Сумен тазару тарихы және түрлері

Кіріспе

Дене жуу немесе суға батыру – денеді жуу, әдетте сумен, немесе дененің суға толық немесе жартылай батырылуы. Бұл жеке гигиена, діни ғұрып немесе емдеу мақсатында болуы мүмкін. Салыстыру арқылы, әсіресе демалыс ретінде, бұл термин күнге күю және теңізде шомылу сияқты жағдайларға да қолданылады. Адамдар әдет-ғұрыпқа немесе мақсатына қарай, өте суықтан өте ыстыққа дейін әртүрлі температурада жуынады. Батыс әлемінде жуыну әдетте ваннада немесе душта ыңғайлы температурада жасалады. Бұл түрдегі жуыну гигиеналық мақсаттар үшін көбінесе күнделікті жасалады. Дінге қатысты ғұрыптық жуынуға батыру немесе крещение (шомылдыру) да айтылады. Суды емдеу үшін қолдану су тазалау немесе гидротерапия деп аталады. Судағы демалыс түрлері жүзу және сумен ойын деп те аталады.

Ежелгі әлем

Тарих бойы қоғамдар халықты сумен қамтамасыз ету үшін жүйелер құрды. Ежелгі Қытайда моншақ салу 3000 жыл бұрын Шан әулеті кезінде (б.з.д. 1600–1046) пайда болған. Иньшу қираған орындарындағы археологиялық қазбалар су қайнатуға арналған қазан, суды ыдысқа құюға арналған кішкентай қазан, лас пен өлі теріні алып тастауға арналған тері сыпыру құралдары болғанын көрсетеді. Сианьда 2300 жылдық сәнді императорлық ванна бөлмелері, тамаша плиткалар мен кәріз жүйесін көруге болады. Ваннаға салудың маңызы Хан әулеті кезінде (б.з.д. 202 – 220 ж.) артты, онда лауазымды адамдарға әр бес күнде бір рет үйде ваннаға салуға рұқсат берілді, ал ваннаға салу алғаш рет еңбек демалысына себеп болды. Күнделікті тазарудың ең ежелгі салты ежелгі үндістерге тән. Олар жеке тазалық үшін күрделі әдістерді қолданды, күніне үш рет жуынып, шаю жасады. Бұл туралы 500 ж. б.д. мерзіміне жататын грихья сутраларында жазылған, және кейбір қауымдарда бүгінге дейін сақталып келеді. Ежелгі Грекияда жеке тазалық үшін кішкентай ванналар, жуу алаяқтары және аяқ ванналары қолданылған. Ванналардың ең алғашқы табылған орындары б.з.д. 2 мыңжылдықтың ортасына, Криттегі Кноссос сарай кешеніне және Санторинидегі Акротириде қазылған сәнді алабастр ванналарға жатады. Ванна сөзі асаминтос (ἀσάμινθος) Гомерде он бір рет кездеседі. Микендіктердің кез келген сарайынан табылған ыдыс түріне арналған заңды микендік сөз (а са ми то) ретінде, бұл Linear B термині акад тілінен алынған namsû ("жуу сауыты", "жуу ваннасы") тамырына Эгей суффиксі қосылып жасалған. Сондықтан Микен сарайының сән-салтанаты Таяу Шығыстан алынған. Кейін гректер спорт залдарында демалу және жеке гигиенаны сақтау үшін қоғамдық моншалар мен душтар құрды. Гимназия (γυμνάσιον) сөзі грекше gymnos (γυμνός) сөзінен шыққан, ол "жалаңаш" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі Рим барлық ірі қалалар мен халық тығыз қоныстанған орталықтарды сумен қамтамасыз ету үшін су құбырлары желісін жасады және үйлерде, сондай-ақ қоғамдық құдықтар мен фонтандарда аяқталатын құбырлармен ішкі су жүргізу жүйесіне ие болды. Римдіктердің қоғамдық моншалары терма деп аталды. Терма – бұл жай ғана монша емес, сонымен қатар түрлі жаттығулар мен тазару рәсімдерін жүргізуге арналған маңызды қоғамдық ғимараттар. Оларды халыққа қайырымдылық жасаушы, әдетте император ұсынды. Сол кездегі басқа империялар қоғамдық жұмыстарға мұндай ықылас танытпады, бірақ бұл римдік тәжірибе олардың мәдениетін шетелдік әдет-ғұрыптарға қарсылық күшейген жерлерге таратты. Сол кездегі жағдайға қарағанда, термалар таптық жіктелусіз, барлығына тегін немесе аз төлеммен қолжетімді болды. Рим империясы құлағаннан кейін су құбыры жүйесі тоқырап, қолданыстан шықты. Бірақ тіпті одан бұрын, империя христиандығына айналу кезінде, қоғамдық мораль туралы көзқарастың өзгеруі моншаларды жақтырмаушылыққа ұшыратты.

