Кіріспе
Солтүстік Месопотамиядағы патшалық (б.з.д. 164 ж. – б.з. 379 ж.) Парфтар 224 жылы Сасанидтер империясымен құлатылды, ал Шапур I тұсында олар Адиабенде билігін орнатты. Ардашир II – Адиабен патшасы ретінде тарихқа енген соңғы тұлға, бұл оның шамамен 379 жылы биліктен кеткеннен кейін патшалықтың провинцияға (шахр) айналғанын, және Сасанид патшасының бейнебірлік өкілі (марзбан немесе шахраб) тарапынан басқарылғанын көрсетеді.
The Parthians were overthrown by the Sasanian Empire in 224, who by the time of Shapur I had established their rule in Adiabene. Ardashir II is the last figure to be recorded as king of Adiabene, which implies that the kingdom was after his tenure in c. 379 transformed into a province (shahr), governed by a non royal delegate (marzban or shahrab) of the Sasanian king.
Этимология
Мемлекеттің атауы ағылшын тіліне ежелгі грек тілінен Ἀδιαβηνή сөзі арқылы келген, ол сирия тіліндегі ܚܕܝܐܒ немесе одан туындаған. Бұл мемлекет орта парсы тілінде Нодшираган немесе Нод Ардаксшираган, армян тілінде Նոր Շիրական, Нор Ширакан, ал еврей тілінде חַדְיָב, Ḥaḏyāḇ деп те белгілі болған.
Орналасқан жері
Адиабен жоғары Заб (Ликус) пен төменгі Заб (Капрус) арасындағы Медия империясының ауданында орналасқан, бірақ Аммиан Марцеллин Ниневия, Экбатана және Гаугамеланың да оған қарасты екенін айтады. Біздің заманымыздың I ғасырының соңына қарай оның шекарасы Нисибис қаласына дейін жеткен. Талмуд жазбаларында бұл атау курсив емес түрінде кездеседі. Оның бас қаласы Арбела (Арба илу) болған, онда Мар Уқба мектебі болды, немесе оған жақын орналасқан Хазза, кейінірек арабтар Арбеланы да осы атпен атаған. "Киддушин" 72а-да Киелі кітаптағы Хабор Адиабенмен теңестірілсе, "Иерусалим Талмудында" Мегилла I. 71b – Рифатпен байланыстырылған. Иеремия 51:27-ге жасалған Жонатан Таргумында Арарат, Минни және Ашкеназ Корду, Хармини және Хадаяб деп түсіндірілген, яғни Кордуин, Армения және Адиабен; ал Езекиел 27:23-те Бабыл еврейлерінің арамей тіліндегі аудармасында Харан, Канех және Едем "Харван, Нисибис және Адиабен" деп берілген.
Халық саны
Адиабенде ассириялықтар, арабтар, арамейлер, гректер және ирандықтар қоныстанды. Адиабен – сирия тілінде сөйлейтін маңызды патшалық. Плинийдің мәліметінше, Адиабен аймағында төрт тайпа өмір сүрген: Оронт, Алан, Азон және Силикилер. Иосиф Флавийдің «Иудейлердің ежелгі тарихы» еңбегінде патшалықта үлкен еврей халқы болғаны айтылады. Мәдениеттердің араласуы Мәхануштің шейіт болу оқиғасынан көрінеді, ол көрнекті ирандық зороастрийлік болған және христиан дініне ауысқан. Кейінірек Адиабен архиепископтыққа айналды, митрополиттің ордасы Арбелада орналасқан. Адиабен билеушілерінің аттарына сүйене отырып, Эрнст Герцфельд патшалықтың патшалық үйінің сак немесе скифтік тегі болғанын ұсынды; бірақ иран тілдерін зерттеудегі жаңа жетістіктер осы аттардың батыс орталық ирандық есімдер екенін көрсетті. Адиабеннің патшалық әулеті Траянның жорығынан қашқаннан кейін, Урмия және Ван көлдері арасындағы аймақты басқарған кейінгі Аматуни әулетін құрған деген болжам бар. Адиабен – Месопотамиядағы Жоғарғы және Төменгі Заб өзендері арасындағы аудан. Бұл Азористанның (Ахеменидтер мен Сасанидтердің Ассириясы) ажырамас бөлігі болды. Кейіннен бұл аймақ 116 жылы Траянның жорығынан кейін Рим провинциясы Ассирияның құрамына кірді.
Ахеменидтердің парсы империясы
Ахемендік парсы патшаларының тұсында Адиабен бір уақыт бойы Парсы империясының қарауындағы мемлекет болған сияқты. Кейде Адиабен тағына Ахеменид әулетінен шыққан адам отырды; Артаксеркс III (б.з.д. 358-338 жылдары патшалық құрған), Парсы тағына отырғанға дейін «Хадяб патшасы» деген лақапқа ие болған. «Он мыңдық» армиясы, грек жалдамалы әскерлері, Кунакса шайқасынан кейін Қара теңізге қарай жорық жасағанда Адиабен арқылы кері шегінді.
