Кіріспе

Адам Смиттің экономика саласындағы 1776 жылғы еңбегі, «Халықтардың байлығы» деген қысқартылған атауымен танымал «Халықтардың байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» кітабы – шотланд экономисі және моральдық философ Адам Смиттің (1723–1790) ең маңызды туындысы болып саналады. 1776 жылы тұңғыш рет жарық көрген бұл кітап, елдердің байлығын қалай құруға болатыны туралы әлемдегі алғашқы жүйелі еңбектердің бірі және классикалық экономиканың негізгі туындысы болып табылады. Өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңінде экономиканы талдаған Смит еңбектің бөлінуі, өнімділік және еркін нарық сияқты мәселелерге тоқталады.

Тарих

Ұлттар байлығы екі томдық түрінде 1776 жылдың 9 наурызында жарық көрді (бірінші томға I–III кітаптар, екінші томға IV және V кітаптар енді), бұл Шотландиялық ағарту дәуірі мен Шотландиялық ауыл шаруашылығы революциясы кезінде болды. Ол Карл Маркс сияқты көптеген авторлар мен экономистерге, сондай-ақ үкіметтер мен ұйымдарға әсер етті, келесі бір жарым ғасырға арналған экономикалық пікірталас пен талқылаудың негізін қалады. Мысалы, Александр Гамильтон Смиттің саясатына қарсы пікір білдіре отырып, «Өндіріс туралы есеп» атты еңбегін жазуға «Ұлттар байлығынан» шабыттанды. Гамильтон бұл есептің көп бөлігін Жан Батист Колбердің идеяларына негіздеді, ал Смит «Ұлттар байлығы» арқылы Колбердің идеяларына жауап берді және сынады. «Ұлттар байлығы» он жеті жылдық жазбалар мен бұрынғы зерттеулердің, сондай-ақ сол кездегі экономистердің (Николас Магенс сияқты) экономикалық және әлеуметтік жағдайлар туралы пікірталастарының нәтижесі болды. Ол индустриалды прогресс пен инновация кезінде маңыздылығы азайып бара жатқан меркантилистік және физиократиялық экономикалық теорияларды алмастыру үшін реформаланған экономикалық теорияны практикалық тұрғыда қолдануға бағытталған трактат болды. Ол экономистер, саясаткерлер, математиктер және барлық салалардағы ойшылдар үшін негіз құрады. Тарихи әсеріне қарамастан, «Ұлттар байлығы» экономика саласындағы нақты парадигмалық өзгерісті білдірді, бұл философия үшін Иммануил Канттың «Таза акыл-естің сын-тексеруі» сияқты болды. Смиттің өмірінде «Ұлттар байлығының» бес басылымы жарық көрді: 1776, 1778, 1784, 1786 және 1789 жылдары. Смит 1790 жылы қайтыс болғаннан кейін көптеген басылымдар жарық көрді. Смиттің жұмысының эволюциясын жақсырақ түсіну үшін Эдвин Каннан басқарылған команда алғашқы бес басылымды жинақтады. 1904 жылы айырмашылықтар редакцияланған алтыншы басылыммен бірге жарияланды. Олар бірінші және екінші басылымдар арасындағы шағын, бірақ көптеген айырмашылықтарды (соның ішінде көптеген түсіндірмелердің қосылуын) анықтады; екінші және үшінші басылымдар арасындағы айырмашылықтар маңызды. 1784 жылы Смит доктор Адам Смиттің «Ұлттар байлығының табиғаты мен себептері туралы» зерттеуінің бірінші және екінші басылымдарына «Қосымшалар мен түзетулер» жариялау арқылы бұл алғашқы екі басылымды біріктірді. Ол сондай-ақ «Ұлттар байлығының» үш томдық үшінші басылымын жариялады, ол «Қосымшалар мен түзетулерді» және алғаш рет алфавиттік көрсеткішті қамтыды. Басқа нәрселермен қатар, «Қосымшалар мен түзетулер» 4-кітаптың 4-ші және 5-ші тарауларына, 5-кітаптың 1-ші тарауына және 4-кітаптағы «Коммерциялық жүйенің қорытындысы» деген қосымша 8-ші тарауға толығымен жаңа бөлімдерді қамтыды. Соңында Каннан төртінші және бесінші басылымдар арасындағы ұсақ-түйек айырмашылықтарды атап өтті – төртінші басылымнан қателердің жиынтығы алынып тасталды және басқа қателер жиынтығы енгізілді.