Throughout history, societies devised systems to enable water to be brought to population centers. Bathing in Ancient China can be traced back to Shang Dynasty 3000 years ago (1600–1046 BCE). Archaeological findings from the Yinxu ruins show a cauldron to boil water, smaller cauldrons to draw out the water to be poured into a basin, skin scrapers to remove dirt and dead skin. 2300 year old lavish imperial bathrooms with exquisite tiles and a sewage system can be seen in Xi'an. Bathing grew in importance in the Han Dynasty (202 BC–AD 220) where officials were allowed to take a day's leave for bathing at home every five days, and bathing became the reason for a bank holiday for the first time. The oldest accountable daily ritual of bathing can be traced to the ancient Indians. They used elaborate practices for personal hygiene with three daily baths and washing. These are recorded in the works called grihya sutras which date back to 500 BCE and are in practice today in some communities. Ancient Greece utilized small bathtubs, wash basins, and foot baths for personal cleanliness. The earliest findings of baths date from the mid 2nd millennium BC in the palace complex at Knossos, Crete, and the luxurious alabaster bathtubs excavated in Akrotiri, Santorini. A word for bathtub, asaminthos (ἀσάμινθος), occurs eleven times in Homer. As a legitimate Mycenaean word (a sa mi to) for a kind of vessel that could be found in any Mycenaean palace, this Linear B term derives from an Aegean suffix inth being appended to an Akkadian loan word with the root namsû ('washbowl', 'washing tub'). This luxurious item of the Mycenaean palace culture, therefore, was clearly borrowed from the Near East. Later Greeks established public baths and showers within gymnasiums for relaxation and personal hygiene. The word gymnasium (γυμνάσιον) comes from the Greek word gymnos (γυμνός), meaning "naked". Ancient Rome developed a network of aqueducts to supply water to all large towns and population centers and had indoor plumbing, with pipes that terminated in homes and at public wells and fountains. The Roman public baths were called thermae. The thermae were not simply baths, but important public works that provided facilities for many kinds of physical exercise and ablutions, with cold, warm, and hot baths, rooms for instruction and debate, and usually one Greek and one Latin library. They were provided for the public by a benefactor, usually the Emperor. Other empires of the time did not show such an affinity for public works, but this Roman practice spread their culture to places where there may have been more resistance to foreign mores. Unusually for the time, the thermae were not class stratified, being available to all for no charge or a small fee. With the fall of the Roman Empire, the aqueduct system fell into disrepair and disuse. But even before that, during the Christianization of the Empire, changing ideas about public morals led the baths into disfavor.

Ортағасырлық Жапония

VII ғасырдан бұрын жапондықтар көптеген бұлақтарда ашық жерде шомылған болуы мүмкін, себебі жабық бөлмелерге қатысты ешқандай дәлел жоқ. 6-8 ғасырларда (Асука және Нара дәуірлерінде) жапондықтар Қытайдан буддизм дінін қабылдады, бұл елдің мәдениетіне зор әсер етті. Буддистік храмдар дәстүрлі түрде монахтар үшін монша (юя) ұстады. Буддизмнің тазалық принципіне сәйкес, бұл моншалар ақырында халыққа ашылды. Жеке моншалары тек байлардың ғана болды. Алғашқы қоғамдық монша 1266 жылы айтылған. Эдода (қазіргі Токио) алғашқы сенто 1591 жылы ашылды. Ертедегі бу моншалары ивабуро (岩風呂 "тас ойықтар") немесе камабуро (釜風呂 "пеш ванналары") деп аталды. Олар табиғи үңгірлерге немесе тас қабырғаларға салынды. Жағалаудағы ивабуроларда ағаш жағылып, тастар қыздырылып, содан кейін теңіз суы тастарға құйылып, бу пайда болды. Бұл "монша үйлерінің" кіреберістері өте кішкентай болды, мүмкін, будың және жылудың тез таралуын болдырмау үшін. Терезелер болмағандықтан, ішінде өте қараңғы болды және кіріп келгендерге қай орындықтар бос екенін көрсету үшін адамдар үнемі жөтелді немесе тамақтарын тазартты. Қараңғылыққа жыныстық қатынасты жасыру үшін де қолданылды. Жыныс айырмашылығына қарамастан, бұл моншалар жаман даңққа ие болды. Олар 1870 жылы гигиеналық және моральдық себептермен таратылды. Автор Джон Галлахердің айтуынша, шомылу "1870 жылдары наразы болған батыс туристеріне жасалған жеңілдік ретінде бөлінді". Эдо дәуірінің басында (1603–1868) екі түрлі монша болды. Эдода ыстық су ванналары (湯屋 юя) көп кездессе, Осакада бу ванналары (蒸風呂 мушибуро) танымал болды. Сол кезде ерлер мен әйелдер үшін ортақ моншалар қалыпты жағдай еді. Бұл моншалар, әсіресе ерлер үшін өте танымал болды. Қонақтардың арқасын сүртіп, шаштарын жуу және басқа да қызметтерді атқару үшін "монша қыздары" (湯女 юна) жұмысқа алынды. 1841 жылы юнаны пайдалануға, сондай-ақ аралас шомылуға тыйым салынды. Дегенмен, әйелдер мен еркектерді бөлу көбінесе операторлар тарапынан елеусіз қалдырылды немесе ерлер мен әйелдер арасындағы аймақтар тек символдық сызықпен бөлінді. Бүгінде сенто моншаларында ерлер мен әйелдер үшін бөлек бөлмелер бар.

