1917 жылғы оңтүстік славян бірлесуі манифесі: Корфу декларациясы

Кіріспе

1917 жылғы Оңтүстік славяндарды біріктіру манифесті Корфу декларациясы – Сербияның премьер-министрі Никола Пашич пен Югослав комитетінің төрағасы Анте Трумбич арасында 1917 жылдың 20 шілдесінде Грекияның Корфу аралында жасалған келісім. Оның мақсаты – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербия, Черногория және Австро-Мажарстанда тұратын оңтүстік славяндарының болашақ ортақ мемлекетін біріктіру жолын анықтау болды. Ақпан революциясынан кейін Ресейдің Сербияға дипломатиялық қолдау көрсетуден бас тартуы, сондай-ақ Югослав комитетінің Австро-Мажарстанда қолға алынған реформаларға байланысты ықпалсыздануы екі тарапты да келісімге келуге итермеледі. Пашич пен Трумбичтің пікірлері әртүрлі болды. Пашич орталықтандырылған үкіметті жақтады, ал Трумбич федеративтік мемлекетті жақтады, федеративтік бірліктерге маңызды өкілеттіктер беруді және ұлттық құқықтарды қорғауды ұсынды. Нәтижесіндегі декларация үкімет жүйесі мәселесін нақты айтпады. Келісім ретінде, сербтер, хорваттар және словендердің ортақ Корольдігі қазіргі биліктегі серб Караджорджевич әулеті басқаратын конституциялық монархия болады деп белгіленді, ал көптеген мәселелер болашақ Конституциялық жиналысқа қалдырылды. 35 күнге созылған талқылаулар барысында Трумбичтің пікіріне Югослав комитетінің басқа мүшелерінен аз қолдау болды, олар 1915 жылғы Лондон шарты бойынша Италияға уәде етілген территориялардың қатеріне алаңдады.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австрия-Мажарстанның оңтүстік славян халқы қоныстанған аймақтарда – хорваттар, сербтер, словендер және мұсылман славяндар (босниялықтар) – триалистік реформаны немесе империядан тәуелсіз оңтүстік славяндардың ортақ мемлекетін құруды қолдау қысымы күшейді. Бұл ортақ мемлекетті югославиялық идеяларды іске асыру және Сербия Корольдігімен бірігу арқылы құру жоспарланған еді. Сербия соғысты өзінің аумағын кеңейту мүмкіндігі ретінде қарастырды. Соғыс мақсаттарын анықтау үшін құрылған комитет, Хорватия Славония, Словен жерлері, Воеводина, Босния және Герцеговина, және Далмация сияқты оңтүстік славяндары қоныстанған Хабсбург жерлерін Сербияға қосу арқылы кеңейтілген оңтүстік славян мемлекетін құру бағдарламасын жасады. 1914 жылғы желтоқсандағы Ниш декларациясында Сербияның Ұлттық Ассамблеясы «әлі азат болмаған туыстарды» азат ету және біріктіру күресін ұлттық соғыс мақсаты ретінде жариялады. Германия империясының ықпалына қарсы салмақ ретінде Австрия-Мажарстанның сақталуын қолдаған Үштік Антанта бұл мақсатқа қарсы болды. 1915 жылдың соңында Австрия-Мажарстан, Германия және Болгария күштері Сербияны жеңіп, басып алды, оның үкіметі мен қалған әскерлері Адриатика теңізі арқылы Үштік Антантадан көмек күтіп, Албания арқылы шегінуге мәжбүр болды. 1915 жылғы сәуірде Югослав комитеті құрылды, ол ресми өкілеттікке ие емес, арнайы топ болды. Сербия үкіметінің ішінара қаржыландыруымен, бұл комитетке Оңтүстік славяндардың мүддесін қорғауды мақсат еткен Австрия-Мажарстанның зиялылары мен саясаткерлері кірді. Анте Трумбич комитеттің президенті болды, бірақ Хорватия Славониясындағы үкіметтік Хорват-Серб коалициясының негізін қалаушы Франто Супило оның ең белгілі мүшесі болды. Супило Сербияны (Воеводинаны қоса), Хорватияны (Хорватия Славония мен Далмацияны қамти), Босния мен Герцеговинаны, Словенияны және Черногорияны біріктіретін федерацияны жақтады. 1917 жылғы 30 мамырда Вена императорлық кеңесінің оңтүстік славян мүшелері Словен халық партиясының төрағасы Антон Корошектің төрағалығымен Югослав клубын құрды. Югослав клубы кеңеске мамыр декларациясын ұсынды – бұл Хабсбургтер династиясының билігі астындағы демократиялық, еркін және тәуелсіз мемлекетке хорваттар, словендер және сербтер қоныстанған Хабсбург жерлерін біріктіруді талап ететін манифест. Бұл талап ұлттық өзін-өзі анықтау қағидаларына және Хорватия мемлекеттік құқығына сілтеме жасап қойылды.

