Кіріспе
Ресей ақыны (1803–1873)
Федор Иванович Тютчев (; 5 желтоқсан 1803 [е.с. 23 қараша 1803] – 27 шілде 1873 [е.с. 15 шілде 1873]) – ресейлік ақын және дипломат.
Өмір
Тютчев орыс дворяндық отбасында Брянск маңындағы Овстуг отбасылық үйінің жанында (қазіргі Ресейдің Брянск облысы, Жуковский ауданы) дүниеге келген. Оның әкесі Иван Николаевич Тютчев (1768—1846) — сот кеңесшісі, Кремль экспедициясында қызмет еткен, ол Мәскеу сарайларының құрылысы мен қалпына келтіру жұмыстарын басқарған. Иванның әпкесі Мещерская, Евдокия Николаевна (1774—1837) — Борисоглебский Аносин әйелдер монастырын негіздегенімен әйгілі болған. Тютчевтердің тегін Мамайдың жеңілісі туралы айтылатын, 15 ғасырлық Куликов шайқасы туралы эпикалық әңгімедегі Захарий Тютчевке дейін жетеді; ол Дмитрий Донскойдың ең сенімді адамы ретінде сипатталған, Мамайға хабаршы ретінде жіберілген ол сатқындарды ашып, дипломатиялық шеберлігінің арқасында тірі оралған. Федордың анасы Екатерина Львовна Толстая (1776—1866) әкесінің тарапынан Толстойлар әулетіне, ал анасының тарапынан Римский-Корсаковтар дворяндық үйіне жатқан. Ресейлік генерал Александр Римский-Корсаков оның әкесі болған. Тютчевтің Амелиямен соңғы кездесуі 1873 жылдың 31 наурызында (ескі стиль) болды, ол өлім төсегінде оны көруге келген. Ертесі күні Тютчев қызы Дарьяға былай деп жазды: «Кеше сүйікті Амали Крюденермен кездесуімнен күйзеліске түстім, ол мені осы дүниеде соңғы рет көруге келді. Оның тұлғасында менің өткенім және өмірімнің ең жақсы жылдары мені құшақтап, қоштасты. Мюнхенде ол неміс романтизмінің ықпалына түсті, бұл оның поэзиясында көрінеді. Ол жеке білгендердің арасында ақын Генрих Гейне және философ Фридрих Шеллинг болды. 1826 жылы ол орыс дипломаты Элеонора Петерсонның бавариялық жесіріне үйленді. Ол оның қызы Анна Тютчеваның анасы болды. 1838 жылы оның қайтыс болуынан кейін Тютчев тағы бір аристократиялық жас неміс жесіріне, баронша Эрнестин фон Дёрнбергке үйленді, ол оның сүйіктісі болған және Элеонора тірі кезінде одан бала туған. Оның екі әйелі де бастапқыда орыс тілін түсінбеген (Эрнестин тілді үйренуге көп уақыт өткен соң ғана тырысты). Бұл таңқаларлық емес, өйткені Тютчев орыс тілінен гөрі француз тілінде жақсы сөйлейтін және оның жеке хаттарының көп бөлігі осы тілде жазылған. 1836 жылы Мюнхендегі елшіліктегі жас әріптесі, ханзада Иван Гагарин, Тютчевтен өзінің таңдамалы өлеңдерін Пушкин редакциялаған «Современник» әдеби журналында жариялауға рұқсат алды. Ұлы орыс ақыны оны бағалағанымен, керемет лирикалық өлеңдер көпшіліктің қызығушылығын тудырмады. 1838 жылы Элеонораның қайтыс болуы Тютчевке ауыр соққы болды және ол біршама уақытқа ақындық қызметін тоқтатты, ал одан кейін он жыл бойы лирикалық өлеңдер жазбады. Оның орнына ол өзінің назарын «Revue des Deux Mondes» сияқты батыс мерзімді басылымдарында Ресейдің әлемдегі рөлі туралы өз көзқарастарын білдіретін саяси мақалаларды жариялауға аударды. 