Before the 7th century, the Japanese were likely to have bathed in the many springs in the open, as there is no evidence of closed rooms. In the 6th to 8th centuries (in the Asuka and Nara periods) the Japanese absorbed the religion of Buddhism from China, which had a strong impact on the culture of the entire country. Buddhist temples traditionally included a bathhouse (yuya) for the monks. Due to the principle of purity espoused by Buddhism these baths were eventually opened to the public. Only the wealthy had private baths. The first public bathhouse was mentioned in 1266. In Edo (modern Tokyo), the first sentō was established in 1591. The early steam baths were called iwaburo (岩風呂 "rock pools") or kamaburo (釜風呂 "furnace baths"). These were built into natural caves or stone vaults. In iwaburo along the coast, the rocks were heated by burning wood, then sea water was poured over the rocks, producing steam. The entrances to these "bath houses" were very small, possibly to slow the escape of the heat and steam. There were no windows, so it was very dark inside and the user constantly coughed or cleared their throats in order to signal to new entrants which seats were already occupied. The darkness could be also used to cover sexual contact. Because there was no gender distinction, these baths came into disrepute. They were finally abolished in 1870 on hygienic and moral grounds. Author John Gallagher says bathing "was segregated in the 1870s as a concession to outraged Western tourists". At the beginning of the Edo period (1603–1868) there were two different types of baths. In Edo, hot water baths ('湯屋 yuya) were common, while in Osaka, steam baths (蒸風呂 mushiburo) were common. At that time shared bathrooms for men and women were the rule. These bathhouses were very popular, especially for men. "Bathing girls" (湯女 yuna) were employed to scrub the guests' backs and wash their hair, etc. In 1841, the employment of yuna was generally prohibited, as well as mixed bathing. The segregation of the sexes, however, was often ignored by operators of bathhouses, or areas for men and women were separated only by a symbolic line. Today, sento baths have separate rooms for men and women.

Орта Америка

Испан жылнамалары Месоамерика халықтарының жаулап алу кезінде және одан кейін тазалану салтын сипаттайды. Берналь Диас дель Кастильо өзінің "Historia verdadera de la conquista de la Nueva España" атты еңбегінде Моктесуманы (Кортес келген кездегі мексикалық немесе ацтек патшасы) былай сипаттайды: "Өте таза және ұқыпты, әр күні кешке суға түседі". Тазалану тек элитамен ғана шектелмеді, барлық адамдар оны қолданды; хронист Томас Лопес Медель Орталық Америкаға саяхаттан кейін: "Суға түсу және өзін-өзі жуу әдеті үндістер арасында, салқын және ыстық елдерде, тамақтану сияқты күнделікті болып табылады, және олар мұны су көздерінде, өзендерде және басқа да қол жетімді суларда, таза судан басқа ештеңесіз жасайды" деп жазды.

Испан тілінде темзакал деп аталатын Месоамерикалық монша, нахуатль тіліндегі темзакалли сөзінен шыққан, ол темза ("бу") және калли ("үй") деген екі сөздің қосындысынан тұрады. Ол көбінесе кішкентай күмбез пішіндес бөлмеден және тексикте (teʃict͜ɬe) деп аталатын сыртқы пештен тұрады, ол бөлменің вулканилық тастардан жасалған қабырғасының бір бөлігін қыздырады; осы қабырға қыздырылғаннан кейін, бу шығару үшін оған су құйылады, бұл әрекет тласас деп аталады. Бу бөлменің жоғарғы бөлігінде жиналғанда, жауапты адам буды жерге жатқандарға бағыттау үшін бұтақты қолданады, содан кейін оларға массаж жасайды, одан кейін моншақтар өздерін кішкентай, жалпақ өзен тасымен сүртеді, ал соңында жауапты адам сабын мен шөп қосылған суы бар шенеулерді әкеледі, олармен шаю үшін қолданылады. Бұл моншаның да ритуалдық маңызы болды және ол Тоси қасиетті әйелмен байланысты болды; сонымен қатар, суға дәрілік шөптер қосылған кезде ол емдік болып табылады. Мексикада осы күнге дейін қолданылады. Ерте христиан дін қызметкерлері римдік моншалардың аралас тазалану стилін, сондай-ақ әйелдердің ерлердің алдында жалаңаш тазалануының пұтқа табынушылық әдетін айыптағанмен, бұл шіркеудің өзінің жамағаттарын гигиена мен денсаулыққа пайдалы тазалану үшін қоғамдық моншаларға баруға шақыруына кедерес болмады, өйткені шіркеу әкелері, Александриялық Климент және Тертуллиан осылай айтқан. Шіркеу монастырлар мен қасиетті орындардың жанында екі жынысқа бөлінген қоғамдық моншалар да салды; сонымен қатар, папалар ерте орта ғасырлардан бастап шіркеу базиликалары мен монастырларда моншаларды орналастырды. Папа Григорий I өзінің жамағаттарына дене қажеттілігі ретінде тазаланудың маңыздылығын айтты. Константинополь және Антиохия сияқты Византия орталықтарында үлкен моншалар салынды, ал папалар римдіктерге диакония немесе жеке Латеран моншалары арқылы, тіпті сегізінші және тоғызыншы ғасырларда жұмыс істеген көптеген монастырь моншаларын бөлді. Париж, Регенсбург және Неаполь сияқты ірі қалаларда қоғамдық моншалар кең таралған. Католиктік діни ордендер августиндіктер мен бенедиктиндіктердің тазару рәсімдері туралы ережелері болды, ал Нурсиялық Бенедикт терапиялық тазалануды қолдады; Бенедиктиндік монахтар шипажайларды дамыту мен насихаттауда маңызды рөл атқарды. Протестантизм де британдық шипажайлардың дамуына үлкен үлес қосты. Кейбір еуропалықтар жуу немесе бумен тазалану тері тесіктерін ауруларға ашады деген жалған ойға келді.

