Марокконың оңтүстік-батысындағы Шилха тілі

Кіріспе

Марокконың оңтүстік-батысындағы бербер тілі Шила (/'ʃ/ɪ/l/h/ə/ SHILhə; марокколық араб тіліндегі атауынан), қазір көбінесе Ташельхит, Ташельхит (/'t/æ/ʃ/ə/l/h/ɪ/t/ TASHəlhit; өзіндік атауы Тачельхит), Марокконың оңтүстік-батысында сөйленетін бербер тілі. Тіл туралы сөз болғанда, антропологтар мен тарихшылар Оксфорд ағылшын сөздігінде (OED) кездесетін Шила атауын қолдануды ұсынады. Ағылшын тілінде жазатын лингвистер Ташельхитті (немесе оның бірнеше нұсқасын) артық көреді. Француз тілінде бұл тіл тахельхит, чельха немесе хлюх деп аталады. Шила тілі шамамен 100 000 шаршы километрді қамтиды, яғни тілдің аумағы Исландия немесе АҚШ-тың Кентукки штаты сияқты шамамен бірдей. Аймақ Жоғары Атлас тауларының батыс бөлігін және оңтүстікке қарай Драа өзеніне дейінгі аймақтарды, соның ішінде Анти Атлас пен Сусс өзенінің аллювиалды жазығын қамтиды. Аймақтағы ең ірі қалалық орталықтар – жағалаудағы Агадир қаласы (халық саны 400 000-нан астам) және Гелмим, Тарудант, Улад Теима, Тизнит және Уарзазате қалалары. Солтүстік және оңтүстік Шилха араб тілінде сөйлейтін аймақтармен шектеседі. Солтүстік-шығыста, шамамен Демнате-Загора сызығы бойында, Орталық Атлас тамазы тілімен диалекттік байланыс бар. Шилха тілін сөйлейтін аймақта араб тілінде сөйлейтін бірнеше анклавтар бар, әсіресе Тарудант қаласы және оның айналасы. Шила тілін сөйлейтін үлкен көшпенділер қауымдастықтары Марокконың солтүстігіндегі және Мароккодан тыс Бельгия, Франция, Германия, Канада, АҚШ және Израильдегі көптеген ірі қалаларда кездеседі. Шиланың ерекше және маңызды әдеби дәстүрі бар, оның тарихы протекторат кезеңінен бұрынғы бірнеше ғасырларға жетеді. Араб әрпімен жазылған көптеген мәтіндер XVI ғасырдың соңынан бастап қазіргі уақытқа дейін қолжазбалар түрінде сақталған. Шила тіліндегі қазіргі заманғы баспа әдебиеті 1970 жылдардан бері дамып келеді.

Атауы

Шила тілін сөйлейтіндер өз тілін әдетте Таклиит деп атайды. Бұл атау морфологиялық тұрғыдан әйелдік есім, ол еркектік Ақлхий "Шиланың еркек сөйлеушісі" деген сөзден туындаған. Шила тіліндегі басқа тілдердің атаулары да осылай қалыптасады, мысалы, Аэраб "араб", Таэрабт "араб тілі". Ақлхий мен Таклиит атауларының шығу тегі жақында пікірталас тудырды (әртүрлі теориялар үшін Шила халқының атауын қараңыз). Атаудағы ḥ әрпінің болуы бастапқыда экзонимдік (араб) тегін көрсетеді. Батыс баспасынан шыққан алғашқы деректе Мармольдің "Descripcion general de Affrica" (1573) еңбегінде кездеседі, онда "Xilohes немесе берберлер деп аталатын жергілікті африкалықтар" (los antiguos Affricanos llamados Xilohes o Beréberes) туралы айтылады. Ақлхий сөзінің басындағы А әрпі – Шила тілінің есімдік префиксі (қараңыз). –iy (араб тілінен алынған –iyy жұрнағы) жұрнағы есімдер мен сын есімдерді жасайды. Сондай-ақ, Ақлхай және Таклиит аяғындағы –ay, ал емес –iy түріндегі нұсқалары да бар, бұл –ḥ әрпінің ықпалынан туындаған. Ақлхий сөзінің көпше түрі – Иқлхийын; жалғыз әйел сөйлеуші – Таклиит (тіл атауымен сәйкес есім), көпше түрі – Тиқлиин. Марокколық әдеби араб тілінде еркек сөйлеушіге дейді, көпше түрі , ал тілге – Таклиит үлгісінде жасалған әйелдік туындысы дейді. Марокко араб тіліндегі атаулар ағылшын тіліне Шилх, Шлух және Шилха, ал француз тіліне un Chleuh, les Chleuhs және chelha немесе көбінесе le chleuh ретінде аударылған. Қазіргі кездегі Таклиит және Иқлхийын атаулары салыстырмалы түрде жақында ғана басымдыққа ие болды, себебі олар тек 19 және 20 ғасырлардағы қолжазба мәтіндерінде кездеседі. Ескі мәтіндерде тіл әлі де Тамазиғт немесе Тамазихт "Тамазиғт" деп аталады. Мысалы, 18 ғасырдың басындағы Авзал авторы ннадм н Тмазист анн ифулкин "сол әдемі Тамазиғт тіліндегі шығарма" туралы айтады. Сосс аймағы тілдік аймақтың ең көп халқы шоғырланған бөлігі болғандықтан, Тасусийит (сөздік мағынасы "Сосс тілі") бүкіл тілдің бір бөлігі ретінде жиі қолданылады. Тасусийитті сөйлейтін адам – Асусий, көпше түрі – Исусийын, әйелдік түрі – Тасусийит, көпше түрі – Тисусийын.