Ұзақ мерзімді экономикалық өсім

Адам Смит осы мысалды ұзақ мерзімді экономикалық өсімді түсіндіру үшін пайдаланады. Смит былай дейді: "Тіршілік ету қажеттілігі табиғаты бойынша ыңғайлылық пен сәндік заттардан бұрын келеді, сондықтан оларды қамтамасыз ететін еңбек, екіншісіне қызмет ететін еңбекке дейін болуы керек". Өнеркәсіптік жетістікке қол жеткізу үшін алдымен ауылдан күнкөріс керек. Өнеркәсіп және сауда қалаларда, ал егіншілік ауылда жүзеге асырылады.

Ауыл шаруашылығындағы жұмыс орындары

Ауыл шаруашылығындағы еңбек, өндірістік еңбекке қарағанда артыққы жағдай, себебі иесі толық бақылауда болады. Смит мынадай пікір білдіреді: Солтүстік Америкадағы біздің колонияларымызда, өңделмеген жерді әлі де оңай шарттармен алуға болады, олардың ешбір қаласында алыс сатуға арналған өндіріс орнатылмаған. Егер шебер көрші елді қамтамасыз ету үшін қажеттіден сәл артық капитал жинаса, ол Солтүстік Америкада оны алыс сатуға фабрика ашуға тырыспайды, оның орнына оны өңделмеген жерді сатып алуға және жақсартуға жұмсайды. Ол қолөнершіден егіншіге айналады, және сол елдің қолөнершілерге ұсынатын жоғары жалақысы мен оңай күнкөрісі де оны өзіне емес, басқаларға жұмыс істеуге көндіре алмайды. Ол қолөнершінің өз клиенттерінің қызметшісі екенін, олардан күнкөрісін табатынын сезінеді, бірақ өз жерін өңдеп, өз отбасының еңбегінен күнкөрісін табатын егінші – шын мәнінде қожайын және бүкіл әлемге тәуелсіз.