The Mesoamerican bath, known as temazcal in Spanish, from the Nahuatl word temazcalli, a compound of temaz ("steam") and calli ("house"), consists of a room, often in the form of a small dome, with an exterior firebox known as texictle (teʃict͜ɬe) that heats a small portion of the room's wall made of volcanic rocks; after this wall has been heated, water is poured on it to produce steam, an action known as tlasas. As the steam accumulates in the upper part of the room a person in charge uses a bough to direct the steam to the bathers who are lying on the ground, with which he later gives them a massage, then the bathers scrub themselves with a small flat river stone and finally the person in charge introduces buckets with water with soap and grass used to rinse. This bath had also ritual importance, and was vinculated to the goddess Toci; it is also therapeutic when medicinal herbs are used in the water for the tlasas. It is still used in Mexico. Despite the denunciation of the mixed bathing style of Roman pools by early Christian clergy, as well as the pagan custom of women bathing naked in front of men, this did not stop the Church from urging its followers to go to public baths for bathing, which contributed to hygiene and good health according to the Church Fathers, Clement of Alexandria and Tertullian. The Church also built public bathing facilities that were separate for both sexes near monasteries and pilgrimage sites; also, the popes situated baths within church basilicas and monasteries since the early Middle Ages. Pope Gregory the Great urged his followers on value of bathing as a bodily need. Great bathhouses were built in Byzantine centers such as Constantinople and Antioch, and the popes allocated to the Romans bathing through diaconia, or private Lateran baths, or even a myriad of monastic bath houses functioning in eighth and ninth centuries. Public bathing was common in larger towns and cities such as Paris, Regensburg and Naples. The Catholic religious orders of the Augustinians and Benedictines had rules for ritual purification, and inspired by Benedict of Nursia encouragement for the practice of therapeutic bathing; Benedictine monks played a role in the development and promotion of spas. Protestantism also played a prominent role in the development of the British spas. Some Europeans came to believe the false idea that bathing or steaming would open pores to disease.

Терапиялық шомылу

18 ғасырдың ортасы мен соңында жұртшылықтың монша салуға деген көзқарасы өзгере бастады, жазушылар жиі монша салғанның денсаулыққа жақсы әсер ететінін айтты. 18 ғасырда судың медициналық қолданысы туралы екі ағылшын еңбегі жарық көрді, олар жаңа емдік монша салу әдетін қалыптастырды. Олардың бірін Личфилд қаласының дәрігері сэр Джон Флойер жазды. Ол көрші шаруалардың кейбір бұлақтарды ем үшін пайдалануына таңырқап, суық монша салу тарихын зерттеп, 1702 жылы осы тақырыпта кітап шығарды. Кітап бірнеше жылдың ішінде алты рет басылып шықты, ал оның неміс тіліне аудармасы Силезиялық доктор Дж. С. Ханның 1738 жылы жарық көрген «Ішке және сыртқа қолданылатын судың емдік қасиеттері, тәжірибемен дәлелденген» кітабының негізі болды. Екінші еңбек – 1797 жылы Ливерпульдік доктор Джеймс Кьюридің қызба және басқа ауруларды емдеу үшін ыстық және суық суды қолдану туралы жарияланымы. Оның төртінші басылымы доктордың 1805 жылы қайтыс болуынан көп бұрын жарық көрді. Оны Михаэлис (1801) және Хегевич (1807) неміс тіліне аударды. Бұл кітап өте танымал болды және алғаш рет бұл тақырыпты ғылыми негізге қойды. Ханның жазбалары оның отандастарының арасында үлкен қызығушылық тудырды, судың емдік және диеталық қолданысын насихаттау үшін әртүрлі қоғамдар құрылды. 1804 жылы Анспах профессоры Э. Ф. С. Оертл оларды қайта басып шығарды және су ішудің барлық ауруларға ем екенін толық сеніммен айтып, халық арасындағы қозғалысты күшейтті. 1829 жылы Винценц Приессниц, Австрия империясының бір бөлігі болған Графенбергтегі шаруа фермері гидротерапияны қолданудың қайта жаңғыруына ықпал етті. Бұл жаңғыруды Себастьян Кнейп (1821–1897) баварлық дін қызметкері жалғастырды, ол Приессництің «қабілетті және құлшыныспен ізбасары» болды және «Приессництің қалдырған жұмысын ол жалғастырды», суық сумен емдеу туралы трактатты оқығаннан кейін. Воршихофенде (Оңтүстік Германия) Кнейп гидротерапияны жүйелі және бақыланатын түрде қолданды, бұл сол кезде тек дәрігерлер ғана жүргізетін медициналық емдеуді қолдау үшін жасалған. Кнейптің «Менің су емдеуім» кітабы 1886 жылы көптеген қосымша басылымдармен жарық көрді және көптеген тілдерге аударылды. Капитан Р. Т. Кларидж 1842 жылы Лондонда, содан кейін 1843 жылы Ирландия мен Шотландияда лекциялар оқып, гидропатияны Ұлыбританияға енгізуге және насихаттауға жауапты болды. Оның 1843 жылдың маусым, шілде және тамыз айларында Ирландиядағы 10 апталық сапарына Лимерик, Корк, Вексфорд, Дублин және Белфаст қалалары кірді, одан кейін Глазгода екі лекция оқыды. 1800 жылдардың соңында микробтар теориясының қабылдануы жиі монша салудың ғылыми негізін берді.

