Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чех драматургі, жазушысы және әртісі Йозеф Каетан Тыл (4 ақпан 1808 – 11 шілде 1856) – чех халқының маңызды драматургі, жазушысы және әртісі. Ол Чехия ұлттық қайта жаралу қозғалысының көрнекті өкілі және «Kde domov můj?» деп аталатын Чехияның қазіргі ұлттық әнұранының авторы ретінде ең белгілі.
Czech dramatist, writer and actor
Josef Kajetán Tyl (4 February 180811 July 1856; ) was a significant Czech dramatist, writer, and actor. He was a notable figure in the Czech National Revival movement and is best known as the author of the current national anthem of the Czech Republic titled Kde domov můj?.
Өмір
Йозеф Каетан Тайл – тігінші, зейнеткер әскери оркестрдің гобойшысы Жири Тайл мен оның әйелі Барбора Краликованың тұңғыш ұлы. Ол Йозеф Франтишек деп крещение алды, бірақ он бір жасында дінге бекітілген кезде бұл есімі Йозеф Каетан болып өзгертілді. Отбасының тегі бірнеше түрлі жазылған – Тайли, Тилли, Тилли немесе Тайл, және кейіннен Тайл деп өзгертілді. Йозеф Каетанның төрт кіші інісі мен сіңлісі болды: бір інісі мен үш сіңлісі, бірақ Аннадан басқа, ешқайсысы ересекке жетпеді. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Йозеф Каетан Прагадағы және Градец-Краловедегі гимназияда оқыды. Оның ұстаздарының арасында көрнекті чех тіл білімі маманы және жазушысы Йозеф Юнгман мен драматург Вацлав Климент Кличпера болды. Гимназияны бітіргеннен кейін Прагада философияны оқыды. Оқушы кезінде Тайл театр өнеріне белсенді қатысып, ақыры оқуын тастап, Хилмердің саяхаттық театрының құрамына кірді. Екі жыл бойы елді аралап саяхаттағаннан кейін труппа таратылған соң, ол Прагаға оралып, жаяу әскер полкінің кеңсесінде кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты. Бос уақытында театр пьесаларын жазып, Эстейтс театрында актер болып жұмыс істеді. Оның қабілеттерінің арқасында 1842 жылы әскери қызметтен босатылып, Эстейтс театрында толық уақытты жұмысқа орналасты, онда ол негізінен неміс тіліндегі театрдың чех ансамблінің директоры, ұйымдастырушысы және драматургі болды. 1833 жылы Тайл жаңадан жаңартылған чех журналы «Květy» (Гүлдер) редакторы болды, ол бүгінгі күнге дейін жарық көріп келеді. Ол сондай-ақ «Властимил» және «Пражский posel» (Прагалық хабаршы) журналдарының, сондай-ақ кейіннен саяси көзқарастары үшін тыйым салынған «Sedlské noviny» (Шаруалар газеті) газетінің редакторы болды. Тайл өзінің туған қаласы Кутна-Гораның атына байланысты бірнеше псевдонимдерді қолданды, мысалы, Хорски, Хорник, Кутнохорски және Витек. 1848 жылы революциялық жылда Тайл саяси белсенділікке түсіп, қысқа мерзімге Венадағы Австрия парламентінің депутаты болды. Чехияның Австро-Венгрия империясынан тәуелсіздігі үшін күрескендіктен, ол кейіннен билік тарапынан саяси сенімсіз деп танылып, Эстейтс театрынан қуылды. Ол жеке саяхаттық театр труппасын құруды жоспарлады, бірақ өтініші қабылданбады, сондықтан 1851 жылы ол бар труппаға қосылып, отбасымен бірге гастрольдік сапарға шықты. Бірақ театр труппасының жағдайы жақсы болмады, және Тайл отбасы кедейлікке ұшырады. 1856 жылы, театры Пльзенде болған кезде, 48 жастағы Тайл себебі белгісіз аурудан қайтыс болды және жергілікті зиратқа жерленді. Кейіннен Пльзендегі театр оның құрметіне Divadlo Josefa Kajetána Tyla деп аталды.
