Кіріспе

Изреел алқабы (עמק יזרעאל), немесе Мардж ибн Әмір (مرج ابن عامر), сондай-ақ Мегиддо алқабы деп белгілі, Израильдің Солтүстік округіндегі кең, құнарлы жазық және ішкі алқап. Солтүстігінде Төменгі Галилея аймағының жоталары, оңтүстігінде Самария таулы аймағы, батысында және солтүстік-батысында Кармел тауының сілемдері, ал шығысында Иордан аңғары жатыр. Оның оңтүстік шекарасын Гилбоа тауы белгілейді. Алкаптың ең ірі елді мекені – орталыққа жақын орналасқан Афула қаласы.

Атауы

Езрел аңғары өзінің атауын Езрел (ивритше Yizre'el; יזרעאל; арабша Zir'ēn, زرعين) деп аталатын ежелгі қаладан алады. Бұл қала аңғардың оңтүстік шетінен көрінетін төменгі төбеде орналасқан. "Езрел" сөзі иврит тілінен келген және "Құдай егіп отыр" немесе "Ел егіп отыр" деген мағынаны білдіреді. Аңғардың арабша атауы – Марж Бани Әмір (مرج بني عامر), ол "Бану Әмірдің шабындығы" деп аударылады, бұл араб тайпасы, оның бір бөлігі 7 ғасырдағы мұсылман жаулап алуынан кейін аңғарда қоныстанды. Бұл атау араб мәтіндерінде Мамлюк дәуірінің соңында (1260–1517) әкімшілік бірлік ретінде жиі қолданылған. Алдыңғы араб мәтіндерінде бұл аймақ өзінің танымал орындарының бірі – Айн Джалут бұлағының атымен аталған. Марж Бани Әмір Осман империясының алғашқы кезеңдерінен бастап (1517–1917) аңғарды қамтитын ауданның ресми әкімшілік атауы болды. Бұл атаудың тағы бір кең таралған түрі (مرج ابن عامر). 1917 жылы британдық билік орнағаннан және еврей жер ұйымдарының аңғарды біртіндеп иеленуінен кейін арабша атау ресми қолданыстан шығып, Киелі кітаптағы "Езрел аңғары" атауына ауысты. Бұл жер Армагеддон деп белгілі, ол "Мегиддо тауы" деген мағынаны білдіретін "Хар-Мегиддо" (ивритше) сөзінен туындаған.

Қола және темір дәуірі

Езраил аңғарындағы Киелі кітаптағы қалаларға Езраил, Мегиддо, Бет-Шеан, Шимрон және Афула кіреді.

Рим дәуірі

Екінші храм кезеңінің соңында Иосиф Флавий Езрел аңғары мен Бейт-Нетофа аңғарын "Ұлы жазық" деп атаған.

Мамлюк дәуірі

Мамлюк дәуірінде Изреел аңғары Мамлакат Сафадтың (Сафед провинциясының) оңтүстік бөлігін құрады. 14 ғасырда Яманнан (оңтүстік араб) шыққан Бани Харита тайпасының және олармен байланысты бедуиндердің тұрған жері болды, олар Тұрабай әулетінің негізін қалаушылары еді.

Осман дәуірі

Осман империясының алғашқы кезеңінде Езрел аңғары Тұрабай әмірлігінің (1517–1683) негізгі аумағы болды. Аңғардың астанасы бастапқыда Ладжжун қаласында орналасқан, ол осы атпен аталған Санжақ (аудан) орталығы және 16 ғасырда Палестинаның провинциялық астаналарының бірі болды. Шамамен 1600 жылы Тұрабайлардың резиденциясы Женине көшірілді. 1887 жылы Бейрут вилайетінің құрамындағы Ақко Санжақ аймағына сапар шеккен Лоренс Олифант Есдраэлон (Езрел) аңғарының "толқынды бидайға толы, үстіндегі елді мекендері аралдардай көрінетін алып жасыл көл екенін және мұндай құнарлылықты көзге елестету мүмкін емес" деп жазды. 1900 жылдардың басында Осман империясы Езрел аңғарының бойымен өтетін темір жолды салды. 1870 жылдары Бейруттен (қазіргі Ливан) шыққан Сурсок отбасы Осман үкіметінен бұл жерді шамамен 20 000 фунт стерлингке сатып алды. 1912–1925 жылдар аралығында Сурсок отбасы (сол кезде Сирия Францияның мандатында болғандықтан) Езрел аңғарындағы 320 км² жерін Америкалық Сиондық Қоғамға шамамен үш тоқсан миллион фунт стерлингке сатты. Бұл жерді еврей ұйымы сол жерде тұратын еврейлерді, сондай-ақ алыс елдерден келгендерді қоныстандыру мақсатымен сатып алды.