Shilha speakers usually refer to their language as Taclḥiyt. This name is morphologically a feminine noun, derived from masculine Aclḥiy "male speaker of Shilha". Shilha names of other languages are formed in the same way, for example Aɛṛab "an Arab", Taɛṛabt "the Arabic language". The origin of the names Aclḥiy and Taclḥiyt has recently become a subject of debate (see Shilha people#Naming for various theories). The presence of the consonant ḥ in the name suggests an originally exonymic (Arabic) origin. The first appearance of the name in a western printed source is found in Mármol's Descripcion general de Affrica (1573), which mentions the "indigenous Africans called Xilohes or Berbers" (los antiguos Affricanos llamados Xilohes o Beréberes). The initial A in Aclḥiy is a Shilha nominal prefix (see ). The ending iy (borrowed from the Arabic suffix iyy) forms denominal nouns and adjectives. There are also variant forms Aclḥay and Taclḥayt, with ay instead of iy under the influence of the preceding consonant ḥ. The plural of Aclḥiy is Iclḥiyn; a single female speaker is a Taclḥiyt (noun homonymous with the name of the language), plural Ticlḥiyin. In Moroccan colloquial Arabic, a male speaker is called a , plural , and the language is , a feminine derivation calqued on Taclḥiyt. The Moroccan Arabic names have been borrowed into English as a Shilh, the Shluh, and Shilha, and into French as un Chleuh, les Chleuhs, and chelha or, more commonly, le chleuh. The now usual names Taclḥiyt and Iclḥiyn in their endonymic use seem to have gained the upper hand relatively recently, as they are attested only in those manuscript texts which date from the 19th and 20th centuries. In older texts, the language is still referred to as Tamaziɣt or Tamazixt "Tamazight". For example, the author Awzal (early 18th c.) speaks of nnaḍm n Tmazixt ann ifulkin "a composition in that beautiful Tamazight". Because Souss is the most heavily populated part of the language area, the name Tasusiyt (lit. "language of Souss") is now often used as a pars pro toto for the entire language. A speaker of Tasusiyt is an Asusiy, plural Isusiyn, feminine Tasusiyt, plural Tisusiyin.