Josef Kajetán Tyl was the first born son of Jiří Tyl, a tailor and retired military band oboe player, and his wife Barbora née Králíková, daughter of a miller and groats maker. He was christened Josef František, yet this name was changed into Josef Kajetán when he underwent confirmation at the age of eleven. The family surname had several written forms – Tylly, Tylli, Tilly or Tyll – and was later changed to Tyl. Josef Kajetán had four younger siblings: one brother and three sisters, but except sister Anna none of them survived to adulthood. After finishing elementary school, Josef Kajetán studied at a grammar school in Prague and in Hradec Králové. Among his teachers belonged the leading Czech linguist and writer Josef Jungmann and the playwright Václav Kliment Klicpera. After finishing his studies at the grammar school, he started to study philosophy in Prague. Already as a student, Tyl started to be active in theatre and finally left school to become a member of the Hilmer traveling theatre company. When the company disbanded after two years of journeying around the countryside, he returned to Prague and got a job as a clerk in an infantry regiment's office. In his free time, he wrote theatre plays and worked as an actor at the Estates Theatre. Due to his abilities, he could leave his job in the military in 1842, as he was given a full time job at the Estates Theatre, where he became the director, organizer, and playwright of the Czech ensemble in the otherwise mainly German theatre. In 1833 Tyl became a redactor of a renewed Czech magazine called Květy (Blossoms), which exists until today. He was also a redactor of the magazines Vlastimil and Pražský posel (Prague Messenger), and of the newspaper Sedlské noviny (Farmer´s newspaper), that were later banned because of his political involvement. Tyl used several pen names that were often derived from the name of his hometown Kutná Hora, for example, Horský, Horník, Kutnohorský, and Vítek. In the revolutionary year 1848, Tyl became politically active and was briefly a member of the Austrian parliament in Vienna. Because he fought for the independence of the Czech nation from the Austrian Hungarian Empire, he was later marked as politically unreliable by the authorities and expelled from the Estates Theatre. He wanted to found his own traveling theatre company but his request was rejected, so in 1851 he joined an existing one and left for a tour, together with his family. Yet the theatre company did not fare well, and the Tyl family ended up in poverty. In 1856, during his theatre's stay in Pilsen, the 48 years old Tyl died of an unknown illness and was buried at a local cemetery. A theatre in Plzeň was later named in his honor Divadlo Josefa Kajetána Tyla.
Жұмыс
Тайл бірнеше роман мен әңгімелердің авторы болған, бірақ ол ең көп 20-ға жуық театрлық пьесасымен танымал, оларды бірнеше топқа бөлуге болады.
Tyl was an author of several novels and short stories, but he is most famous for his about 20 theatre plays, which can be divided into several groups.
Отбасы
Тайлдың әйелі чех актрисасы Магдалена Форхеймова (1803–1870) болды, ол Skalná псевдонимімен өнер көрсетті. Тайл оны 1829 жылы саяхаттаушы театр труппасымен алғашқы гастрольдік сапарында кездестірді, онда екеуі де өнер көрсетті. Олар 1839 жылдың 28 қаңтарында үйленді, бірақ некелері баласыз қалды, себебі Магдалена өлі туғаннан кейін бала туа алмады. 1841 жылы Тайл әйелінен әлдеқайда жас Аннаға ғашық болды, ол да талантты актриса және Анна Ражская (1824–1903) атты шеберлік есімімен өнер көрсетті. Олар араздасу бастады, бірақ Тайл әйелінен ажыраспады немесе оны тастап кетпеді, керісінше, үшеуі де оның өмірінің соңына дейін бірге тұрды. Анна күйеуінің інісінен сегіз заңсыз бала туды, ең кіші ұлы Тайл қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң дүниеге келді. Ұлдары анасының Форххайм тегін алды, ал қыздарына билік Тайлдың тегін қолдануға рұқсат берді. 1861 жылдың 24 сәуірінде, Тайл қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң Анна Тайлдың әріптесі, актер Йозеф Ладислав Турновскийге үйленді, олармен тағы үш баласы болды. Турновский Тайлдың отбасына ғана емес, сонымен қатар оның қолжазбаларын сақтап, еңбектерін жариялап, оның мұрасын сақтауға да көмектесті.
Tyl's wife was a Czech actress Magdalena Forchheimová (1803–1870), who performed under the pen name Skalná. Tyl met her in 1829 during his first tour with a traveling theatre company, where they both performed. They married on 28 January 1839, yet their marriage stayed childless, as after a stillbirth Magdalena couldn't have any more children. In 1841 Tyl fell in love with his wife's much younger sister Anna, who was also a talented actress and performed under the pen name Anna Rajská (1824–1903). They started an affair, Tyl did not divorce or leave his wife however and all three of them lived together in one household until his death. Anna bore her brother in law eight illegitimate children, their youngest son was born one month after Tyl died. Their sons went by their mother's surname Forchheim, daughters were allowed by the authorities to use father's surname Tyl. On 24 April 1861, five years after Tyl's death, Anna married Tyl's colleague, actor Josef Ladislav Turnovský, with whom she had three more children. Turnovský took care not only of Tyl's family but also of his legacy by saving his manuscripts and publishing his works.
Марапаттар
2013 жылдың 3 ақпанында Google Doodle Йозеф Каетан Тылдың 205 жылдығын тойлады.
On 3 February 2013, Google Doodle celebrated Josef Kajetán Tyl’s 205th Birthday.