During the First World War, pressure developed in the parts of Austria Hungary inhabited by its South Slavic population – the Croats, the Serbs, the Slovenes, and the Muslim Slavs (Bosniaks) – in support of a trialist reform, or the establishment of a common state of South Slavs independent of the empire. This common state was meant to be achieved through the realisation of Yugoslavist ideas and unification with the Kingdom of Serbia. Serbia considered the war an opportunity for territorial expansion. A committee tasked with determining war aims produced a programme to establish a wider South Slavic state by adding the South Slav inhabited parts of the Habsburg lands – Croatia Slavonia, Slovene Lands, Vojvodina, Bosnia and Herzegovina, and Dalmatia – to Serbia. In its December 1914 Niš Declaration, the National Assembly of Serbia announced the struggle to liberate and unify "unliberated brothers" as the national war aim. The Triple Entente favouring the existence of Austria Hungary as a counterweight to the influence of the German Empire contravened this aim. In late 1915, combined Austro Hungarian, German and Bulgarian forces defeated and occupied Serbia, forcing its government and its remaining troops to withdraw across Albania to be rescued by Triple Entente via the Adriatic Sea. In April 1915, the Yugoslav Committee was established as an ad hoc group with no official capacity. Partially funded by the Serbian government, it consisted of intellectuals and politicians from Austria Hungary claiming to represent the interests of South Slavs. Ante Trumbić was the committee's president, but Frano Supilo, the co founder of the ruling Croat Serb Coalition in Croatia Slavonia, was its most prominent member. Supilo advocated for a federation consisting of Serbia (including Vojvodina), Croatia (encompassing Croatia Slavonia and Dalmatia), Bosnia and Herzegovina, Slovenia and Montenegro. On 30 May 1917, South Slavic members of the Vienna Imperial Council established the Yugoslav Club chaired by Slovene People's Party president Anton Korošec. The Yugoslav Club presented the council with the May Declaration – a manifesto demanding unification of Habsburg land inhabited by Croats, Slovenes, and Serbs into a democratic, free and independent state under Habsburg dynastic rule. The demand was made with reference to the principles of national self determination and the Croatian state right.