1837 жылы Тютчев Мюнхеннен Туриндегі Ресей елшілігіне ауыстырылды. Ол жаңа тұрақты жеріне көңілі толмады және Эрнестинге үйленгеннен кейін Мюнхенде қоныстанды. Кейіннен Тютчевтің Швейцарияда ресми рұқсатсыз, Туриндегі қызметтік міндеттерін тастап үйленгені анықталды және ол Сыртқы істер министрлігінен босатылды. Ол Ресейге оралғанға дейін тағы бес жыл Германияда жұмыссыз өмір сүрді. 1844 жылы Санкт-Петербургке оралғаннан кейін ақын жоғары қоғамда кеңінен танылды. Оның қызы Китти сенсация тудырды, ал роман жазушы Лев Толстой оған «дегенмен махаббатсыз үйленуге дайын болды, бірақ ол мені салқындықпен қабылдады», — деп атап өтті ол күнделігінде. Кейін Китти Константин Победоностевтің орыс сарайындағы ортасында ықпалды болды. Ресейге оралғаннан кейін көп ұзамай Тютчев мемлекеттік қызметке цензор ретінде қайтадан кірістірілді, ақырында Шетелдік цензура комитетінің төрағасы және құпия кеңесші болды. Тютчев саяхаттауды ұнатты және көбінесе дипломатиялық курьерлік миссияларға жұмыстың қанағатты болуымен байланысты қатысты. Оның ең ұзақ және маңызды миссияларының бірі 1833 жылдың күзінде жаңа тәуелсіз Грекияға болды. Шетелде болған жылдары үйіне демалысқа келіп-кетіп, 1844 жылы Ресейде қоныстанғаннан кейін ол кейде Овстугтағы отбасылық үйінде қысқа уақыт өткізетін. Жеке сапарлар оны Италия, Франция, Германия, Австрия және Швейцарияны қоса алғанда, Еуропаның көптеген аймақтарына алып барды. Ол әсіресе Швейцарияның көлдері мен тауларына қызығатын. Оның көптеген өлеңдері осындай сапарлардан шабыттанды. Ақын ретінде Тютчев өмірінде көп танылмады. Оның 400-дей қысқа өлеңдері орыс тілінде жазған жалғыз туындылары болды. Тютчев өзінің өлеңдерін маңызды емес деп есептеді және оларды жариялауға лайық деп санамады. Ол көбінесе оларды жазғысы келмеді және жазса, олар жазылған қағаздарды жиі жоғалтып алатын. 1850 жылы Николай Некрасов орыс ақындарын тізімдеген кезде Тютчевті «ерекше ақындардың» арасындағы ең таланттылардың бірі деп мақтады. Оның алғашқы өлеңдер жинағы 1854 жылы ғана басылды, оны Иван Тургенев және басқалар автордың көмегінсіз дайындады. 1850 жылы ол Елена Денисевамен құпия қарым-қатынасқа түсті, ол одан жиырма жылға жуық жас кіші болды. Ол оның өліміне дейін, 1864 жылға дейін оның сүйіктісі болды; олардың үш баласы болды. Бұл қарым-қатынас тілдегі ең жақсы махаббат өлеңдері деп есептелетін лирикалық туындыларды тудырды. Теңсіз қайғы сезімімен сіңген «Денисева циклі» сыншылар тарапынан «өлеңдегі роман», «эмоцияның күшімен құлатып тастайтын адамдық құжат» және «орыс, тіпті әлемдік поэзияда теңдесі жоқ бірнеше ән» деп сипатталды. Оның өлеңдерінің бірі, «Соңғы махаббат», бүкіл циклдың символы ретінде жиі айтылады. 1870-жылдардың басында оның бауыры, ұлы және қызының қайтыс болуы Тютчевті терең депрессияға түсірді. (Депрессия — өмірі бойы ара-арасында күйзеліске түсіретін жағдай.) Бірнеше инсульттан кейін ол 1873 жылы Царское Селода қайтыс болды және Санкт-Петербургтағы Новодевичь монастыріна жерленді. Эрнестин одан 21 жылға артық өмір сүрді.