Зиялылар, сыншылар және сыншылар

Кітаптың бірінші басылымы алты айда сатылып бітті. Принтер Уильям Стрехан 1776 жылғы 12 сәуірде Дэвид Юмның «Халықтардың байлығы» Эдвард Гиббонның «Рим империясының құлдырауы мен жоғалу тарихы» сияқты танымал болу үшін тым көп ой-толғаныс қажет ететінін жазды. Стрехан сондай-ақ былай деп жазды: «Гиббон мырза мен доктор Смит кітабы туралы сіз айтқан дұрыс. Біріншісі – ең танымал еңбек; бірақ екіншісінің сатылымы, тіпті соншалықты жылдам болмаса да, мақсатқа жету үшін көп ойлау мен зерде салуды қажет ететін еңбек үшін күткеннен артық болды (қазіргі оқырмандардың арасында сирек кездесетін қасиеттер)». Гиббон Адам Фергюсонға 1 сәуірде былай деп жазды: «Біздің ортақ досымыз Адам Смит мырза жұртшылықты байытқан керемет жұмысты жасады! Бір кітапта кең ғылым, ал ең терең ойлар ең түсінікті тілмен жеткізілген». Жылдық тіркелімдегі кітапқа жазылған шолуды, мүмкін, вигтік парламент депутаты Эдмунд Берк жазған. 1791 жылы ағылшын радикалы Томас Пэйн «Адам құқықтары» еңбегінде былай деп жазды: «Егер Берк мырза «Халықтардың байлығы» авторы сияқты талантқа ие болғанда, ол конституцияны құрайтын және оны құрастыратын барлық бөліктерді түсіне алар еді». 1800 жылы «Анти-Якобинский шолуы» «Халықтардың байлығы» еңбегін сынады. 1803 жылы «Таймс» Испаниямен соғысқа қарсы пікір білдірді: «Олар біздің ең жақсы клиентіміз; және сауданың жұмсақ және бейбіт ағысы арқылы жаңа әлемнің қазыналары ең табысты соғыстан гөрі сенімдірек түрде ағылшын резервуарларына ағып келеді. Олар өндірісімізді қолдауға, өнеркәсіпті дамытуға, кедейлерді тамақтандыруға, салық төлеуге, тапқырлықты марапаттауға және барлық топтардың арасында байлықты таратуға келеді. Алайда, осы байлықтың пайдалы айналымын толық түсіну үшін доктор Адам Смиттың теңдесі жоқ трактатына жүгінуіміз керек». 1810 жылы Publicola псевдонимімен жазған тілші Смиттің «Эксклюзивті компаниялар барлық жағынан да зиянды» деген сөзін хатының басына қойды және оны «сол білімді жазушы» деп атады. 1812 жылы «Шаршылық шолу» журналының авторы Роберт Саути «Халықтардың байлығы» кітабын «керексіз және қатал кітап» деп айыптады. 1826 жылы ағылшын радикалы Уильям Коббет өзінің «Ауылдық саяхаттарында» саяси экономистердің Кедейлер заңына деген қарсылығын сынады: «Бұл қиындықтардың арасында бір жақсы нәрсе бар; Шотландияның саяси экономикасы шайтанға ұшырады, ал Эдинбург шолуы және Адам Смит онымен бірге». 1829 жылы Томас Карлайл Смитты «біздің бақытымыз толығымен сыртқы жағдайларға байланысты» деп үйреткен және «барлығы тыныш жұмыс істейтін болса, бәрі жақсы» деген көзқарасқа ие болған дәуірдің философтарының бірі деп атады. Либералды мемлекет қайраткері Уильям Эварт Гладстон «Халықтардың байлығы» кітабының жарық көргеніне 100 жыл толуын атап өту үшін «Саяси экономика клубының» отырысын төрағалық етті. Либералды тарихшы Лорд Актон «Халықтардың байлығы» либералды сезімге «ғылыми негіз» берді және ол «тарихтың классикалық ағылшын философиясы» болды деп сенді.