Корфудағы талқылаулар

Май декларациясы Үш Антанта әлі де Австрия-Мажарстанмен жеке бейбітшілік орнатудың жолдарын іздеп, оны Германиядан ажыратуға тырысып жатқан кезде жарияланды. Бұл Грекияның Корфу аралындағы сүйіншіде жүрген серб үкіметі үшін мәселе тудырды. Егер жеке бейбіт келісімге қол жеткізілсе, оңтүстік славяндар үшін үштік билік орнату қаупі күшейе түсті, бұл сербтердің соғыс мақсаттарына қол жеткізуіне кедергі келтіретін еді. Ақпан революциясынан кейін Ресейдің дипломатиялық қолдауы әлсірегендіктен, серб премьер-министрі Никола Пашич Югослав комитетімен келісімге келуге мәжбүр болды. Югослав комитеті де қысымға ұшырады. Ол Австрия-Мажарстанның оңтүстік славяндарының мүддесін қорғайтынын мәлімдеді, бірақ шындығында өз мүддесін көздеді. Май декларациясы Югослав комитеті мен Сербия үкіметінің оңтүстік славян бірігу процесіндегі бастамашылықты жоғалтуына себеп болды. Бұл оларды Австрия-Мажарстан және одан тыс жерлердегі оңтүстік славян жерлерін біріктіру жоспарын жасауға итермеледі. Сербия үкіметінен ішінара қаржыландырылғанына қарамастан, Югослав комитеті бірігудің әдісі мен басқару жүйесі бойынша келіспеушіліктерге тап болды. Бұл келіспеушілік Пашич пен Супило арасындағы қайшылықтан туындады. Пашич Белградта орналасқан орталықтандырылған үкіметті жақтады, ал Супило федерацияны қалап, Пашичті Ұлы Сербия идеясын қолдайды деп айыптады. 1917 жылғы мамырда Пашич Югослав комитетін келіссөздерге шақырғанда, Супило серб тарапының ниеттерін анықтамайынша талқылауға келіспеді. Комитет мүшелері Лондон келісіміне сәйкес, Италияны Антантаға қосылуға ынталандыру үшін Антанта Италияға Австрия-Мажарстан аумағының бөліктерін – Словен жерлерінің, Истрия мен Далмацияның бөліктерін уәде еткенін білді. Комитет мүшелерінің көпшілігі Далмациядан болғандықтан, Лондон келісімін Сербияның көмегімен ғана тежеуге болатын қауіп деп қарады, бұл оларды Пашичтің Корфуға шақыруын қабылдауға итермеледі. Супило наразылық білдіріп, комитеттен кетіп қалды. 15 маусым мен 20 шілде аралығында болашақ мемлекеттің басқару жүйесі бойынша түбегейлі түрде әртүрлі көзқарастарына қарамастан, консенсусқа жету үшін бірқатар кездесулер өтті. Келіссөздерге қатысушы тараптар бір-біріне сенімсіздікпен қарады. Югослав комитеті өз ұстанымдарын жергілікті автономияларға, құқықтық институттарға, федерализмге және хорват мемлекеттік құқығына негіздеді, бірақ Сербия үкіметі оларды "дұшпанға" (Австрия-Мажарстанға) қарсы күрес кезінде пайда болған қалдықтар деп есептеді. Ал Пашич жалпыға бірдей сайлау құқығын және Трамбичтің түсіндіруінше, халықтың ең көп бөлігін құрайтын серб этностың үстемдігін қамтамасыз ететін қарапайым парламенттік демократияны ұсынды. Трамбичтің талаптарына жауап ретінде Пашич, егер хорваттар федерацияны қажет деп талап етсе, Сербия үкіметі бірігу жобасынан бас тартып, Ұлы Сербияны құруға баса назар аударатынын мәлімдеді. 35 күнге созылған 28 пленарлық отырыстан кейін пікірлердің айырмашылығы айқын болды және басқару жүйесі туралы келісімге қол жеткізілмеді. Нәтижесінде Корфу декларациясы бұл мәселені назарсыз қалдырып, болашақ Конституциялық жиналысқа серб королі бекіткенге дейін белгісіз білікті көпшілікпен шешуді тапсырды, яғни қарапайым көпшілік дауыспен емес. Ғалым Деян Медаковичтің сөзіне сүйенсек, Трамбич өзінің халқының соғыста жеңіске жетуінің жалғыз жолы ретінде Декларацияға қол қоюға мәжбүр болғанын айтты. Декларацияда сербтер, хорваттар және словендер бір "үш атаулы" халық екендігі, ал жаңа біріккен мемлекетте Караджорджевичтер әулеті билік ететіні, ол парламенттік, конституциялық монархия ретінде құрылатыны жазылған. Соңында Декларацияда жаңа үкімет "дін мен әліпбидің", сайлау құқығының және басқа да мәселелердің теңдігін құрметтейтіні айтылды. Трамбич жаңа мемлекеттің уақытша үкіметін құруды ұсынды, бірақ Пашич Сербияның бірігу процесінде танылған мемлекет ретінде алған дипломатиялық артықшылықтарын жоғалтудан сақтану үшін бас тартты.

