Кіріспе

Неміс композиторы және дирижері (1728–1804)

Иоганн Адам Хиллер (25 желтоқсан 1728 – 16 маусым 1804) – неміс композиторы, дирижері және музыка туралы жазушы, неміс операсының ерте түрі – Сингшпильдің авторы ретінде танылады. Ол көптеген операларында ақын Кристиан Феликс Вайссемен бірлесіп жұмыс істеді. Хиллер әйелдердің музыкалық біліміне үлкен мән берген ұстаз болды, оның шәкірттерінің ішінде Элизабет Мара және Корона Шрётер болды. Ол Абель Сейлердің театр труппасының капельмейстері болды, сондай-ақ Лейпциг Гевандхаус оркестрінің алғашқы капельмейстері атанды.

Өмірбаян

1734 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Хиллер достарының жәрдеміне зор тәуелді болды. Ол музыкалық отбасыдан шыққан және музыканың негіздерін туған қаласындағы мектеп мұғалімі Вендиш-Оссигтен үйренген. 1740-1745 жылдары Гёрлиц гимназиясында оқыды, ондағы әсем сопрано дауысы оған тегін оқуға мүмкіндік берді. 1746 жылы ол Дрездендегі танымал Кройцшюлеге оқуға түсті. Ол жерде Готфрид Август Хомилиуспен клавиштік аспаптар мен бас-континуо сабақтарын алды. 1751 жылы Лейпциг университетінде заңгерлік мамандықты оқыды, өзін-өзі асырау үшін музыка сабақтары берді, сондай-ақ флейтада және әнші ретінде концерттерде өнер көрсетті. Хиллер қаланың бай музыкалық өміріне еніп, біртіндеп музыканы өзінің жалғыз кәсібі ретінде қабылдады. Ол Лейпцигтегі жетекші концерттік ұйым болған Großes Concert-те белсенді қатысты. Сол кезде ол бірнеше симфония, шіркеу кантаталары мен ариялар, сондай-ақ "Дас Оракл" атты толыққанды емес опера жазды. Хиллер 1754 жылы "Музыкадағы табиғатты бейнелеу туралы" (Abhandlung über die Nachahmung der Natur in der Musik) эссе жариялады. Сол жылы ол Дрездендегі граф Брюльдің ұлына тәрбиеші және үй иесі болып тағайындалды. 1758 жылы графты Лейпцигке ертіп келді. Ол 1760 жылға дейін осы лауазымда қалды, содан кейін денсаулық мәселелері (депрессия) оны отставкаға кетуге мәжбүр етті. Ол сол жерде тұрғанда бірнеше абоненттік концерттерді жаңғырту туралы ой түйді, бұл әрекет ақырында Лейпциг Гевандхаус концерттерінің құрылуына әкелді, оның алғашқы дирижері ол болды. Лейпцигке оралғаннан кейін Хиллер Гроссе концерттің директоры болды, ол 1771 жылға дейін осы лауазымда болды. Сол жылы ол ән мектебін құрды. Төрт жылдан кейін Хиллер өзінің жеке концерттік қоғамын – Musikübende Gesellschaft құрды. Лейпцигтегі мектебінде жас музыканттарды ән айту мен аспаптарда ойнауға үйретті. Оның ең танымал шәкірттері – Корона Шрётер мен Гертруд Элизабет Мара (Шмелинг), екеуі де танымал әншілер. Ол сондай-ақ органист және композитор Даниэль Готтлоб Тюркке сабақ берді. 1778 жылы Хиллер Лейпциг университетінің шіркеуі Паулинеркирхеде музыка директоры болып тағайындалды. Сол кезде ол Ұлы ораза кезінде рухани концерттер ұйымдастырды. Хиллерге француз және итальяндық операларынан өзгеше, неміс комедиялық операсының – сингшпильдің бастамашысы болғаны үшін құрмет көрсетіледі. Оның операларының ең маңыздылары: "Lottchen am Hofe" (1760), "Der Teufel ist los" (1768) және "Poltis, oder Das gerettete Troja" (1782). Оның барлық сингшпильдерінің мәтіндері жоғары музыкалық құндылыққа ие болды және ұзақ жылдар бойы танымал болды. Оның қасиетті шығармалары: "Апауыздық кантатасы", "Хассеге арналған жерлеу музыкасы", жүзінші псалмның музыкалық безендірілуі және бірнеше симфониялар. 1780 жылдары ол жаңа лауазымдарға жылдам тағайындалды. 1781 жылы Гевандхаус концерттерінің дирижері болды. Сол жылы ол Курляндия герцогының Митау сотына сапар шекті, нәтижесінде төрт жылдан кейін Хиллер Капельмейстер болып тағайындалды. Гевандхаус пен Паулинеркирхедегі лауазымдарына қоса, 1783 жылы ол Нойкиршеде музыка директоры болды, бұл оны Лейпцигтегі музыка бойынша бірінші тұлғаға айналдырды. Алайда, 1785 жылы Митаудағы жаңа жұмысын бастағанда Лейпцигтегі барлық лауазымдарынан бас тартты. Курляндия сотындағы тұрақсыз саяси жағдайға байланысты ол бір жылдан кейін қызметінен кетті. Лейпцигте жұмысы болмағандықтан, ол өмір сүру үшін концерттер ұйымдастыруға мәжбүр болды, бірақ 1787 жылы ол Бреслау қаласының музыка директоры лауазымын иелене алды. Ол Бреслауда екі жыл тұрып, 1789 жылы Лейпцигке оралып, Томаскирхеде кантор болды, ол Томанерхорды басқарды, бұл лауазымға бұрын Иоганн Себастьян Бах орналасқан болатын. Хиллер 1801 жылға дейін осы лауазымда болды, содан кейін жасының қалыптылығына байланысты отставкаға кетті. 1804 жылы 75 жасында Лейпцигте қайтыс болды. Сонымен қатар, Хиллер басқа композиторлардың шығармаларын редакциялау және басып шығару бойынша маңызды жұмыстар атқарды және музыкалық тақырыптарға қатысты көп жазды. Шын мәнінде, ол XVIII ғасырдың ең маңызды неміс музыкалық ғалымдары мен жазушыларының бірі болды. Ол композитор Фридрих Адам Хиллердің әкесі (1767-1812 жж.), бірақ музыкант Фердинанд Хиллермен туысқан емес.