Мемлекеттік саясат

Смиттің өмірбаясын жазған Джон Рей «Халықтардың байлығы» жарықтанғаннан кейін үкімет саясатына тез әсер еткенін айтты. «Халықтардың байлығы» алғаш рет 1783 жылғы 11 қарашада парламентте Уиг партиясының жетекшісі Чарльз Джеймс Фокс тарапынан аталып өтті: «Халықтардың байлығы» туралы керемет кітапта қарапайымдылығы үшін сыналған, бірақ оның рас екені даусыз болған қағида жазылған. Кітапта байырудың жалғыз жолы – кірістің шығыстан асып түсуін қамтамасыз ету екені айтылған. Бұл қағида жеке адамға да, мемлекетке де қатысты. Сондықтан дұрыс әрекет – жақсы жоспарланған экономика арқылы барлық қазіргі шығындарды қысқарту және бейбіт уақытта мүмкіндігінше көп үнемдеу. Алайда, Фокс 1785 жылдан кейін Чарльз Батлерге кітапты ешқашан оқымағанын және «Бұл мәселелердің бәрінде менің түсінігімнен асып түсетін нәрсе бар; мен оларды қабылдай алмайтын және оны жасаған адамды таба алмайтын кең нәрсе бар» деді. 1796 жылы Фокс Лорд Лаудердейлмен бірге тамақтанғанда, Лаудердейл Адам Смит жазғанға дейін саяси экономика туралы ештеңе білмейтінін айтты. «Ах, – деді Фокс, – сіздің Адам Смиттеріңіз ештеңе емес, бірақ…» (ол компанияға бұрылып) «Бұл оның махаббаты, біз оны сақтауымыз керек». Лаудердейл: «Менің ойымша, ол барлығы», – деп жауап берді, ал Фокс: «Бұл сіздің сүйіспеншілігіңіздің үлкен дәлелі». 1787 жылы Роберт Торнтон парламентте Франциямен сауда шартын қолдау үшін «Халықтардың байлығы» туралы айтты. Сол жылы Джордж Демпстер депутаты оны жылқыға салық салу туралы ұсыныстың талқылауында, ал 1788 жылы мырза Хасси жүн экспорты туралы заң жобасында атады. Сол жылы оны Сэмюэл Уитбрейд және Фокс (еңбек бөлінісі туралы) Ресейге қарсы қарулану туралы пікірталаста, сондай-ақ Уильям Уилберфорс құл саудасына қарсы заң жобасын ұсынғанда келтірді. 1793 жылға дейін кітап Лордтар палатасында Франциядағы революциялық принциптер туралы Лорд Лансдаун мен Лорд Лафборо арасындағы пікірталасқа дейін талқыланбады. 1797 жылғы 16 мамырда Питт Англия банкінің қолма-қол ақша төлеуін тоқтату туралы пікірталаста Смиттің «сол ұлы автор» екенін, бірақ оның «әрқашан да тапқыр» болған аргументтері «кейде ақылсыз» болғанын айтты. 1798 жылы генерал-солиситор сэр Джон Митфорд осы кітапты басқа вексельдерге қарастырылған вексельдерді сынағанда пайдаланды. 1800 жылы жүгері бағасы туралы пікірталас кезінде лорд Уорвик былай деді: «Заң бойынша, азық-түлік емес, олардың сатылуына қатысты шектеулер мен ережелер енгізілмеген мүлік түрі болған жоқ. Бұл, әрине, белгілі және қабілетті жазушы доктор Адам Смиттің барлық нәрсені өз деңгейіне қалдыру керектігін айтқан қағидаларына негізделген. Ол оның жүрегі оның басы сияқты салауатты екенін білетін джентльмен, және ол осы күнге дейін өмір сүрген және ел қазір төмендетілген, ол қасіретті жағдайды көргенде, сол Ұлы адам оның белгілеген кейбір ілімдері үшін ұялуы керек. Ол қазір осы бағаны арттырудың барлық жасанды құралдарын, оны зиянды деп санамаған, ең алаңдатарлық деңгейде жүзеге асырылып жатқанын байқауға мол мүмкіндіктерге ие болады. Ол шаруалардың кедейлер барлық қиыншылықтарға ұшырағанда өнімді сақтап отырғанын көреді, ал ол орта аралықтар, Forestallers, Regraters және олардың барлық түрлері үлкен пайда табады». Лорд Гренвилл былай деп жауап берді: «[W] сол ұлы адам өмір сүрген кезде, оның кітабы алғаш рет екі немесе үш маусым үлкен ашаршылық пен қиындықтар болған кезеңде жарық көрді; және сол маусымдарда сансыз болжамшылар болды, олар әр заттың белгілі бір бағасын белгілеуді ұсынды: бірақ олардың барлық жоспарлары даналықпен қабылданбады, ал көп ұзамай шыққан «Халықтардың байлығы» трактаты олардың қаншалықты ақымақтық пен пайдасыз екенін айқын көрсетті». Кобден астық заңдарына қарсы күресі кезінде еркін сауданы жақтады. 1843 жылы Кобден Смиттің «әр адамның еңбегімен алынған ең қасиетті меншігін» «ашық бұзуға» қарсы наразылығын келтірді. 1844 жылы ол Смиттің құл еңбегіне қарсылығын айтты және протекционистер Смитті монополист ретінде бұрмалап көрсеткенін мәлімдеді. 1849 жылы Кобден «Адам Смитпен бірге еркін сауда қағидаларын қорғау үшін осы елдің ұзындығы мен енін аралап шықтым» деді. Ол сондай-ақ «Адам Смит пен осы тақырыпта жазған әрбір адам қаржы жүйесінің адамзатқа зиянды екенін көрсеткен дәлелдерді осы елдің және континенттің халқына түсіндіруге тырыстым». Кобден соғысқа жұмсалатын ақшаны қарызға берудің әдепсіз екенін сенді. 1849 жылы, «The Times» саяси экономистер Кобденге қарсы екенін мәлімдегенде, Кобден: «Мен Адам Смиттен цитата келтіре аламын, оның билігі интеллектуалдық айналымда сөзсіз, ол ғылымның негізін береді, оған моральдық сезімдерге шақыруға болады» деп жазды. 1850 жылы, Ресей үкіметі Венгрияға қарсы соғысынан туған дефицитті жабу үшін қарыз алуға тырысқанда, Кобден: «Мен Адам Смит және саяси экономика бойынша басқа да ұлы авторитеттер мұндай қарыздардың өзіне қарсы екенін айту үшін ең мықты негізге сүйенемін» деді. 1863 жылы Кобденнің «The Times» газетімен, оның әріптесі Радикал Джон Брайт байлардың жерін кедейлер арасында бөліп беруді қалағаны туралы талас кезінде Кобден досқа «Халықтардың байлығындағы» примогенитура мен мұрагерлікке сын айтқан жолдарды оқыды. Кобден Брайт Смиттей ашық сөйлесе, «оның өрт қойғыш және социалист екеніне қаншалықты айыпталар еді» деді. 1864 жылы Кобден: «Егер мен жиырма бес немесе отыз жаста болсам, мен Адам Смиттен бастап, Жерде еркін сауда үшін лига құрар едім, біз Астық саудасындағы еркін сауда үшін лига құрғандай». «Адам Смитте олар үшін де, бұл үшін де бірдей билік бар екенін көресіз».