The May Declaration was issued while the Triple Entente was still looking for ways to achieve a separate peace with Austria Hungary and thereby detach it from Germany. This presented a problem for the Serbian government exiled on the Greek island of Corfu. It increased the risk of a trialist solution for the Habsburg South Slavs if the separate peace treaty materialised, preventing fulfillment of the Serbian war objectives. Lacking strong Russian diplomatic backing since the February Revolution, Serbian prime minister Nikola Pašić felt compelled to come to an arrangement with the Yugoslav Committee. The Yugoslav Committee was also placed under pressure. It claimed to speak on behalf of South Slavs within Austria Hungary, but it was openly looking after its own interests. The May Declaration presented a challenge to the Yugoslav Committee and the government of Serbia by depriving them of the initiative in the South Slavic unification process. This led them both to consider drafting a programme of unification of South Slavic lands in Austria Hungary and outside it a priority. Despite being partially funded by the Serbian government, the Yugoslav Committee disagreed with it on the method of unification and the system of government. This conflict resulted from a disagreement between Pašić and Supilo. Pašić advocated a centralised government based in Belgrade, while Supilo wanted a federation and accused Pašić of championing a Greater Serbian agenda. When Pašić invited the Yugoslav Committee for talks in May 1917, Supilo warned against discussions without determining Serbian intentions first. Committee members learned that the Triple Entente had promised Italy parts of the Austro Hungarian territory – sections of the Slovene Lands, Istria, and Dalmatia – under the Treaty of London to entice Italy to join the Entente. Most of the committee members were from Dalmatia and saw the Treaty of London as a threat that could only be checked with help from Serbia, prompting them to accept Pašić's invitation to Corfu. Supilo resigned his committee membership in protest. A series of meetings were held from 15 June to 20 July to reach consensus, despite radically different views on the system of government in the proposed common state. The negotiating parties mistrusted each other. The Yugoslav Committee based their positions on local autonomies, legal institutions, federalism and the Croatian State Right, but the Serbian government considered those positions vestiges of struggle against the "enemy" (meaning Austria Hungary). On the other hand, Pašić touted universal suffrage and simple parliamentary democracy interpreted by Trumbić as a way to ensure the rule of the Serbs as the most populous ethnic group in the proposed state. In response to Trumbić's demands, Pašić said that if the Croats insisted on a federation, the Serbian government would abandon the unification project in favour of the creation of Greater Serbia. After 28 plenary meetings spread over 35 days, differences of opinion became apparent, and no agreement on the system of government was reached. The resulting Corfu Declaration glossed over this, leaving it to the future Constituent Assembly to decide by an unspecified qualified majority – i. e. not by a simple majority vote – before being approved by the Serbian king. According to the scholar Dejan Medaković, Trumbić claimed he had to sign the Declaration as the only way for his people to be on the war's winning side. The Declaration stated that Serbs, Croats, and Slovenes were one "tri named" people, and that the Karađorđević dynasty would reign in the new unified state, which would be organised as a parliamentary, constitutional monarchy. Finally, the Declaration stated that the new government would respect the equality of "religion and alphabets", voting rights, and so forth. Trumbić proposed to establish a provisional government of the new state, but Pašić declined in order to avoid undermining the diplomatic advantage enjoyed by Serbia in the unification process as a recognised state.

