Кіріспе

Конфуцийшілдік, даосизм және буддизм жиынтығы, үйлесімді тұтас ретінде қарастырылады. Қытай философиясында үш ілім (; , Chữ Hán: 三教) – конфуцийшілдік, даосизм және буддизм. Осы үш ілімнің барлығы бір-бірімен үйлесімді деп есептеледі. Қытайдың көрнекті ғалымдары "үш ілім" туралы әдеби сілтемелерді 6 ғасырдан бері қолданып келеді. Бұл терминді "Саньи іліміне" қатысты да қолдануға болады, ол Мин әулеті кезінде Линь Чжаоэн құрған синкретикалық секта, онда конфуцийшілдік, даосистік және буддалық сенімдер өзін-өзі жетілдірудегі тиімділігіне қарай біріктірілген. Дегенмен, бұл фраза міндетті түрде осы сектаны білдірмейді. Конфуцийшілдік заңның, институттардың және үстем таптың идеологиясы болса, даосизм – радикал зиялылардың дүниетанымы және ол шаруалар мен қолөнершілердің рухани сенімдерімен де үйлесімді болды. Философиялық спектрдің екі ұшына орналасқандарына қарамастан, екеуі бірлесіп қытайлық "дүние көрінісін" құрады. Үш ілімге бірдей табыну кейбір қытай ғибадатханаларында, мысалы, Аспанға ілінген ғибадатханада кездеседі. Саньчжао жақтастары "үш ілім біреуден жақсы" дейді және барлық үш ілімнен алынған элементтерді пайдалану бақытқа жеткізеді деп санайды.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдік – бұл күрделі ойлау мектебі, кейде дін деп те аталады, ол қытай философы Конфуцийдің қағидалары төңірегінде қалыптасқан. Бұл ілім Жоу әулетінің көктем-күз кезеңінде дамыған. Бұл философияның негізгі ұғымдарына рен (адамгершілік), и (әділдік), ли (әдептілік/этикет), чжун (имандылық) және сяо (ата-анаға құрмет) кіреді, сонымен қатар әлеуметтік рөлдерді қатаң сақтау да маңызды. Бұл Конфуций қоғамның негізі деп есептеген бес маңызды қарым-қатынас арқылы бейнеленеді: билеуші-бағынышты, әке-ұлы, күйеу-әйел, үлкен бауыр-кіші бауыр және дос-дос. Осы қарым-қатынастарда екінші тарап бірінші тарапқа құрмет көрсетіп, қызмет етуге тиіс, ал бірінші тарап екінші тарапты күтуге міндетті. Келесі цитата Конфуцийдің өлімінен кейін оның шәкірттері жинаған «Аналектілер» еңбегінен алынған. Бұл цитата Конфуцийдің цзюньцзы, яғни кісіліктің жоғары үлгісі туралы ойын көрсетеді. Алғашқыда бұл сөз «билеушінің ұлы» деген мағынаны білдірген, бірақ Конфуций бұл ұғымды тек әлеуметтік статустан емес, этикалық және рухани құндылықтар (имандылық, әділдік сияқты) тұрғысынан мінез-құлық ретінде жаңадан анықтады.

Даоизм

Даоизм (немесе Таоизм) – барлық материяның бастауы, құрылымы және мәні деп есептелетін Даомен (Таомен) үйлесімде өмір сүруге негізделген философия. Оның тамыры б.з.д. 4 ғасырының соңына дейін жетеді, ал осы ілімнің негізгі ойшылдары Лаоцзы және Чжуан Чжоу болып табылады.

Буддизм

Буддизм – Сиддхартха Гаутаманың үйретіктеріне негізделген дін. Осы сенім жүйесінің негізгі принциптері – карма, қайта туу және өмірдің тұрақсыздығы. Буддистер өмірдің құрылысы қасіретпен толы деп сенеді, бірақ ағартуға қол жеткізу арқылы осы қасіретті жеңуге болады. Нирванаға (толық бақыт күйіне) (материалдық) тілектерден бас тартып, сананы тазарту арқылы қол жеткізіледі. Дегенмен, әртүрлі доктриналар осы мақсатқа жету үшін қолданылатын тәсілдер мен жолдарда өзгешеліктерді көрсетеді. Буддизмдегі маңызды ұғымдардың бірі – Сегіздік Жол. Асыл Сегіздік Жол – Төрт Асыл Шындықтың төртіншісі, Будданың барлық үйретіктерінің бастауы деп есептеледі. Ол дұрыс сөйлеу және дұрыс ниет сияқты, өмірде зерттеліп, тәжірибеге асырылатын салаларды ерекше атап көрсетеді. Осы сенім жүйесінің негізгі принциптері – карма, қайта туу және өмірдің тұрақсыздығы.

Дау

"Үш ілім" термині көбінесе Конфуциандық, Буддизм және Даоизмнің Қытай тарихы бойында қалай үйлесімді өмір сүргеніне назар аударса да, дәлелдер көрсеткендей, белгілі бір кезеңдерде әрбір ілім үстемдік құрған немесе жоғары бағаланған. Императорлар нақты бір жүйені таңдап, қалғандарын кемсіткен немесе оған төзе қана қойған. Мысалы, Сун әулеті кезінде Буддизм мен Даоизмнің ықпалы төмендеді. Жаңа Конфуциандық (алдыңғы Тан әулеті кезінде қайта жанданған) басым философия ретінде қабылданды. Аз ғана адамдар "үш ілім" фразасы осы өзара қарама-қайшы және түбірімен салыстыруға келмейтін ілімдердің тең екенін көрсетеді деп санайды. Бұл пікір даулы, себебі басқалар олай емес деп есептейді. Конфуциандық қоғамдық ережелер мен моральдық құндылықтарға баса назар береді, ал Даоизм қарапайымдылықты және табиғатпен үйлесімде бақытты өмір сүруді жақтайды. Ал Буддизм азап, материалдық дүниенің өткіншілігі және қайта туу идеяларын қайталайды, сонымен қатар құтқарылуға жету маңыздылығын ерекше атап көрсетеді.