Кіріспе

Шотланд философы (1808–1864)

Джеймс Фредерик Ферриер (16 маусым 1808 – 11 маусым 1864) – шотланд метафизикалық жазушы және философ. Ол философиялық ағылшын тілінде «эпистемология» терминін енгізді, сондай-ақ білімсіздікті зерттейтін «агноиология» терминін жасады.

Білім және алғашқы жазбалары

Ферриер Эдинбургтегі 15 Heriot Row мекенжайында, Джон Ферриердің ұлы болып дүниеге келді. Ол Корольдік жоғары мектепте, Эдинбург университетінде және Оксфордтағы Магдален колледжінде білім алды. Содан кейін, оның метафизикалық қызығушылығын жақын досы сэр Уильям Гамильтон дамытты және ол Гейдельбергте неміс философиясын оқып біраз уақыт өткізді. 1840 жылы ол Эдинбургтің Стокбридж ауданындағы 14 Carlton Street мекенжайында тұратын адвокат ретінде тіркелді. 1842 жылы ол Эдинбург университетінде азаматтық тарих профессоры болып тағайындалды, ол әлі де Карлтон көшесінде тұрды. 1845 жылы Сент-Эндрюс университетінде моральдық философия және саяси экономика профессоры болды. Ол Эдинбургтегі кафедраларға екі рет үміткер болды, 1852 жылы Уилсон отставкаға кеткен кезде моральдық философия кафедрасына, ал 1856 жылы Гамильтонның қайтысынан кейін логика және метафизика кафедрасына. Ол өмірінің соңына дейін Сент-Эндрюсте қалды.

Отбасы

Джеймс Ферриер өзінің туысы Маргарет Энн Уилсонға үйленді, ол анасының ағасы, жазушы Джон Уилсонның қызы, ол Кристофер Норт псевдонимімен жазды. Оның кіші інісі Джон Уилсон Ферриер аталды. Ферриердің бес баласы болды, олардың бірі сэр Александр Гранттың әйелі болды. Ол Людовик Кеннедидің бес атасы да болды. Ол Сент-Эндрюсте қайтыс болды (мүмкін, сифилис салдарынан) және Эдинбургтегі Сент-Кутбертс шіркеу қорымында, шіркеудің солтүстік-шығысында әпкесі Сьюзан Ферриермен бірге жерленген.

Ерте мансап

Ферридің метафизикаға алғашқы үлесі – 1838–1839 жылдар аралығында «Блэквуд журналында» жарияланған «Аң-сезім философиясына кіріспе» атты мақалалар сериясы болды. Онда ол бұрынғы философтарды психологиялық зерттеулерінде адамды ерекшелендіретін сананың фактісін назарға алмағандары үшін айыптайды және олардың байқауларын тек «ақыл-ой күйлері» деп аталатын нәрселермен шектегендері үшін сынға алады. Ол былай деп аргументтейді:

Осы мақалалардан кейін тағы бірнеше мақала жарық көрді, олардың ең маңыздылары «Қазіргі заманғы спекуляцияның дағдарысы» (1841), «Беркли және идеализм» (1842) және Гамильтонның «Рид» басылымын зерттеу (1847) болды, онда ортақ сана философиясына қатысты күшті сын айтылады. Ферриер материяны қабылдауды ойдың шегі деп жариялайды және Ридті оны талдауға тырысқаны үшін, өзін интуиционист деп жарияласа да, шын мәнінде репрезентационист екенін айтады. Ферриер материяны қабылдау мен материяны қабылдауды түсіну арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Оның сөзіне сәйкес, психология біріншісін талдауға тырысады, ал метафизика тек екіншісін талдай алады. Метафизика субъективті элементті – біздің түсінігімізді, объективті элементтен – материяны қабылдаудан ажыратады; материяның өзі емес, материяны қабылдау жеке ойдан тәуелсіз болады. Дегенмен, ол ойдан толығымен тәуелсіз бола алмайды, ол біздің санамызға тиесілі болуы керек, сондықтан ол Құдайдың санасының меншігі. Оның пікірінше, бұл – Құдайдың бар екенін дәлелдейтін априорлық аргументтің берік негізі.

Кейінгі жазбалары

Ферридің жетілген философиялық ілімдері «Метафизика институттары: Білім және Болмыстың теориясы» (1854) еңбегінде көрініс табады, онда ол философияның әрбір жүйесі екі еселік міндетті орындауы керек деп мәлімдейді: дәлелділік және шындық. Оның әдісі – Спинозаның әдісі, қатаң демонстрация, немесе кемінде соған ұмтылу. Табиғи ойлау мен психологияның барлық қателіктері үш тақырыптың біріне немесе екіншісіне жатады: Білу және Білінетін, Білімсіздік және Болмыс. Бұлардың барлығы қамтитын, сондықтан философияның бөлімдері болып табылады, себебі философияның жалғыз мақсаты – әдеттегі ойлаудың қателіктерін түзету. Білу және білінетін туралы өзінен-өзі түсінікті шындықтар «Метафизика институттарында» талқыланады (Ферриер осы еңбекте эпистемология терминін ойлап тапқан деп есептеледі, 48-бет). Ол кез келген сананың, өзі білгеннің бәрін білуден басқа, білімінің негізі немесе шарты ретінде өзін білуі керек екенін түсіндіреді, бұл бүкіл философиялық жүйенің негізі болып табылады. Сонымен қатар, білуге болатын жалғыз мүмкін нәрсе – бұл объектіге қатысты білу және субъектімен білу (Объект + Субъект немесе Зат + Сана). Бұл кез келген сананың ойлай алатын жалғыз тәуелсіз әлем – басқа санамен немесе «Эгомен» синтезделген әлем деген қорытындыға әкеледі. Агноиология немесе Білімсіздік теориясында түзетілген басты қайшылық – білімге қол жеткізе алмайтын нәрсе туралы білімсіздік болуы мүмкін деген пікір. Бұл білімсіздіктің кемшілік екендігіне сілтеме жасау арқылы түзетіледі және ешқандай сана біле алмайтын нәрсені білмеуде (мысалы, екі плюс екі бес тең) ешқандай кемшілік жоқ деп дәлелдейді, сондықтан білімсіздік тек білуге болатын нәрсе туралы ғана болуы мүмкін, яғни қандай да бір объекті және қандай да бір субъекті туралы. Демек, тек білінетін нәрсе ғана білімсіздікке жатады. Ферриер осы бөлімшесінің ерекшелігіне үлкен мән береді. Онтология немесе Болмыстың теориясы – білімнің шығу тегін талқылайды, онда Ферриер философтардың барлық ұғымсыздықтары мен қателіктерін материяның абсолютті болуы туралы болжамға байланыстырады. Қорытындысы – жалғыз шын, нақты және тәуелсіз болмыс – сана және олардың қабылдайтын нәрселері, ал жалғыз қатаң қажетті абсолютті болмыс – барлық нәрсемен синтезделген жоғары, шексіз және мәңгілік сана. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» Ферриердің еңбектерін ерекше сүйкімділігі мен стильдің қарапайымдығы үшін бағалайды, бұл қасиеттер әсіресе ағылшын тіліндегі тақырыпқа ең жақсы кіріспелердің бірі – Грек философиясы туралы лекцияларда байқалады. Оның философиялық жазбаларының толық басылымы 1875 жылы Эдмунд Лоу Лушингтонның естеліктерімен бірге жарық көрді. Сондай-ақ, Елизавета Сандерсон Холдейннің «Famous Scots Series» монографиясын қараңыз (төмендегі сілтеме).