Кіріспе

Шотландтық дәріханашы және редактор, шотландтық заңгер Джеймс Тайтлер (17 желтоқсан 1745 – 11 қаңтар 1804) – шотландтық дәріханашы және «Британ энциклопедиясының» екінші басылымын шығарған редактор. Титлер Ұлыбританияда әуе шарымен алғаш ұшқан адам болды (1784). Тарихшылардың бір тобы оның туралы былай деп жазды:

Өмір

Тейтлер Шотландияның Форфаршир қаласында, Ферн қаласында, пресвитериан дінінің пасторының ұлы болып дүниеге келген. Әкесі оған грек, латын және теологияны үйретті. Ол діни қызметке дайындалған болса керек, бірақ (ортодоксалды) кальвинизмге қызығушылық танытпады. Ол Шотландия шіркеуінің уағызшысы болып, Эдинбург университетінде медицинаны оқыды. Ол диплом алған жоқ болуы мүмкін, бірақ Британниканың 11-ші басылымында ол Джеймс Тейтлер, М. А. деп көрсетілген. Ол медицинаны таңдамады, бірақ оның орнына Эдинбургке жақын Лейтте дәріхана ашты, бірақ ол қаржылық сәтсіздікке ұшырап, оны қарызға баттырды. Британниканың екінші басылымындағы ең ұзын екі мақала – Хирургия және Фармацевтика, оның білікті салаларын көрсетеді. 1765 жылы Тейтлер заңгердің жетім қызы Элизабет Раттрейге үйленді. Ұзақ өтпей ол шотландиялық кредиторларынан қашу үшін Шотландиядан қашып кетті. Оның қаржылық қиындықтары оның ішімдікке құмарлығынан туындаған болуы мүмкін. Ол Англияның солтүстігіне барып, тағы да дәріханашы болып жұмыс істеді. Ол бірнеше баланың әкесі болғаннан кейін, 1772 немесе 1773 жылы Эдинбургке оралды. 1774 немесе 1775 жылы Тейтлер әйелінен ажырасты; сол кезде жұбайлардың бес баласы болды. "Рейнджер" деген псевдониммен Тейтлер Эдинбургтегі ләззат іздеуші әйелдердің бейтарап тізімін – қаладағы 66 жұмыс істейтін әйел туралы жеке кітапты жариялады. Тейтлер Британ энциклопедиясының редакторы болып жұмыс істеген жылдары (1777–1784 – екінші басылым, 1788–1793 – үшінші басылым) оның ең табысты жылдары болды. Ол басқа да еңбектерді редакциялаудан және аудармалардан да табыс тапты. Алайда, 1785 жылдың наурыз айында ол ыстық ауа шарларымен ұшуға кеткен шығындарына байланысты қайтадан банкрот болды. Ол Шотландия мен Солтүстік Англияның бірнеше жерлерін аралап жүрді. 1788 жылы Элизабет Раттрей оны ажырасу үшін сотқа берді, өйткені ол 1779 жылдан бері Жан Эйткенхедпен бірге тұрып, одан егіз қыздары болды. 1791 жылы Эдинбургке оралды. Ол саяси наразылықтарына байланысты Шотландияның Жоғарғы соты тарапынан қашқын деп жарияланды және 1793 жылы Белфастқа, содан кейін 1795 жылы АҚШ-қа көшіп кетті. Салемде (Массачусетс штаты) ол "Салем регистрін" редакциялады, бірнеше еңбектерді жариялады және дәрі-дәрмек сатты. 1804 жылдың 9 қаңтарында Тейтлер үйінен мас күйде шығып кетті; екі күннен кейін теңіз оның денесін қайтарды. Джеймс пен Элизабет Раттрейлер Гласиттердің мүшелері болған, бұл радикалды протестанттық секта. 1770 жылдары Тейтлер сектадан шығып, оны және барлық шіркеулерді айыптады. Ол дінге жатпай, шын ниетті христиан болып қалды. Салемде ол ешқашан шіркеуге бармады.