Спикерлердің саны

4,7 миллион сөйлеушісі немесе Марокко халқының 14% құрайтынымен, ташелхит Корольдіктегі ең көп таралған амазиг тілі, тамазигт және тарифит тілдерінен басым. Оның сөйлеушілері 8,8 миллион амазигофонның жартысынан астамын құрайды. Бұл сонымен қатар елдегі ең кең таралған амазиг тілі. Оның сөйлеушілері корольдіктегі 1538 муниципалитеттің 1512-сінде кездеседі. Бұл таралу, негізінен, елдің барлық аймақтарында қоныстанған шағын саудагерлердің үлкен диаспорасының, сондай-ақ жұмыс іздеушілердің нәтижесі. Марокконың бес аймағында ташелхит тілінде сөйлейтіндердің саны ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары: Сусс-Масса, Гелмим-Уэд-Нун, Марракеш-Сафи, Драа-Тафилалет және Дахла-Уэд-Эд-Дахаб. Олар сөйлеушілердің 79% құрайды. Дегенмен, олардың тек екеуінде ғана ташелхит тілінде сөйлейтіндер басым: Сусс-Масса халқының 66% (1 765 417 адам) және Гелмим-Уэд-Нунның 50% (218 650 адам). Бұл көрсеткіш Марракеш-Сафиде 26% (1 185 846 адам), Драа-Тафилалетте 22% (359 936 адам) және Дахла-Уэд-Эд-Дахабта 18% (25 198 адам) дейін төмендейді. Дахлада ташелхит тілінде сөйлейтіндердің жоғары шоғырлануы сияқты, ташелхит тілі тарихи тұрғыдан пайда болған аймақтан тыс Марокко муниципалитеттерінде де көптеген тұрғындар тарапынан кеңінен қолданылады. Сөйлеушілердің 49% қалаларда тұратындықтан, ташелхит тілі жоғары деңгейде қалалық тілге айналды. Осылайша, Касабланка тұрғындарының 10% ташелхит тілінде сөйлейді, яғни 334 000-нан астам адам. Касабланка, демек, Мароккодағы ең ірі ташелхит қаласы, Агадирден (222 000 адам) озып шықты. Сол сияқты, Рабат тұрғындарының 9,2% ташелхит тілінде сөйлейді, яғни 52 000-нан астам адам, ал Танжер мен Удждада – 4%. Сонымен қатар, Дахладан оңтүстікке қарай орналасқан Имили балықшы ауылында (60% сөйлейтіндер) немесе Аль-Хосейма қаласынан батысқа қарай 60 км жердегі Мулай Ахмет Шериф ауылдық муниципалитетінде (54% сөйлейтіндер) сияқты ерекше жағдайлар бар. Бұл жағдайлар ұзақ мерзімді тарихи көші-қондарды, әсіресе 20 ғасырда экономикалық мегаполистерге бағытталған ауылдық жерлерден жапсарылыс көші-қонды еске салады.

With 4.7 million speakers or 14% of Morocco's population, Tachelhit is the most widely spoken Amazigh language in the Kingdom, ahead of Tamazight and Tarifit. Its speakers represent more than half of the 8.8 million Amazighophones. It is also the Amazigh language that has the greatest geographical extension in the country. Its speakers are present in 1512 of the 1538 municipalities in the kingdom. This distribution is notably the result of a large diaspora of small traders who have settled throughout the country, but also of workers in search of employment opportunities. Five Moroccan regions have a rate of Tachelhit speakers higher than the national average: Souss Massa, Guelmim–Oued Noun, Marrakech–Safi and Drâa–Tafilalet and Dakhla–Oued Ed Dahab. They concentrate 79% of the speakers. However, only two of them have a majority of Tachelhito speakers: Souss–Massa with 66% of its population (1,765,417 speakers) and Guelmim–Oued Noun with 50% (218,650 speakers). This rate drops to 26% for Marrakech–Safi (1,185,846 speakers), 22% for Drâa–Tafilalet (359,936 speakers) and 18% in Dakhla–Oued Ed Dahab (25,198 speakers). Like the high concentration of Tachelhit speaking speakers in Dakhla, Tachelhit is spoken significantly by many inhabitants, in Moroccan municipalities outside the area where the language historically originated. With 49% of its speakers living in cities, Tachelhit has become highly urbanized. Thus, 10% of Casablancais speak Tachelhit, i. e. more than 334,000 people. Casablanca is therefore the first Tachelhit city in Morocco, ahead of Agadir (222,000 speakers). Similarly, 9.2% of Rbatis speak Tachelhit, i. e. more than 52,000 people, or 4% of Tangiers and Oujdis. Finally, there are singular cases of very outlying municipalities such as the fishing village of Imlili, south of Dakhla (60% of speakers) or the rural municipality of Moulay Ahmed Cherif, 60 km west of the city of Al Hoceima (54% speakers). These situations are reminiscent of the historical migrations that have followed one another over the long term and especially the massive rural exodus that began in the 20th century towards the economic metropolises. Rank Cities Population speaking Tachelhit Percentage of the city 1 Casablanca 334 364 10% 2 Agadir 225 695 53.7% 3 Marrakech 163 6356 16.8% 4 Ait Melloul 113 410 66.1% 5 Sale 74 448 8.2% 6 Inezgane 66 558 51.3% 7 Tiznit 65 105 87.9% 8 Dcheira El Jihadia 61 590 62.6% 9 Rabat 52 690 9.2% 10 Ouarzazate 43 110 62.1%