Public opinion about bathing began to shift in the middle and late 18th century, when writers argued that frequent bathing might lead to better health. Two English works on the medical uses of water were published in the 18th century that inaugurated the new fashion for therapeutic bathing. One of these was by Sir John Floyer, a physician of Lichfield, who, struck by the remedial use of certain springs by the neighbouring peasantry, investigated the history of cold bathing and published a book on the subject in 1702. The book ran through six editions within a few years and the translation of this book into German was largely drawn upon by Dr J. S. Hahn of Silesia as the basis for his book called On the Healing Virtues of Cold Water, Inwardly and Outwardly Applied, as Proved by Experience, published in 1738. The other work was a 1797 publication by Dr James Currie of Liverpool on the use of hot and cold water in the treatment of fever and other illness, with a fourth edition published not long before his death in 1805. It was also translated into German by Michaelis (1801) and Hegewisch (1807). It was highly popular and first placed the subject on a scientific basis. Hahn's writings had meanwhile created much enthusiasm among his countrymen, societies having been everywhere formed to promote the medicinal and dietetic use of water; in 1804 Professor E. F. C. Oertel of Anspach republished them and quickened the popular movement by the unqualified commendation of water drinking as a remedy for all diseases. A popular revival followed the application of hydrotherapy around 1829, by Vincenz Priessnitz, a peasant farmer in Gräfenberg, then part of the Austrian Empire. This revival was continued by a Bavarian priest, Sebastian Kneipp (1821–1897), "an able and enthusiastic follower" of Priessnitz, "whose work he took up where Priessnitz left it", after he read a treatise on the cold water cure. In Wörishofen (south Germany), Kneipp developed the systematic and controlled application of hydrotherapy for the support of medical treatment that was delivered only by doctors at that time. Kneipp's own book My Water Cure was published in 1886 with many subsequent editions, and translated into many languages. Captain R. T. Claridge was responsible for introducing and promoting hydropathy in Britain, first in London in 1842, then with lecture tours in Ireland and Scotland in 1843. His 10 week tour in Ireland included Limerick, Cork, Wexford, Dublin and Belfast, over June, July and August 1843, with two subsequent lectures in Glasgow. The acceptance of germ theory in the late 1800s provided scientific reasons for frequent bathing.

Қоғамдық моншалар

Ежелгі әлемде және Осман империясында кездескен үлкен қоғамдық моншалар 19 ғасырда қайта жаңғырды. Алғашқы заманауи қоғамдық моншалар 1829 жылы Ливерпульде ашылды. 1842 жылдың мамыр айында алғашқы жылы тұщы сумен жабдықталған қоғамдық жуу үйі ашылды. Ирланд иммигранты, "жұмысшының әйелі" деп аталатын Китти Уилкинсонға газеттердегі қызығушылықтың арқасында жуу үйлерінің танымалдылығы артты. Ол "қаңғыбақтардың әйелі" ретінде танымал болды. 1832 жылы холера эпидемиясы кезінде Уилкинсон көршілеріне киім жуу үшін үйі мен ауласын пайдалануға ұсынды, аптасына бір пенни төлемақы алды.

Бірмингемде 1830 жылдар шамасында ондай жеке монша болды. Моншалардың көлемі шағын болғанымен, олар түрлі қызметтер ұсынды. Бірмингемдегі моншалардың ірі иесі – Леди Велл мен Сноу Хиллде үй-жайлары болған Монро мырза. Жеке моншалардың емдік қасиеттері бар екені және олардың диабет, подагра және басқа да тері ауруларын емдей алатыны туралы жарнамалар таратылды. Лондонның алғашқы қоғамдық моншалары 1847 жылы Уайтчепелдегі Гульстон алаңында ашылды, ал негізгі тасын шаһзада-нұрсат қалады.