Британ энциклопедиясы

Бұрын ол жазумен көбірек айналысқан, редакциялаудан гөрі; мысалы, 1774 жылы ол оған көптеген ақша әкелмеген екі діни үнжырғаның авторы болды. Ол «Британника энциклопедиясына» екінші басылымның редакторы ретінде (1777–1784) кеш келді. Ол өзінің алдыңғы редакторы Уильям Смеллиден аз жалақы алды, және «Британниканың» баспагерлерінің бірі Эндрю Беллге Титлер басқа бір жұмыста көмектескендіктен, оны редактор етіп тағайындаған болуы мүмкін. Тарихшылардың бір тобы жазғандай, «Титлер екінші басылымды дайындау кезінде ерекше тұрақтылық танытты». Екінші басылым туралы пікірлер тым жылы болмады, бірақ сатылымдар оқырмандардың бағалағанын көрсетті. Титлер үшінші басылымға (1788–1797) бірнеше мақала жазды және ол 1788 жылдың наурызында Эдинбургтен кеткенге дейін, алғашқы саны жарияланбастан бір ай бұрын, оның бірінші редакторы болған болуы мүмкін. Бұл редакторлық қызметті «Британниканың» серіктес иесі және Беллдің әріптесі Колин Макфаркхарға қалдырды. Титлер Эдинбургке оралғаннан кейін үшінші басылымға үлкен үлес қосты, 1792 немесе 93 жылы жарық көрген М әрпіне дейін материалдарды дайындады.

Саясат

Британ энциклопедиясының екінші басылымы саяси тұрғыдан орташа, себебі Белл мен Макфаркхар Титлердің реформалық көзқарастарын шектеді. Титлер 1789 жылғы Француз революциясына симпатия білдірді және британдықтарды салық төлемеуге үндеді. Ол сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлерді сынады. 1792 жылы жарияланған памфлеттерінің бірінде Төменгі палатаны «патша мен халықтың құқықтарын тартып алған аристократтардың төмендеген тобы» деп атады. Ақша емес, адалдық пен турашылдық адамды сайлауға лайықты етеді. Осының салдарынан Титлер 1793 жылдың қаңтарында бүлік қозғады деген айыппен іздеуге берілді. 1795 жылы Америкаға жол тартқан кемеде Титлер «Батыста күннің көтерілуі, яки бостандықтың бастауы мен дамуы» атты памфлет жазды, онда ол Ескі әлем элитасын айыптады. Шотландия мен Ирландиядан көңілі тоңған ол, америкалықтар мен француздарды ырым-жым мен зұлымдыққа қарсы күрескені үшін мақтады (революциялық Францияда дінге тиылым салынғанына қарамастан).

Әуе қатынасы

Шығармашыл Тайтлер француздық ауа шарының алғашқы жасаушыларымен бәсекелесіп, Ұлыбританияда ауа шарымен алғаш көтерілген адам болды. Ол өзінің бәсекелесі Винченцо Лунарди Лондон қаласында сутекті шарымен ұшу жасағанға шамамен бір ай бұрын осы жетістікке қол жеткізді. Тайтлердің жобасы қымбатқа түсті, бірақ бірнеше әрекеттен кейін 1784 жылдың 25 тамызында Эдинбургте сәтті аяқталды. Оның шары жерден бірнеше футқа көтерілді. Екі күннен кейін ол 300 футтан аспайтын биіктікке жетіп, қазіргі Холируд саябағының солтүстік жағындағы Грин-хаус пен Ресталриг ауылы арасында жарты мильдей қашықтықты ұшып өтті. Келесі сынақтары сәтті болмады. Қазан айында оның шары Тайтлер себеттен түскеннен кейін ғана көтерілді, бұл көрермендерді көңілсіздікке түсірді. Бұрын "Эдинбургтің мақтанышы" болған ол, енді қорқақ деп мазақталды. Оның соңғы ұшуы 1785 жылдың 26 шілдесінде болды. Тайтлер Лунардиден қалып қойды – өзін "батыл аэронавт" деп атаған ол Шотландияда бес сенсациялық ұшу жасап, ауа шарымен ұшуға қызығушылықты арттырып, әйелдер киімінің сәніне әсер етті. "Лунардидің қалпағы" Роберт Бернстің "Біт" атты өлеңінде еске алынады.