Although many speakers of Shilha, especially men, are bilingual in Moroccan Arabic, there are as yet no indications that the survival of Shilha as a living language will be seriously threatened in the immediate future. Because of the rapid growth of the Moroccan population over the past decades (from 12 million in 1961 to over 33 million in 2014), it is safe to say that Shilha is now spoken by more people than ever before in history.

Қалалар тізімі Ташелхит тілін сөйлейтін халық саны Пайыздық көрсеткіші
1 Касабланка 334 364 10%
2 Агадир 225 695 53.7%
3 Марракеш 163 6356 16.8%
4 Айт Меллул 113 410 66.1%
5 Сале 74 448 8.2%
6 Инезгане 66 558 51.3%
7 Тизнит 65 105 87.9%
8 Дхеира Эль-Джихадия 61 590 62.6%
9 Рабат 52 690 9.2%
10 Уарзазате 43 110 62.1%

Шилха тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі, әсіресе ерлер, марокколық араб тілінде екі тілді болғанымен, шилханың тірі тіл ретінде сақталуына жақын болашақта қауіп төнуіне қатысты ешқандай белгі байқалмайды. Марокко халқының соңғы онжылдықтарда тез өсуіне байланысты (1961 жылы 12 миллионнан 2014 жылы 33 миллионға дейін), шилха тілінде сөйлейтін адамдардың саны тарихта бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін айтуға болады.

Диалектілері

Шила тілінің диалектілік айырмашылықтары, болғанымен, ешқандай мақсатты зерттеу нысаны болған жоқ, бірақ бірнеше ғалым Шиланың барлық түрлері бір-бірін түсіне алатынын атап өткен. Алғашқылардың бірі Стумме болды, ол барлық сөйлеушілер бір-бірін түсіне алатынын, "өйткені олардың тілінің жекелеген диалекттері аса ерекшеленбейді" деп атап көрсетті. Бұл кейіннен марокколық тіл білімі маманы және өзі Шила тілінде сөйлейтін Ахмет Букус тарапынан расталды, ол былай деді: "Шила терең бірлікке ие, бұл шлухтардың солтүстік-батыстағы Ихаханнан оңтүстік-батыстағы Айт Баамранға дейін, батыстағы Ахтаукеннен шығыстағы Изнагенге дейін, ал шөлдегі Аккадан Маракеш жазығындағы Тассаутқа дейін кез келген қиындықсыз қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді". Шила диалектілері мен Орталық Атлас тамазы (ОАТ) диалектілері арасында анық шекара жоқ. Бөлу сызығы көбінесе Марракеш-Загора жолымен жүргізіледі, онда Игудждамен, Иглиуа және Айт Оуаузгуит этностарының тілі Шилаға жатса, ал көршілес Иноултан, Инфедуак және Имегран этностарының тілі ОАТ ретінде қарастырылады.

Жазу жүйелері

Тахельхит тілі тарихи түрде ауызша тіл болғанымен, 16 ғасырдан бері негізінен діни мәтіндер араб әрпімен жазылып келеді. Бүгінде Тахельхит көбінесе араб әрпімен жазылады, алайда Жаңа Тифинаг та қолданылады.