Жеке тазалық үшін сабыны

XIX ғасырдың ортасына қарай ағылшынның қалалық орта таптары тазалық идеологиясын қалыптастырды, ол христиандық, сыйлылық және әлеуметтік прогресс сияқты типолық викториандық ұғымдармен бірдей деңгейде тұрды. Жеке адамның тазалығы оның қоғамдағы моральдық және әлеуметтік статусымен байланысты болды, ал үй шаруашылығындағы өмір үйдегі тазалық пен инабаттылықты көрсетуге қатысты мәселелермен күрделенді. Сабын жасау өнеркәсібі 1780 жылдары Джеймс Кирдің Типтон қаласында сабын фабрикасын ашуымен және 1789 жылы лондондық Эндрю Пирстің жоғары сапалы, мөлдір сабынды сатуымен шағын масштабта басталды. Дегенмен, орта таптар әлеуметтік жағдайларын көрсетуге ұмтылған 19 ғасырдың ортасында сабынның кең көлемде қолданылуы оның жаппай өндірісі мен сатуын дамытты. Уильям Госсаж 1850 жылдардан бастап қолжетімді бағадағы, сапалы сабын өндірді. Уильям Хескеф Левер мен оның інісі Джеймс 1886 жылы Уоррингтондағы шағын сабын зауытын сатып алып, бұрын Левер Бразерс деп аталған, қазір Юнилевер деп аталатын, әлі күнге дейін ең ірі сабын компанияларының бірін құрды. Осы сабын компаниялары жаппай жарнамалық кампанияларды қолдануды алғашқылардың бірі болды. XIX ғасырдың соңына дейін жеке тұрғын үйлерге су жеткізу сирек кездесетін. Еуропаның көптеген елдері суды жинау және тарату желісін дамытты. Лондонның сумен жабдықтау инфрақұрылымы 19 ғасырда холера қаупіне жауап ретінде салынған ірі тазарту станциялары арқылы қазіргі заманғы ірі су қоймаларына дейін жетілді. Ғасыр соңына қарай Америка мен Ұлыбританиядағы әулетті үйлерде ыстық сумен жуынатын ванналар көбірек таралды. XX ғасырдың басында сенбі күні кешкі ванна көптеген адамдар үшін қалыпты әдетке айналды. Зауыт қызметкерлері сенбі күні жұмыстың жарты күнін жұмыс істеп, демалыс күніне дайындалуға уақыт тапты. Жарты күн демалыс су тарту, тасымалдау, қыздыру, ваннаны толтыру және кейін босату сияқты еңбекке толы жұмыстарға уақыт берді. Экономия үшін ваннадағы суды отбасының барлық мүшелері пайдаланды. XX ғасырда ішкі су құбырлары кеңірек таралды және жаңа ванна өнімдерін насихаттауға бағытталған коммерциялық жарнамалық кампаниялар тазалық туралы халықтың ойын өзгертіп, күнделікті душ немесе ванна қабылдау идеясын қолдады. XXI ғасырда бұқаралық ақпарат құралдарында сабынның күнделікті тазалықты қамтамасыз ету қажеттілігі және дене иісін болдырмау үшін сабын қажеттілігі туралы мәселелер көтерілді.

By the mid 19th century, the English urbanised middle classes had formed an ideology of cleanliness that ranked alongside typical Victorian concepts, such as Christianity, respectability and social progress. The cleanliness of the individual became associated with his or her moral and social standing within the community and domestic life became increasingly regulated by concerns regarding the presentation of domestic sobriety and cleanliness. The industry of soapmaking began on a small scale in the 1780s, with the establishment of a soap manufactory at Tipton by James Keir and the marketing of high quality, transparent soap in 1789 by Andrew Pears of London. It was in the mid 19th century, though, that the large scale consumption of soap by the middle classes, anxious to prove their social standing, drove forward the mass production and marketing of soap. William Gossage produced low priced, good quality soap from the 1850s. William Hesketh Lever and his brother, James, bought a small soap works in Warrington in 1886 and founded what is still one of the largest soap businesses, formerly called Lever Brothers and now called Unilever. These soap businesses were among the first to employ large scale advertising campaigns. Before the late 19th century, water to individual places of residence was rare. Many countries in Europe developed a water collection and distribution network. London water supply infrastructure developed through major 19th century treatment works built in response to cholera threats, to modern large scale reservoirs. By the end of the century, private baths with running hot water were increasingly common in affluent homes in America and Britain. At the beginning of the 20th century, a weekly Saturday night bath had become common custom for most of the population. A half day's work on Saturday for factory workers allowed them some leisure to prepare for the Sunday day of rest. The half day off allowed time for the considerable labor of drawing, carrying, and heating water, filling the bath and then afterward emptying it. To economize, bath water was shared by all family members. Indoor plumbing became more common in the 20th century and commercial advertising campaigns pushing new bath products began to influence public ideas about cleanliness, promoting the idea of a daily shower or bath. In the twenty first century challenges to the need for soap to effect such everyday cleanliness and whether soap is needed to avoid body odor, appeared in media.

