Кіріспе

Верчелли (verˈtʃɛlli; ) – Италияның солтүстігіндегі Пьемонт провинциясындағы Верчелли провинциясындағы 46 552 тұрғыны бар қала және коммуна (2017 жылғы 1 қаңтар). Солтүстік Италиядағы ең көне қалалық орындардың бірі, көптеген тарихшылардың пікірінше, б.з.д. 600 жыл шамасында негізі қаланған. Қала Милан мен Туриннің арасындағы По өзені жазығында, Сезия өзенінің жағасында орналасқан. Күріш өсірудің маңызды орталығы болып табылады және жазда су басқан күріш егістіктерімен қоршалған. Климаты По аңғарына тән – қысы суық, тұманды (қаңтар айында) және жаз айларында (шілдеде) ыстық. Жаңбыр көбінесе көктем және күз айларында жауады, ал жазда найзағай жиі болады. Верчеллиде итальян және пиемонт тілдерінде сөйлейді; қалаға тән пиемонт тілінің диалектісі – Варслей. Әлемдегі мемлекеттік қаржымен қаржыландырылған алғашқы университет 1228 жылы Верчеллиде құрылды (Италиядағы жетінші университет), бірақ 1372 жылы жабылды. Қазіргі күні қалада Университета дель Пьемонте Ориенталь құрамындағы әдебиет және философия университеті, сондай-ақ Политехнико ди Ториноның филиалы бар.

Тарих

Верцелла (немесе Верцелум) Либици немесе Лебецили тайпасының астанасы болды, бұл Лигурия тайпасы; ол маңызды муниципалитетке айналды, оның жанында Гай Мариус б.з.д. 101 жылы Верцелла шайқасында кимврлерді және тевтондарды жеңді. Императорлық *magister militum* Флавий Стилихо 500 жыл өткен соң готтарды талқандады. Киелі Иеронимнің заманында ол жартылай қираған (olim potens, nunc raro habitatore semiruta (1, 3.1)). Ломбардтар басып кіргеннен кейін ол Иврея герцогтығының құрамына кірді. 885 жылдан бастап ол империя графы болған князь-епископтың билігінде болды. 1120 жылы ол тәуелсіз коммунаға айналды және бірінші және екінші Ломбард лигаларына қосылды. Оның заңдары ортағасырлық республикалардың ең қызықтыларының бірі болып саналады. 1197 жылы олар жерге міндеттілікті жойды. 1228 жылы Павия университеті Верчеллиге көшірілді, онда ол он төртінші ғасырға дейін болды, бірақ көп беделге ие болмады; тек құқық мектебі сақталды. 1307 жылы дульциниандардың көшбасшысы Фра Долчино азапталды және өртеліп өлтірілді. 13 ғасырдың аласапыранында ол Миланның Делла Торрелерінің (1263) және Монферрато маркиздерінің (1277) билігіне түсті, олар Маттео I Висконтиді капитан (1290–1299) етіп тағайындады. 1301 жылдан 1334 жылға дейін Тиццони (гибеллиндер) мен Авогадри (гвельфтер) қала үшін күресті. Гвельфтер бірнеше рет қуылды, бұл Монферрато маркизіне Верчеллиді (1328) басып алуға мүмкіндік берді, ол 1334 жылы өз еркімен Милан виконтының билігіне бағынды. 1373 жылы епископ Джованни Фиески Висконтилерді қуды, бірақ Маттео қаланы қайта басып алды. Фачино Кане (1402), Джованни Мария мен Филиппо Мария Висконти арасындағы тартысқа пайдаланып, Верчеллиді алды, бірақ Монферраттың Теодор II (1404) оны қуды, содан кейін қала Савойя герцогтарына өтті (1427). 1499 және 1553 жылдары Верчеллиді француздар, ал 1616 және 1678 жылдары испандықтар басып алды. 1704 жылы ол француздардың қарқынды қоршауына ұшырады, олар бекіністі бұзуға асықпады, содан кейін ол Савойя тағдырымен бірге болды. 1821 жылы Верчелли Конституцияны қолдап көтерілді.