Зерттеу

Шильха тілінің грамматикалық сипаттамасының алғашқы тырабы неміс тіл білгірі Ханс Штуммеге (1864–1936) тиесілі. Ол 1899 жылы «Шилхишен фон Тазервальт» атты еңбегін жариялады. Штуммедің грамматикасы жарты ғасыр бойы Шильха тілінің грамматикалық ақпараттарының ең толық көзі болып келді. Еңбектің бір кемшілігі – тым күрделі фонетикалық транскрипцияны қолдануы. Бұл транскрипция дәлдікке ұмтылғанмен, көбінесе тілдегі нақты сөйлеу үлгісін мөлдір бейнелеуге келмейді. Стумме Шильха ертегілерінің жинағын да жариялаған (1895, Stroomer 2002-де қайта өңделген). Шильха тілін зерттеумен айналысқан келесі автор – Саид Сид Кауи (Saʿīd al Sidqāwī, 1859–1910), алжирлік қазақ тілінің тумасы. 1894 жылы туарег тілінің сөздігін жариялағаннан кейін, ол Мароккодағы бербер тілдеріне көшті. Оның «Француз тіліндегі сөздігі» (1907) Шильха және Орталық Атлас тамазы тілдеріндегі кең ауқымды сөздіктерді, сондай-ақ 20-дан астам пайдалы тіркестерді қамтиды. Бұл еңбек асығыс жазылған сияқты көрінеді, сондықтан оны сақтап қолдану қажет. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін капитан (кейін полковник) Леопольд Джастинард (1878–1959) «Марокколық бербер тілінің нұсқауы» (dialecte chleuh) атты кішкентай, практикалық кітапшасын жариялады. Онда қысқаша грамматикалық сипаттама, әңгімелер, өлеңдер мен әндер жинағы, сондай-ақ аудармасы бар қызықты диалогтар келтірілген. Бұл еңбек автордың Фес аймағындағы әскери операцияларды бақылап жүрген кезінде, француз протектораты орнағаннан кейін (1912) жазылған. Жюстинард сонымен қатар Сусс тарихы бойынша бірнеше еңбек жазды. Бербер тілдері туралы көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы Эмиль Лаост (1876–1952) 1921 жылы «Марокколық бербер тілінің курсы» (1936 жылғы 2-ші толықтырылған басылымы) атты оқу грамматикасын жариялады. Бұл грамматикада сабақтар, тақырыптық сөздіктер, аудармасы жоқ этнографиялық мәтіндер және сөздіктер бар. Эдмонд Дестаинг (1872–1940) «Etude sur la tachelḥît du Soûs» еңбегімен Шильха тілінің сөздік қорын зерттеуде үлкен жетістіктерге жетті. Ол сондай-ақ «Vocabulaire français berbère» (1920) және «Textes berbères en parler des Chleuhs du Sous» (Марокко) (1940, көптеген лексикалық түсіндірмелермен) атты еңбектерді жариялады. Дестаинг трилогияны аяқтау үшін грамматика жазуды жоспарлаған, бірақ ол жарияланбады. Лейтенант-аудармашы (кейін командир) Роберт Аспинион «Apprenons le berbère: initiation aux dialectes chleuhs» (1953) атты оқу грамматикасының авторы. Бұл грамматика ақпаратты, бірақ біршама дұрыс емес. Аспинионның қарапайым, бірақ дәл транскрипциялары бұрынғы фонетикалық және француз тіліне негіделген жүйелерді жойды. Ағылшын тіліндегі алғашқы сипаттама – американдық тіл білгірі Джозеф Апплегейттің (1925–2003) «Шильха тілінің құрылысының сызбасы» (1958). Ifni-ден келген ана тілінде сөйлейтін адамдармен жұмыс істегендіктен, бұл еңбек тығыз және түсініксіз стильде жазылған, нақты ұсынылған парадигмалар жоқ. Транскрипциялар дәстүрлі емес және сенімсіз. Қазіргі заманғы тіл білімі негізінде жазылған жалғыз қолжетімді грамматикалық сипаттама – француз тіл білгірі және берберологы Лионель Галандтың (1920–2017) «Le Berbère» (1988) еңбегі. Бұл сипаттама негізінен Анти-Атлас тауының игхан этностық тобының тіліне негізделген, алжирлік кабил және нигерлік туарег тілдері туралы салыстырмалы жазбалар бар. Жақында жарық көрген кітаптарға Jouad (1995, метрика бойынша), Dell & Elmedlaoui (2002 және 2008, буын және метрика бойынша), El Mountassir (2009, оқу грамматикасы), Roettger (2017, стресс және интонация бойынша) және Stroomer-дің көптеген мәтіндік басылымдары жатады (қараңыз).

