік-шығысындағы кейбір ормандарда табиғи түрде өсетіні хабарланады, бірақ бақшаларда аз кездеседі. Медляр б.з.д. 700 жылдары Грекияға, ал б.з.д. 200 жылдары Римге әкелінген. Рим және орта ғасырларда маңызды жеміс ағашы болған. Бірақ 17-18 ғасырларда басқа жемістермен ығыстырылып, қазір көбінесе өсірілмейді. *M. germanica* жемісі қыста жеуге жарамды болатын сирек жемістердің бірі, сондықтан жыл бойы жеміс алуды қалайтын бағбандар үшін маңызды ағаш. Өсірілген түрлері ұқсату арқылы және *Crataegus* (долана) түрлері, тау шатырлары, алмұрт немесе қарақұмық сияқты түрлі негіздерге қаушап салу арқылы көбейтіледі, бұл әртүрлі топырақтарда өнімділікті жақсартуға мүмкіндік береді. Жұмсару басталғаннан кейін қабығы жылдам әжірейіп, қоңыр түске айналады, ал ішкі құрамы алма соусын еске түсіретін консистенция мен дәміне ие болады. Бұл процесс медлярды бірінші рет көретіндерді шатастыруы мүмкін, өйткені оның жұмсақ жемісі бұзылғандай көрінеді.

Өнімді пайдалану

Жемісі пісіп жұмсақ болғаннан кейін оны шикі күйінде жеуге болады, кейде қант пен қаймақ қосып. Оның дәмі "әдетке келмейтін" деп сипатталады, сондай-ақ одан медуница желесі жасауға болады. Ол лимон құйырмасына ұқсас "медлар ірімшігін" дайындау үшін қолданылады, ол жеміс қамыты, жұмыртқа және маймен жасалады. "Медлар шайы" көбінесе M. germanica-дан емес, вольфберриден немесе годжиден жасалады, олар кейде қате түрде "қызыл медлар" деп аударылады. Mespilus germanica тұқымдық майы алғаш рет биодизель өндіру үшін қолданылды, алынған майдың құрамында линол және олеин қышқылы шамамен 40% құрайды. Өндірілген биодизельдің физикалық қасиеттері, қозғалтқыштарға ешқандай өзгеріс енгізбей, дизель отынына балама ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Медлар жемісінің жапырақтарынан белсенді көмір жасалып, сулы ерітінділерден Ni2+ сияқты ауыр металдарды сіңіру үшін пайдаланылды. M. germanica тұнбасынан күміс нанобөлшектерін синтездеуге болады, олар көп дәріге төзімді Klebsiella pneumoniae клиникалық штаммдарына қарсы антибактериялық және антибиофильмдік қасиеттер көрсетеді.