Опералар

Хиллердің 1771 жылғы «Der Aerndtekranz» операсынан алынған әуен Макс Регердің 1907 жылғы «Хиллер әуеніне арналған оркестрлік вариациялар мен фугасы» шығармасының негізі болды.

Әдеби шығармашылық

Хиллердің бұл саладағы маңызды үлесіне «Wöchentliche Nachrichten» музыкалық журналы кіреді, онда ол концерттерге шолулар, жаңа музыкалық басылымдар және музыкаға қатысты әртүрлі тақырыптардағы мақалалар жариялаған. Осы журналдағы жазбаларынан Хиллердің музыкадағы жаңа бағыттарға құштар екені және ол Хассені И.С. Бах пен Глюкке қарағанда жоғары бағалағаны көрінеді. Хиллердің эстетикалық мәселелерге арналған жазбаларына «Abhandlung über die Nachahmung der Natur in der Musik» (1754) және Мишель Поль Ги де Шабанонның «Observations sur la musique» еңбегінен аударылған «Über die Musik und deren Wirkungen» (1781) кіреді. Тарихшы ретінде Хиллер анекдоттар мен өмірбаяндық еңбектер жинағын жариялады, олар «Anecdoten zur Lebensgeschichte großer Regenten und berühmter Staatsmänner» және «Lebensbeschreibungen berühmter Musikgelehrten und Tonkünstler neuerer Zeit» кітаптарын қамтиды. Оның жазбаларының көп бөлігі педагогикаға арналған. Бұл басылымдарда Хиллер өзін білікті педагог ретінде көрсетеді, ол музыка білімін кез келген адамның білімінің қажетті бөлігі деп есептейді.