Кіріспе

Ливияның жойылуға жақын бербер тілі

Аужила (сонымен қатар Аужила, Аугила, Ауджила, Авгила, Ауджила; өзінің атауы: Жлан н Аулин; басқа бербер диалектілерінде Таужилит) – Ливияның Киренаика аймағындағы Аужила оазисінде сөйленетін, өте қауіпті (Ethnologue бойынша "өліге таяп қалған") шығыс бербер тілі. Ливиядағы саяси ахуалға байланысты тіл туралы жаңа деректер алу қиын. Дегенмен, тілді білушілер мен жас жартылай білушілердің Facebook-тегі жазбалары кейбір соңғы қосымша мәліметтерді қамтамасыз етті.

Жалпы ақпарат

Аужила – афроазиялық тілдер отбасының бербер тілдері тармағындағы шығыс бербер тілдері тобының бір мүшесі. Ол Ливияның жойылған Сокна тілімен тығыз байланысты және қатты құрып бара жатыр, шамамен 2000–3000 ана тілі бар сөйлеушісі қалған. ЮНЕСКО Аужила тілін өте қауіпті деп санайды, себебі ең жас сөйлеушілер орта жасқа жеткен немесе одан асып кеткен. Ливия бербер тілдері Муаммар Каддафи кезеңінде ауыр қысымға ұшырады, бұл Сокна сияқты кейбір тілдердің жойылуына және Авжила мен Гадамес сияқты басқаларының құрып кету қаупіне себеп болды. Бербер/Амазиг тілдерін пайдалануға тиімді түрде тыйым салынды, ал Каддафи Имазиг халқының бар екенін толығымен жоққа шығарды, айтуынша, "Үйлеріңізде өзіңізді қалағандай атаңыз – берберлер, шайтанның балалары, не болса да, бірақ үйіңізден шыққанда ғана ливиялықсыз". Ол берберлердің жеке этникалық топ екенін жоққа шығарды және берберлерді Ливияны бөлу үшін Батыс жасаған "колониализмнің өнімі" деп атады. Ол бірнеше рет Амазиг құқық қорғаушыларын (соның ішінде шетелдік тіл білімі мамандарын) мақсат тұтты, бұл ливиялық бербер тілдері туралы қазіргі және жаңартылған ақпараттың жетіспеуіне және интернеттегі араб тіліндегі де, тіпті, шектеулі мазмұнның болуына әкелді (марокколық және алжирлік Амазиг тілдеріне қарағанда). Дегенмен, Аужила тілінің кейбір өкілдері оны Facebook-та қолданады.

Ғылым тарихы

Ливиядағы саяси мәселелерге байланысты, Әужила айманындағы далалық жұмыстар шектеулі болды. Тілді алғаш зерттегендердің бірі Мюллер болды, ол 1827 жылы зерттеу жүргізді. Алайда, оның еңбегін талдау қиын, себебі сол кезде Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) сияқты транскрипциялауға арналған стандартты белгілер болған жоқ, сондай-ақ ол Әужила тіліндегі әртүрлі дыбыстарды (мысалы, эмфатикалық, көмейлік дауыстар мен олардың эмфатикалық емес әріптестері арасындағы айырмашылықтарды) ажырата алмады.

Фоналогия

Авжила бербер тілінің көптеген басқа түрлерінен ерекшеленетін бірнеше қызықты фонеологиялық ерекшеліктерге ие. Назар аударуға тұрарлық бірнеше айырмашылық төменде тізілген: (Ван Путтен) Көптеген басқа заманауи түрлерде жоғалған протобербер тілі сақталған. Жұтқыншақты дауысты тіс тоқтатуын жоғалтып, оны дауыссыз нұсқасымен толық ауыстырған. Мысал: Авжила тілінде ават, ал Тахельхит тілінде iḍ сөзі "түн" деген мағынаны білдіреді.

Мәртебе

Аужила тілін сөйлейтін халықтың саны қысқарып бара жатқандықтан және Араб көктемінен кейінгі Ливиядағы саяси тартыстар тоқтамай тұрғандықтан, бұл тілдің болашағы күңгірт көрінеді. Шығыс және Африка зерттеулері мектебінің (SOAS) ғалымдары мен Congrès Mondial Amazigh президенті тілдің әлі де сөйленіп жатқанын растаса да, белгілі барлық тіл білушілердің жасы ұлғайған, яғни жас буын Аужила тілін үйренбейді дегенді көрсетеді.