Британдық мандат

Жер Америкалық Сион қауымдастығына сатылғаннан кейін, жақын ауылдарда тұратын және жер иелері қатыспайтын араб шаруаларына қаржылық өтемақы төленді немесе басқа жерде жер берілді. Сатуға қарамастан, кейбір шаруалар өздерінің жерлерін тастаудан бас тартты, мысалы, Афула (Эль Фул) қаласында, бірақ жаңа иелері бұл шаруалардың еврей еңбегіне арналған жерлерде жалға алушы ретінде қалуының жөнсіздігін шешті. Бұл сезім еврей халқының бір бөлігінде кең таралған еді, бұл Ишувтың социалистік идеологиясының бір бөлігі болды, онда жерді өңдеу, емес, жер иесі болу көзделді. Кейбір шаруаларды қуу үшін британдық полиция күштері қолданылды, ал мүліктен айырылғандар жаңа жұмыс іздеу үшін жағалауға бет бұрысты, көбі Яффа мен Хайфаның шетіндегі шатыр қалашықтарында қоныстанды. Жер сатып алынғаннан кейін еврей шаруалары алғашқы заманауи поселенің негізін қалады, қазіргі Афула қаласын құрды және ғасырлар бойы адам тұрмаған аймақтарды дамыту үшін батпақтарды кептірді. Алғашқы мошав, Нахалал, осы аңғарда 1921 жылдың 11 қыркүйегінде негізделді. 1929 жылы Палестинадағы британдық мандат аймағында болған кең ауқымды араб көтерілісінен кейін, тұрақсыздықтың себептерін және оны жою жолдарын анықтау үшін Хоуп Симпсон тергеуі тағайындалды. Комиссияның «Араб шаруаларына қатысты үкіметтің жауапкершілігі» жөніндегі қорытындысы бойынша, еврей билігі «өздерін кінәлауға негіз жоқ» екенін көрсетті, өтемақы төленгендігін және жерді пайдаланушылар заңмен міндеттелмегенін атап өтті. Мандат үкіметінің «ірі аумақтарды сатуға байланысты (эфендилер мен феллахиндер арасында) туындаған наразылық» және араб жалға алушыларының орын ауыстыруына жауапкершілігі; «Палестина әкімшілігінің еврейлердің көшіп келуі арабтардың құқықтары мен мәртебесіне зиян тигізбеуін қамтамасыз ету міндеті» екенін айтты. Сурсак жерлері мәселесінде мандаттың осы бабына жеткілікті назар берілгені күмәнді».

Израиль мемлекеті

2006 жылы Израильдің көлік министрлігі және Изреел алқабының өңірлік кеңесі Мегиддоның жанында халықаралық әуежай салу жоспарларын жариялады, бірақ экологиялық қарсылықтарға байланысты жоба тоқтатылды.

Археологиялық қазбалар

Қазіргі уақытта Езрел аңғарындағы археологиялық ескерткіштер Езрел аңғарының аймақтық жобасымен қазылып, үйлестірілуде. 2021 жылы Израиль ескерткіштерін сақтау басқармасының (IAA) зерттеушілері Цачи Ланг пен Кожан Хаку басқаратын археологтар Эт-Тайиба ауылында 5 ғасырдың соңына жататын, шіркеудің кіреберіс есігінен алынған, грек жазуы бар ойылған тас тапты. Жазуда былай делінген: "Мәриямнан туған Мәсіх. Бұл жұмыс ең құдайға қадірлі және ізгі епископ [Теодосий] мен бақытсыз Томаспен іргесінен салынып басталды. Кіретін әркім олар үшін дұға жасасын." Археолог доктор Валид Атраш айтуынша, Теодосий алғашқы христиан епископтарының бірі болған, ал бұл шіркеу Эт-Тайиба ауылында Византия шіркеуінің болғанына алғашқы дәлелдеме болды.