Елена патшаның яһуди дініне кіруі
Яһуди дәстүріне сәйкес, Адиабеннің патшайымы Елена 1 ғасырда пұтқа табынудан яһуди дініне ауысты. Адиабеннің Елена ханышасы (яһуди дереккөздерінде белгілі) Иерусалимге көшіп келді, онда өзі және ұлдары Изатес бар Монобаз бен Монобаз II үшін Дәуіт қаласының солтүстік бөлігінде, Храм тауының оңтүстігінде сарайлар салдырды, сондай-ақ Риммен соғыста яһудилерге көмектесті. Елена патшайымының саркофагы 1863 жылы табылған. Саркофагтағы «tzaddan malka» және «tzadda malkata» деген жазулар Еленаның Иерусалимдегі кедейлерге және жалпы яһуди мемлекетіне берген жабдықтамасына (ивритте «tzeda») сілтеме деп саналады. Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, патшайым екі яһудидің ықпалымен ұлы Монобаз II-мен бірге яһуди дініне кірді. Тағы бір дәстүр бойынша, ол Адиабенде Ханания (Анания) немесе Елиезер есімді яһуди зергермен кездесіп, ол оған Израиль халқы туралы айтып, оларға қосылуға көндірді. Адиабендегі яһуди патшалығының барлық тарихи іздері шамамен 115 жылы аяқталды, бірақ бұл оқиғалар раввиндік әдебиетке және Талмудқа зор әсер етті. Адиабен халқы номиналды түрде зороастризмді ұстанғанмен, яһуди дініне төзімділікпен қарады және яһуди қауымдастықтарының құрылуына рұқсат берді. Эдесса, Нисибис және Адиабен яһудилері Траянға қарсы ең белсенді қарсыластардың бірі болды. 2-ғасырдың соңында зороастризмді ұстанғандар мен бұрын яһуди дінін қабылдағандар арасында христиан діні жылдам тарады. Константиннің тұсында христиандық Рим империясының ресми діні болып жарияланғанда, адиабендік христиандардың жағдайы нашарлаған себебі, олардың зороастризмді құлшынған Сасанидтермен келіспеушілікке ұшырауы мүмкін еді.
Эллиндік кезең
Кішкентай патшалықта Македония, Селевкид және кейіннен Армения (Ұлы Тигран тұсында) империяларына формалды бағынышты болған бірнеше жергілікті билеушілер болған болуы мүмкін.
Парф империясы
Кейіннен ол Парфян империясының тәуелді патшалықтарының біріне айналды. Б.з.б. 1-ғасыр мен б.з. 1-ғасырында Монобаз I мен оның ұлы Изат I-ден тараған патшалардың қатары арқасында белгілі бір маңызға ие болды. Монобаз I патша Абеннериг Карраценамен одақтас болғандығы мәлім, оның сарайында оның ұлы Изат II Монобаз біраз уақыт өмір сүрді және оның қызы Симахо Изатқа үйленді, сондай-ақ Парфян империясының ықпал аймағының шетіндегі басқа да кіші патшалықтардың билеушілерімен де байланыс күйінде болды.
Римдік интермедзо (117118)
115 жылы Месопотамияда Траянның басты қарсыласы – тәуелсіз Адиабеннің соңғы патшасы Мехарасп болды. Ол Сингар (Сингара) билеушісі Ма’нумен (Маннуспен) ортақ мүддеде болды. Траян Адиабенге жорық жасап, оны 117 жылы Адриан билігінде Рим провинциясының – Ассирияның бір бөлігіне айналдырды. 195 жылы жазда Септимий Север тағы да Месопотамияда соғыс жүргізді, ал 196 жылы Рим армиясының үш дивизиясы Адиабенге шабуыл жасады. Дио Кассиустың мәлімдемесіне сәйкес, Каракалла 216 жылы Арбела қаласын басып алып, ондағы Арсакид патшаларының жерленгенін анықтау үшін барлық қабірлерді қарап шықты. Көптеген ежелгі патшалық қабірлер қиратылды.
Сасанидтер билігі
224 жылы парфтардың Сасанидтермен жеңіліске ұшырағанына қарамастан, феодалдық династиялар парфтарға адал болды және Сасанидтердің Адиабен мен Атропатенге басып кіруіне қарсылық көрсетті. Осы себепті, сондай-ақ діни айырмашылықтарға байланысты, Адиабен бірнеше ғасыр Сасанидтердің билігінде болғанымен, ешқашан Иранның бөлінбес бір бөлігі деп есептелмеді. IV ғасырда Рим империясы христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін, Адиабен халқы, басым көпшілігі ассириялық христиандар, зороастризмді ұстанатын Сасанидтерден гөрі христиандық Рим империясының жағына қосылды. Византия империясы Византия-Сасанид соғыстары кезінде бұл аймаққа әскер жіберді, бірақ бұл аумақтық шекараларды өзгертуге ешқандай көмектеспеді. Адиабен Персияны мұсылмандар басып алғанға дейін Сасани империясының провинциясы болып қала берді. Сасанид дәуірінде бұл аймақ Нод Ардадхшираган немесе Нод Ардашираган деп аталып келді.