Әсері

Негізінде, Корфу декларациясы – Сербия үкіметі конституцияны қабылдау үшін қажетті білікті көпшілікті ескермеген, бірақ егер оның ережелері Сербия мүдделерімен сәйкес келсе, қолдаған саяси манифест еді. Декларация Югослав комитеті мен Пашич үкіметінің келісімі болды. Ол «тайпалық» атауларды, үш туды және дінді, екі «әліпбиді» мойындағаны үшін Оңтүстік славян Магна-Хартасы ретінде құрметке ие болды. Сонымен қатар, Декларация болашақ Конституциялық жиналыстың өкілеттіктерін шектеді, монархия мен билеуші әулетті анықтады. Болашақ мемлекеттің аты Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдығы деп белгіленді – «Югославия» атауына Сербияның қарсылығы, бұл атау «Сербия» атауын жоюға бағытталған батыстың өнертабысы деп есептелді. Трумбич Пашичтің қолдаған орталықтандыру саясатына қарсы тұрып, оқшауланды; Югослав комитетінің көпшілігі бұл мәселеде Пашичті қолдады. Трумбич ішкі істерді, білім беруді, сот жүйесін және экономиканы (кедендік баждар, валюта, несие және мемлекеттік мүлікті басқарудан басқа) федералдық бірліктерге беруді және Конституциялық жиналыста «тайпаларға» консенсус бойынша шешім қабылдауды қамтамасыз ету үшін вето құқығын беруді талап етті, бірақ Пашич бұл идеяларды қабылдамады. Пашич жергілікті басқару органдарына белгілі бір автономия беруді жақтады, бірақ жаңа әкімшілік бірліктердің пайдасына тарихи жерлерді жоюды ұсынды. Пашич Хорватия федералистерінің тек Загреб пен оның төңірегінде, сондай-ақ Италияның талап еткен Адриатика аралдарында ғана белгілі бір ықпалға ие болатынын мәлімдеді. Декларация бұл мәселелердің көпшілігін нақты айқындамады, бірақ «округтер мен басқа әкімшілік бірліктерге» сілтеме жасады, бұл кейіннен тарихи провинциялардың тарихи құқықтарынан бас тарту ретінде түсіндірілді. Сондай-ақ, Хорватия Саборы Декларацияда ешқандай рөл атқармады. Корфу декларациясында ұлттық құқықтардың институционалдық кепілдіктері болған жоқ. Иво Баначтың сөзіне сәйкес, Югослав комитеті Италияның қатеріне алаңдағандықтан бұл мәселелерге ерекше мән бермеді. Италияда Декларация итальяндықтарға қарсы, Италияны оның одақтастарынан бөлуге және Италияның соғысқа салған үлесін азайтуға бағытталған деп есептелді. Бұл көзқарасты Бенито Муссолинидің «Революциялық әрекеттердің фасциялары» қолдады. Ұлтшылдар Адриатикалық мәселесіне қатысты ұлтшылдық ұстанымдармен сәйкестендіру арқылы өздерін көрсетуге тырысты, Лондон шартын (Италияға Фиуме (Риека) қосылған) Югославия комитетінің империалистік ойлауымен қауіп төндірілген әділ аумақтық келісім ретінде ұсынды. 1917 жылы халықаралық қолдау Австрия-Мажарстанды сақтаудан бірте-бірте бас тарта бастады. Сол жылы Ресей Революциядан кейін бейбітшілікке келісімге келді, ал АҚШ, президенті Вудро Вильсон өзін-өзі анықтау принципін қолдады, соғысқа кірді. Дегенмен, он төрт тармақтық баяндамасында Вильсон Австрия-Мажарстан халықтарына тек автономия уәде берді. Қос монархияны сақтау 1918 жылғы наурызда Брест-Литовск келісіміне қол қойылғанға дейін тоқтатылмады. Сол кезде одақтастар коммунистік революцияға қарсы тұра алмайтынына көз жеткізді. Австрия-Мажарстан ыдырағаннан кейін Сербия үкіметі мен оппозициясының өкілдері, Югослав комитеті және бұрынғы Габсбург жерлерінде жаңадан жарияланған Словен, Хорват және Серб мемлекетінің Ұлттық кеңесінің өкілдері 1918 жылғы 6-9 қарашада Женевада келіссөздердің кезегін өткізді. Конференцияда Югослав комитеті мен Ұлттық кеңес Пашичті болашақ одақтың унитаристік тұжырымынан бас тарту туралы Женева декларациясына қол қоюға көндірді. Алайда Сербия үкіметі Декларацияны тез арада жоққа шығарды. Италияның қарулы шабуылының салдарынан Ұлттық кеңес серб князі Александрға делегациясына нұсқаулар дайындады, ол жаңа мемлекеттің бірігуін жариялауды ұсынды. Нұсқаулар Корфу декларациясы мен Ұлттық кеңестің федералистік идеяларына сүйене отырып жасалды. Делегация олардың нұсқауларын елемеді және Александрға арналған хатты Корфу декларациясына негізделген федералистік үкімет жүйесін көрсетуден адалдық пен тілектерді білдіруге өзгертті. 1 желтоқсанда ханзада-регент Александр бірігуді жариялау туралы ұсынысты қабылдады – ешқандай шектеулер қоймастан.