Америка Құрама Штаттары

1760 жылы Француз және үндістер соғысы кезінде Жаңа Францияның басып алынуынан кейін Чарльз Тауншенд американдық отаршылар соғыс қарызын төлеу үшін шайға қосымша салық төлеу арқылы көмек көрсетуді ұсынды. Осы кезде Адам Смит Тауншенд үшін жұмыс істеп, Бенджамин Франклинмен қарым-қатынас орнатты, ол Смиттың «Халықтардың байлығы» кітабы жарықтанғаннан үш ай кейін Америка революциясында маңызды рөл атқарды. Джеймс Мэдисон 1791 жылғы 2 ақпанда Конгресте жасаған сөйлеуінде ұлттық банкқа қарсы шығып, «Халықтардың байлығы» кітабына сілтеме жасады: «Басты кемшіліктер мынада: 1. бағалы металдарды олардың қызметін атқару үшін басқа құралмен алмастыру арқылы олардан айырылу; Бұл салдардан қашу мүмкін емес. Бұл банктердің ең сауатты қолдаушылары, әсіресе Смит «Халықтардың байлығы» еңбегінде мойындады». Томас Джефферсон 1807 жылғы 14 маусымда Джон Норвеллге жазған хатында «ақша және сауда мәселелерінде Смиттың «Халықтардың байлығы» ең жақсы кітап, егер Саидің «Саяси экономика» кітабы қолжетімді болмаса, ол осы тақырыпты сол қағидалар бойынша, бірақ қысқа да, түсінікті де қарастырады» деді.