Негізгі көрікті жерлер

Верчеллиде рим дәуірінен қалған көптеген ескерткіштер бар, мысалы, амфитеатр, ипподром, саркофагтар және көптеген маңызды жазулар, олардың кейбіреулері христиандық. Қалада жеті атақты мұнара бар, олардың ең маңыздылары – ескі базар алаңынан көтерілетін Torre dell’Angelo және Via Gioberti көшесіндегі Torre di Città. Верчелли соборы, бұрын бағалы бағаналармен және мозаикалармен әшекейленген, қасиетті Евсевий Верчеллилікпен салынды және кеңейтілді, ол қайтыс болғаннан кейін оған арналды. Ол тоғызыншы ғасырда қайта жаңартылып, сегізінші ғасырда граф Альфьеримен радикалды түрде өзгертілді. Қаланың басқа шіркеулері сияқты, онда да құнды картиналар бар, әсіресе Верчеллинің тумасы Гауденцио Феррари, Жероламо Джовеноне және Бернардино Ланьиноның туындылары. Собордың Капитулярлық кітапханасында құнды қолжазбалар сақталған. Оның діни мәтіндеріне төртінші ғасырға жататын Codex Vercellensis евангелиарийі, әлі сынды түрде зерттелмеген агиографиялық қолжазбалар және авторлығын Джон Герсенге жатқызуға дәлел ретінде пайдаланылатын Мәсіхтің өмірінен үлгі-өнегелердің өте көне түрі кіреді. Оның дүниелік мәтіндеріне Юстинианның романдары және 8 ғасырға жататын Leges Langobardorum (Ломбардтардың германдық заңдары) кіреді. Соңында, онда әйгілі Верчелли кітабы – ежелгі ағылшын тіліндегі қолжазба бар, онда атақты аллитеративтік өлең «Родтың арманы» қамтылған. Азаматтық мұрағат та маңызды, онда 882 жылға дейінгі құжаттар сақталған. Сант-Андреа базиликасы 1219 жылы кардинал Гуала Биккиеримен салынған. Ескі цистерциандық монастырьмен бірге, ол Италиядағы ең әдемі және жақсы сақталған романдық ескерткіштердің бірі болып табылады. Қаладағы тағы бір атақты шіркеу – Санта-Мария-Маджоре. Верчеллидегі синагог, маврлық жаңғыру архитектурасының үлгісі, Via Foà 70 мекенжайында орналасқан, ал қаланың еврей зираты Corso Randaccio 24 көшесінде. 2013 жылдың 23 қарашасында, антисемиттік акті деп саналғаннан кейін, оның қабырғаларына екі свастика жазылған. Көркем өнер институтында Верчелли суретшілерінің картиналары қойылған. Ежелгі қайырымдылық мекемелері әлі де жұмыс істеп келеді, мысалы, кардинал Гуала Биккиери құрған аурухана (1224 жыл), оның жылдық кірісі 600 000 лирадан астам (117 000 АҚШ доллары); жетім қыздарға арналған (1553 жыл) және ұлдарға арналған (1542 жыл) пансионаттар, сондай-ақ кедейлер үйлері. Верчеллиде Виотти атындағы халықаралық музыкалық байқауы өтеді.

Демография

2007 жылы Верчеллиде 44 475 адам тұрып жатқандығы тіркелді, олардың 47,3% ер адамдар, ал 52,7% әйелдерді құрады. Кәмелетке толмағандар (18 жасқа дейінгі балалар) халықтың 14,41% -ын, зейнеткерлер 25,83% -ын құрады; жалпы ұлттық орташа көрсеткіштер тиісінше 18,06% және 19,94% болды. Верчелли тұрғынының орташа жасы 47-ге тең (ұлттық орташа көрсеткіштен 42 жасқа қарағанда бес жыл артық), ал туу көрсеткіші 1000 тұрғынға шаққанда 8,69 бала (ұлттық орташа көрсеткіш 1000 тұрғынға шаққанда 9,45 бала). 2002 мен 2007 жылдар аралығындағы бес жыл ішінде Верчелли халқы 1,31% -ға азайды, ал ұлттық халық саны 3,56% -ға өсті. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың 92,38% -ы итальяндықтарды құрады. Қалғандары албан және румындықтар (3,48%), Солтүстік Африкалықтар (2,21%) және Сахара аймағынан келгендер (0,64%) болды. Верчеллиде туған әр алтыншы баланың кем дегенде бір ата-анасы шетелдік.

Ас мәзірі

Кәдімгі тағам – бұршақ қосылған күріш, оны панисса дейді (арборио, балдо немесе марателли күрішінен жасалады), сондай-ақ тартуфата (торт) және бициолани – бисквиттердің бір түрі. Типтік шарап – Гаттинара DOCG, Пьемонттың классикалық қызыл шарабы, ол негізінен Гаттинара коммунасында өсірілген неббиоло жүзімінен (жергілікті жерде спана деп аталады) жасалады. Онда рим дәуіріне дейінгі жүзім шараптарының археологиялық қалдықтары табылды.

Спорт

Unione Sportiva Pro Vercelli - 20 ғасырдың басында Италияның ең табысты футбол клубтарының бірі болды, 1908 және 1922 жылдар аралығында жеті рет ұлттық чемпионатты жеңіп алды. Алайда, 2010 жылдың жазында, үлкен қарыздардың себебінен лигаға қабылданбады. A. S. Pro Belvedere Vercelli клубтың тарихын жалғастырып, өзін F. C. Pro Vercelli 1892 деп атады. Қазіргі таңда Серия C турнирінде ойнап жатыр.