Yesterday I felt a moment of burning emotion due to my meeting with my dear Amalie Krüdener who wished to see me for the last time in this world and came to take her leave of me. In her person my past and the best years of my life came to give me a farewell kiss. In Munich, he came under the influence of the German Romantic movement, and this is reflected in his poetry. Among the figures, he knew personally were the poet Heinrich Heine and the philosopher Friedrich Schelling. In 1826, he married the Bavarian widow of a Russian diplomat Eleonore Peterson, née Countess von Bothmer. She became the mother of his daughter Anna Tyutcheva. Following her death in 1838, Tyutchev married another aristocratic young German widow, Baroness Ernestine von Dörnberg, née von Pfeffel, who had become his mistress and had a child by him while Eleonore was still alive. Neither of his wives understood Russian to begin with (Ernestine made efforts to learn the language only much later). That is hardly surprising since Tyutchev spoke French better than Russian and nearly all his private correspondence was in the former language. In 1836, a young former colleague at the Munich legation, Prince Ivan Gagarin, obtained Tyutchev's permission to publish his selected poems in Sovremennik, a literary journal edited by Pushkin. Although appreciated by the great Russian poet, the superb lyrics failed to spark off any public interest. The death of Eleonore in 1838 hit Tyutchev hard and appears to have silenced him as a poet for some considerable time, and for ten years afterwards, he wrote hardly any lyric verse. Instead, he turned his attention to publishing political articles in Western periodicals such as the Revue des Deux Mondes outlining his strongly held views on Russia's role in the world (see below). In 1837, Tyutchev was transferred from Munich to the Russian legation in Turin. He found his new place of residence uncongenial to his disposition and after marrying Ernestine, he resigned from his position there to settle in Munich. It was later discovered that Tyutchev had actually abandoned his post as chargé d'affaires in Turin without official permission to marry in Switzerland, and he was dismissed from the Foreign Service as a result. He continued to live in Germany for five more years without position before returning to Russia. Upon his eventual return to St Petersburg in 1844, the poet was much lionised in the highest society. His daughter Kitty caused a sensation, and the novelist Leo Tolstoy wooed her, "almost prepared to marry her impassively, without love, but she received me with studied coldness", as he remarked in a diary. Kitty would later become influential at Konstantin Pobedonostsev's circle at the Russian court. Not long after his return to Russia, Tyutchev was reinstated in government service as a censor, rising eventually to become Chairman of the Foreign Censorship Committee and a Privy Councillor. Tyutchev loved to travel, often volunteering for diplomatic courier missions as a way of combining business with pleasure. One of his lengthiest and most significant missions was to newly independent Greece in the autumn of 1833. During his years abroad there were visits home on leave, and after settling in Russia in 1844, he would sometimes spend short periods on the family estate at Ovstug. Tours undertaken in a private capacity took him to many parts of continental Europe, including Italy, France, Germany, Austria and Switzerland. He was particularly drawn to the Swiss lakes and mountains. Many of his best poems were inspired by such journeys. As a poet, Tyutchev was little known during his lifetime. His 400 or so short poems were the only pieces he ever wrote in Russian. Tyutchev regarded his poems as bagatelles, not worthy of publication. He generally did not care to write them down and, if he did, he would often lose papers they were scribbled upon. Nikolay Nekrasov, when listing Russian poets in 1850, praised Tyutchev as one of the most talented among "minor poets". It was only in 1854 that his first volume of verse was printed, which was prepared by Ivan Turgenev and others without any help from the author. In 1850, he began an illicit affair with Elena Denisyeva, over twenty years his junior. She remained his mistress until her death from tuberculosis in 1864; they had three children. The affair produced a body of lyrics rightly considered among the finest love poems in the language. Permeated with a sublime feeling of subdued despair, the so called "Denisyeva Cycle" has been variously described by critics as "a novel in verse", "a human document, shattering in the force of its emotion", and "a few songs without comparison in Russian, perhaps even in world poetry". One of the poems, Last Love, is often cited as emblematic of the whole cycle. In the early 1870s, the deaths of his brother, son and daughter left Tyutchev deeply depressed. (Depression was something from which he suffered at intervals throughout his life.) Following a series of strokes, he died in Tsarskoye Selo in 1873 and was interred at Novodevichy Monastery in St. Petersburg. Ernestine survived him by 21 years.