The first attempt at a grammatical description of Shilha is the work of the German linguist Hans Stumme (1864–1936), who in 1899 published his Handbuch des Schilḥischen von Tazerwalt. Stumme's grammar remained the richest source of grammatical information on Shilha for half a century. A problem with the work is its use of an over elaborate, phonetic transcription which, while designed to be precise, generally fails to provide a transparent representation of spoken forms. Stumme also published a collection of Shilha fairy tales (1895, re edited in Stroomer 2002). The next author to grapple with Shilha is Saïd Cid Kaoui (Saʿīd al Sidqāwī, 1859 1910), a native speaker of Kabyle from Algeria. Having published a dictionary of Tuareg (1894), he then turned his attention to the Berber languages of Morocco. His Dictionnaire français tachelh’it et tamazir’t (1907) contains extensive vocabularies in both Shilha and Central Atlas Tamazight, in addition to some 20 pages of useful phrases. The work seems to have been put together in some haste and must be consulted with caution. On the eve of the First World War there appeared a small, practical booklet composed by Captain (later Colonel) Léopold Justinard (1878–1959), entitled Manuel de berbère marocain (dialecte chleuh). It contains a short grammatical sketch, a collection of stories, poems and songs, and some interesting dialogues, all with translations. The work was written while the author was overseeing military operations in the region of Fès, shortly after the imposition of the French protectorate (1912). Justinard also wrote several works on the history of the Souss. Emile Laoust (1876–1952), prolific author of books and articles about Berber languages, in 1921 published his Cours de berbère marocain (2nd enlarged edition 1936), a teaching grammar with graded lessons and thematic vocabularies, some good ethnographic texts (without translations) and a wordlist. Edmond Destaing (1872–1940) greatly advanced knowledge of the Shilha lexicon with his Etude sur la tachelḥît du Soûs. Vocabulaire français berbère (1920) and his Textes berbères en parler des Chleuhs du Sous (Maroc) (1940, with copious lexical notes). Destaing also planned a grammar which was to complete the trilogy, but this was never published. Lieutenant interpreter (later Commander) Robert Aspinion is the author of Apprenons le berbère: initiation aux dialectes chleuhs (1953), an informative though somewhat disorganized teaching grammar. Aspinion's simple but accurate transcriptions did away with earlier phonetic and French based systems. The first attempted description in English is Outline of the Structure of Shilha (1958) by American linguist Joseph Applegate (1925–2003). Based on work with native speakers from Ifni, the work is written in a dense, inaccessible style, without a single clearly presented paradigm. Transcriptions, apart from being unconventional, are unreliable throughout. The only available accessible grammatical sketch written in a modern linguistic frame is "Le Berbère" (1988) by Lionel Galand (1920–2017), a French linguist and berberologist. The sketch is mainly based on the speech of the Ighchan ethnic group of the Anti Atlas, with comparative notes on Kabyle of Algeria and Tuareg of Niger. More recent, book length studies include Jouad (1995, on metrics), Dell & Elmedlaoui (2002 and 2008, on syllables and metrics), El Mountassir (2009, a teaching grammar), Roettger (2017, on stress and intonation) and the many text editions by Stroomer (see also ).

Қысым және интонация

Қазіргі уақытта Ташхит тілінде сөздік екпінге қатысты ешқандай дәлел жоқ.

Өтпелі дауыстылар және "шва"

Үш фонемиялық дауыстыға қоса, фонемиялық емес ауыспалы дауыстылар бар, олар көбінесе "шва" деп аталады. Әдетте, ауыспалы дауысты дауыссыз буын CC немесе CCC басталғаннан кейін естіледі, егер оған жақын тұрған бір немесе екі дауыссыз ырғақ дыбысталса, мысалы, *тигмми* "үй", *амхдар* "мектеп оқушысы". Stumme (1899) және Destaing (1920, 1940) еңбектеріндегі фонетикалық транскрипцияларда мұндай көптеген ауыспалы дауыстылар көрсетілген. Кейінгі авторлар, мысалы, Аспинион (1953), ауыспалы дауыстының сапасына қарамастан естілетін жерін көрсету үшін символын пайдаланады, сондай-ақ, шын мәнінде қаншалықты қысқа болса да, дауысты естілмейтін жағдайларды да жазады, мысалы, "мал өсіруші", "ол жеп жатыр". Аспинион және басқалар қолданған "шва" деп аталатын символы, осылайша, алдыңғы дауыссыздың буынның басын құрайтынын көрсететін таза графикалық құралға айналады: [a. k(e)s. sab], [a. ri. c(e)t. ta]. Галландтың айтуынша, "шва" белгісінің қолданылуы "Шильха тіліне жат әдеттерден" туындайды. Ал, Ридуан (2008) көрсеткендей, ауыспалы дауыстылар немесе "интрузивті вокоидтар" тіпті эпентетикалық дауыстылар мәртебесіне де ие бола алмайды. Сондықтан ауыспалы дауыстыларды немесе "шва" жазудан аулақ болу керек, дауыстыларды қатаң фонемиялық принцип бойынша транскрипциялау қажет, мысалы, Галанд (1988) және барлық соңғы мәтіндік басылымдарда.