Хамам

Хаммам (حمّام, hamam) – ислами әлеммен байланысты бу моншасының түрі немесе қоғамдық жуыну орны. Бұл мұсылман әлемінің мәдениетіндегі маңызды элемент және римдік термалар үлгісінен пайда болған. Мұсылман моншалары, яғни хаммамдар, тарихи тұрғыдан Таяу Шығыста, Солтүстік Африкада, Аль-Андалуста (Исламдық Испания мен Португалияда), Орталық Азияда, Үнді субконтинентінде және Османдық билік құрған Оңтүстік-Шығыс Еуропада кездесетін. Ислам мәдениетінде хаммамның маңызы діни және қоғамдық болды: ол қасиетті тазару қажеттіліктерін қамтамасыз етті, сонымен қатар жеке санитарлық тораптар пайда болғанға дейінгі кезеңде жалпы гигиенаны сақтауға көмектесті, және ерлер мен әйелдер үшін әлеуметтік жиналу орыны сияқты басқа да функцияларды атқарды. Археологиялық зерттеулер ислам әлеміндегі моншалардың Умаядтар дәуірінде (7-8 ғасырлар) бар екенін көрсетеді, және олардың маңыздылығы қазіргі заманға дейін сақталған. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі хаммамдар көбінесе біршама ұқсас жұмыс істейді, бірақ олардың қолданылуы мен сәулеті бойынша аймақтық ерекшеліктер бар. Келесі жылы Манчестерде римдік дәуірден бері Ұлыбританияда салынған алғашқы қоғамдық монша ашылды, және бұл идея жылдам тарады. 1860 жылдың шілдесінде ол Лондонға жеткенде, Уркхарттың Сыртқы істер комитетінің мүшесі Роджер Эванс Мрамор Арканың жанындағы Белл-стрит, 5 мекенжайында түрік моншасын ашты. Соңғы 150 жыл ішінде Британ аралдарында 700-ден астам түрік моншасы ашылды, оның ішінде муниципалитеттер бассейн кешендерінің құрамында салғандары да бар. Осыған ұқсас моншалар Британ империясының басқа аймақтарында да ашылды. 1859 жылы Австралияның Сидней қаласында доктор Джон Ле Гей Бреретон түрік моншасын ашты, ал 1869 жылы Канадада да ашылды, ал Жаңа Зеландиядағы алғашқы монша 1874 жылы есігін ашты. Уркхарттың ықпалы империя шегінен тыс жерлерде де сезілді, 1861 жылы доктор Чарльз Х. Шепард АҚШ-та, Нью-Йорк қаласының Бруклин-Хайтс ауданындағы Колумбия көшесінің 63-үйінде алғашқы түрік моншаларын ашты, бұл шамамен 3 қазан 1863 жылы болды.

Мақсаты

Адамның суға түсуінің бір мақсаты – жеке гигиенаны сақтау. Бұл өлі тері жасушаларын, кірді және топырақты жуып, тазалыққа қол жеткізудің бір жолы, сондай-ақ аурудың таралуын азайту үшін профилактикалық шара. Бұл дене иісін де азайтуға көмектеседі, бірақ кейбір адамдар мұның көбінесе қажет емес екенін айтады, немесе демалыс үшін жасалады. Суға түсу денеді салқындату немесе жылыту үшін де қолданылуы мүмкін. Сумен емдеудің (гидротерапия) терапиялық мақсаттарына емдеу, жарақаттардан немесе тәуелділіктен қалпына келтіру және демалыс кіреді. Діни ғұрыптар мен рәсімдерде суға түсу христиан дінінде крещение рәсімінде шомылу, ал иудаизмде миквада ғұрыптық тазалыққа жету үшін қолданылады. Ислам дінінде ғұсыл деп аталатын рәсім арқылы құлшылық тазалығына (таһир) қол жеткізіледі. Барлық ірі діндер ғұрыптық тазалыққа ерекше мән береді, ал суға түсу – сыртқы тазалыққа жетудің негізгі тәсілдерінің бірі. Индуистік үйлерде кез келген ластануға қарсы суға түсу арқылы қарсы шара қолданылады. Сондай-ақ индуистер қасиетті көлдерге (саровар) діни ғұрыптардың бір бөлігі ретінде шомылады. Сикх дінінде Алтын ғибадатханада Раджнидің күйеуінің жалқаулығынан айыққан жер бар, және көптеген паломниктер осы қасиетті тоғанға шомылып, өздерінің де ауруларын емдеуге сеніп суға түседі.

Моншалардың түрлері

Жеке гигиена мақсатында жуыну, батыну ең көп таралған түрде Батыс және көптеген Шығыс елдерінде ваннада немесе душта жүзеге асырылады. Адамдар көбінесе өз үйлерінде немесе қоғамдық моншалардағы жеке бөлмелерді пайдаланады. Кейбір қоғамдарда жуыну өзендерде, ағындарда, көлдерде немесе су тобырларында, немесе жеткілікті суы бар кез келген жерде болуы мүмкін. Жуыну үшін қолданылатын судың сапасы әртүрлі. Әдетте, жуыну кезінде сабын немесе душ гелі сияқты сабынға ұқсас заттар қолданылады. Оңтүстік Үндістанда хош иісті майлар және басқа да үй жасаған дене скрабтары көбірек қолданылады. Жуыну мүмкіндіктері әлеуметтік байланысқа арналған оқиғаларға да айналуы мүмкін, мысалы, қоғамдық, түрік моншаларында, баняларда, сауналарда немесе джакузилерде.