Поэзия
Тютчев – ең көп жатталған және цитата келтірілетін орыс ақындарының бірі. Оның шығармаларының шамамен жартысын эпизодтық туындылар, аудармалар және саяси өлеңдер құрайды. Оның поэзиялық генийінің ядросын құрайтын 200-ге жуық лирикалық өлеңдері, табиғат көрінісін немесе махаббат құмарлығын суреттесе де, метафизикаға ерекше мән береді. Тютчевтің әлемі екіұшты – ол көбінесе түн мен күн, солтүстік пен оңтүстік, арман мен шындық, ғалам мен хаос, қыстың мұңды тыныштығы мен көктемнің құлпыраған өмірі сияқты категориялармен жұмыс істейді. Осы бейнелердің әрқайсысы нақты мағынаға толы. Мысалы, Тютчевтің түнгі әлемі туралы түсінігін сыншылар "адамның өмір күресіне әсер ететін уақыт пен кеңістіктің ауқымды ұғымдарын экономикалық және қарапайым түрде бейнелейтін поэтикалық образ" деп сипаттаған. "Түн", "қыс" немесе "солтүстік" сияқты түсініксіз әлемде адам өзін қайғылы түрде таңсық және жалғыз сезінеді. Сондықтан, оның поэзиясында қорқынышпен араласқан үлкен мазасыздық сезімі басым. Еш таң қалмайды, Тютчевтің қайта жаңғыруы және ұлы ақын ретінде танылуы Владимир Соловьев, Андрей Белый және Александр Блок сияқты орыс символистерінің арқасында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ғана болды.
Классикалық музыкада
Сонымен қатар, бұл өлең ХХ ғасырдың басындағы композитор Георгий Катареге (оның "Силентиум" әнінде өлеңін пайдалану арқылы) әсер еткен, ал Тютчевтің "О чем ты воешь, ветр ночной" өлеңі Николай Медтнердің 1911 жылғы "Түнгі жел" фортепиано сонатасының (#7) шабыты болды. Рахманиновтың Тютчевтің "Көктем сулары" өлеңіне жасаған ән-зердесі кеңінен танымал. Николай Мясковскийдің 1910 жылғы "Тыныштық" атты симфониялық поэмасының атауы Тютчевтен алынған болуы мүмкін, бірақ оның шабыты Эдгар Аллан Поның бір әңгімесіне байланысты. Осы өлеңді ХХ ғасырдың орыс композиторы Борис Чайковский (1925-1996) 1974 жылғы "Зодиак белгілері" кантатасында музыкаға қосты. Композитор Любовь Штрейхер (1888-1958) Тютчевтің мәтінін өзінің "Романстар" циклінде музыкаға келтірді. Украиналық композитор Валентин Сильвестров (1937 ж.т.) Алексей Любимов пен Яна Иванилованың "Stufen" альбомында жарық көрген "Соңғы махаббат" әнін есімде қалдыратын етіп жазды. Тютчев түн тақырыбына бейім болған, ал Джулиан Кокран Тютчевтің түнге қатысты екі өлеңін – "Жұлдыздар" және "Түнгі теңіз" – сопрано мен фортепианоға арнап жазды. Андрей Тарковскийдің "Сталкер" фильмінің соңында кейіпкер Тютчевтің өлеңін оқиды.