In essence, the Corfu Declaration was a political manifesto disregarded by the Serbian government with respect to the qualified majority needed to adopt a constitution, but upheld when its provisions coincided with Serbian interests. The Declaration was a compromise by the Yugoslav Committee and the Pašić government. It was hailed as a South Slavic Magna Carta for recognising the "tribal" names, three flags and religions, and two "alphabets". At the same time, the Declaration limited the powers of the future Constituent Assembly by deciding on the monarchy and the specific ruling dynasty. It also decided the name of the future state as the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes – following Serbian objections against the name of "Yugoslavia" as a Western invention designed to stamp out the name "Serbia". Trumbić was largely isolated in opposition to the centralism championed by Pašić; most of the Yugoslav Committee sided with Pašić on the issue. While Trumbić insisted on leaving the internal affairs, education, judiciary, and economy (other than customs, currency, credit and management of state property) to federal units and asked for veto powers for the "tribes" in the Constitutional Assembly to ensure decision making by consensus, Pašić rejected the ideas. Pašić favoured granting a degree of autonomy to local governments but advocated the abolition of historical lands in favour of new administrative units. Pašić let it be known that Croatian federalists may only exert some influence in Zagreb and its immediate surroundings and on the Adriatic islands – largely claimed by Italy. The Declaration avoided most of these issues but referred to "counties and other administrative units". That was later interpreted as a break with the historical rights of the historical provinces. Similarly, the Croatian Sabor was given no role in the Declaration. The Corfu Declaration contained no institutional safeguards of national rights. According to Ivo Banac, the Yugoslav Committee chose not to insist on those matters as it was preoccupied with the Italian threat. In Italy, the Declaration was portrayed as anti Italian in spirit, aimed at splitting Italy from its allies and diminishing the Italian contribution to the war effort. This view was specifically advocated by Fasces of Revolutionary Action Benito Mussolini. Nationalists sought to capitalise on identifying with nationalistic positions towards the Adriatic Question by presenting the Treaty of London (with addition of Fiume (Rijeka) to Italy) as a fair territorial compromise threatened by the imperialistic thinking of the Yugoslav Committee. International support only gradually began shifting away from the preservation of Austria Hungary in 1917. That year, Russia sued for peace following the Russian Revolution while the United States, whose president, Woodrow Wilson, advocated the principle of self determination, entered the war. Nonetheless, in the Fourteen Points speech, Wilson only promised autonomy for the peoples of Austria Hungary. Preservation of the dual monarchy was not abandoned before the signing of the Treaty of Brest Litovsk in March 1918. By then, the Allies became convinced that it could not resist Communist revolution. As Austria Hungary disintegrated, representatives of the Serbian government and opposition, the Yugoslav Committee, and representatives of the National Council of the newly proclaimed State of Slovenes, Croats and Serbs in the former Habsburg lands, met for another round of negotiations in Geneva on 6–9 November 1918. At the conference, the Yugoslav Committee and the National Council persuaded Pašić to sign the Geneva Declaration renouncing the unitarist concept of the future union. However, the Serbian government quickly repudiated the Declaration. Pressed by the circumstances of Italian armed incursion, the National Council drew up instructions for its delegation to Serbian prince regent, Alexander, offering to declare the unification of the new state. The instructions were drawn up by relying on the Corfu Declaration and National Council's federalist ideas. The delegation ignored their instructions and changed the address to Alexander from specifying a federalist system of government based on the Corfu Declaration to a display of loyalty and expression of wishes. On 1 December, Prince Regent Alexander accepted the offer to declare the unification – with no constraints imposed.