Спенсерлік ванна

Су жеткіліксіз болғанда немесе адам тік тұрып жуынуға шамасы келмесе, ылғал мата немесе губка қолдануға болады, немесе адам денесіне су шашып жуыну арқылы тазаруға болады. Губкамен жуу көбінесе ауруханаларда жасалады, онда бір адам екінші адамды губкамен жуады, ал жуылатын адам төсекте жатыр.

Контейнерден суды құю

Бұл әдіс үлкен ыдыстан суды кішкентай ыдыспен кешіріп алып, денеге құюды білдіреді, сонда су қайта үлкен ыдысқа қайтпайды. Индонезия мен Малайзияда бұл манди деп аталатын дәстүрлі әдіс. Индонезия тілінде манди – бұл процесті білдіретін етістік; bak mandi – үлкен ыдыс, ал kamar mandi – осы процестің орындалатын жері. Саяхатшылар нұсқауларында манди сөзі көбінесе жеке немесе әртүрлі мағыналарда қолданылады, мысалы, үлкен ыдысқа немесе шомылу процесіне қатысты. Филиппинде әрбір жуынатын бөлмеде тимба (шайқау үшін қолданылатын ыдыс) және табу (су құюға арналған ыдыс) екі қажетті зат саналады.

Киім-кешек

Тазалық үшін шомылу кезінде адамдар көбінесе толық жалаңаш шомылады, осылайша денелерінің барлық бөлігін тазалауға мүмкіндік алады. Бұл жекелеген ванналарда, яғни үйлерінде немесе қоғамдық моншалардағы жеке ванналарда кездеседі. Көпшілік орында шомылу кезінде қоғамдық нормалар сақталады, ал кейбір адамдар купальник немесе іш киім киеді. Мысалы, жыныс бойынша бөлінбеген қоғамдық бассейнде душ болған жағдайда, оны пайдаланушылар көбінесе купальниктерін киеді. Әдет-ғұрыптар адамның жасына және шомылу жеке немесе бірлескен болып өтуіне байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір қоғамдарда бірлескен шомылу да киімсіз жүзеді. Суға жүзу кезінде киімсіз жүзуді кейде "жалаңаш жүзу" деп атайды.

Сәбилерді жуу

Сәбилерді әдеттегі ваннаның орнына ас үйдің раковинасында немесе кішкентай пластикалық сәбилер ваннасында жууға болады, себебі әдеттегі ваннада нәрестенің қозғалысын бақылау қиын, ал ата-анаға еңкейіп тұруға немесе тізе бүгіп отыруға тура келеді. Кейбір зерттеушілер, оның ішінде Американдық Педиатрия Академиясының аллергия және иммунология бөлімінің төрағасы Майкл Уэлч, нәрестелерді тым жиі жуудың астма немесе ауыр экземаның дамуына байланысты екенін айтады. Ванна суының қауіпсіз температурасы әдетте осы деңгейде саналады.

Жеке моншақтар

Бүгінде Жапониядағы көптеген үйлерде ванна (офуро) бар, бұл 30 жыл бұрын сирек кездесетін жағдай еді. Жапониядағы ванна суы Орталық Еуропадағыдан әлдеқайда ыстық. Температура көбінесе медициналық әдебиеттерде қалыпты делінетін көрсеткіштен жоғары болады. Бұл ыстық су толыққанды демалудың қажетті шарты деп есептеледі. Дәстүр бойынша, ваннаға түсу алдында сабынмен мұқият жуынып, денеңді тазалау керек, сонда ғана ванна суын ластамайсың.

Қоғамдық моншалар

Қоғамдық моншаларда табиғи ыстық бұлақтары бар (онсен деп аталады, яғни "жылы") және табиғи ыстық бұлақтары жоқ (сенто деп аталады) моншалар арасында айырмашылық бар. Жапония вулканически белсенді аймақта орналасқандықтан, онда көптеген ыстық бұлақтар бар, олардың шамамен 2000-ы бассейндер. Көптеген онсендер ашық далада орналасқан, бірақ оларды қалаларда да кездестіруге болады. Мысалы, Токиода шамамен 25 онсен ваннасы бар. Белгілі минералды бұлақтардың орналасқан жерлері картада көрсетілген. Онсен көбінесе ашық ауадағы бассейндерден (ротенбюро) тұрады, олар кейде әртүрлі температурада болады. Өте ыстық бұлақтар, тіпті тәжірибелі немесе жиі суға түсетін адамдардың да бірнеше минуттан артық шыдай алмайтын жерлері, "тозақ" (jigoku) деп аталады. Көптеген онсендерде сондай-ақ сауналар, спа-қызметтері мен емдеу орталықтары бар. Қоғамдық моншалардағы ережелер жеке моншалардағыдай, суға түсу алдында жуыну және денеңді тазалау міндетті. Жалпы, жапондықтар моншаларда жалаңаш шомылады; купальник киюге рұқсат етілмейді.