Жарты дауыстылар

Жарым дауыстылар мен дауысты аллофондары бар, олар екі дауыс арасында (C C) және дауыс пен үзіліс арасында (C # және # C) кездеседі. Сол сияқты, жоғары дауыстылар мен де үндеуші аллофондары болуы мүмкін, мұнда үзілістен аулақ тұру үшін. Көптеген диалекттерде жартылай дауыстылар мен жоғары дауыстылар бір-біріне толықтыратын таралымда болады, жартылай дауыстылар сөз басында немесе соңында, ал жоғары дауыстылар буын ядросы ретінде қолданылады. Жарым дауыстылар мен жоғары дауыстылардың осы беткі таралуы олардың төрт жеке фонема екенін жасырып, кейбір тіл білімі мамандары /w/ және /j/ фонемалық мәртебесін жоққа шығарады. Бірақ жартылай дауыстылар мен жоғары дауыстылар лексикалық тәртіппен тізбектеле алатыны, мысалы, tazdwit "ары", tahruyt "қошқар" (емес *tazduyt, *tahrwit) фактісі төрт фонеманы қабылдауды қажет етеді. Сонымен қатар, жартылай дауыстылар мен , басқа да қосымша дыбыстар сияқты, ұзақ айтылуы мүмкін, мысалы, afawwu "орау", tayyu "түйе мойны". Төрт фонеманы қарастыру морфологияны тиімді сипаттауға да мүмкіндік береді. Төмендегі мысалдарда w және y кейбір сөздерде фонемалық жазбада, ал контексте әрқашан фонетикалық жазбада берілген, мысалы, ysti "қарындастары", dars snat istis "оның екі қарындасы бар".

Сандар

Мұрагерлік сандық жүйе он саннан (әлі де қолданыста) және "ондық", "жүз" және "мың" үшін үш сандық есімнен (қазір қолданылмайды) тұрады. Сондай-ақ, "бірнеше, көп" немесе "қанша?" мағынасын білдіретін белгісіз сан бар, оның морфологиялық және синтаксистік құрылымы 1-ден 10-ға дейінгі сандармен үйлеседі. 20 және одан жоғары сандарды көрсету үшін көбінесе араб цифрлары қолданылады.

Іс-әрекеттер

Шильха етістігінің формасы негізінен тұлға, сан, жыныс (PNG) жұрнағы мен модальдық-аспектілік терістеу (MAN) түбірінің үйлесімінен тұрады.

Адам-сан-жыныс афикстері

PNG аффикстерінің екі негізгі жиынтығы бар, бірі қарапайым етістік формаларының жолдаушысын белгілейді, ал екіншісі бұйрық сөздердің жолдаушысын белгілейді. Екі жұрнақ (бірліктегі n, көпшедегі in) тиісінше 3-ші жеке және еркектік 3-ші көпше еркектік етістік формаларына қосылып, салыстырмалы формаларды (немесе "қатысушылар" деп те аталады) жасайды, мысалы i fka n "беруші", fka n in "берушілер". 1 сг ɣ2 сг. t 3 сг. м. y 3 сг. әй. t 1 пл. n 2 пл. м. t m2 пл. әй. t mt3 пл. м. n3 пл. әй. nt Бұйрық 2 сг. Ø2 пл. м. at 2 пл. әй. amt Салыстырмалы 3 сг. y n 3 пл. n in

Сөздік

Ташлхит тілі, басқа бербер тілдері сияқты, финикиялық пуник, еврей және арамей тілдерінен алынған аз ғана сөздерді қамтиды. Рим империясы кезіндегі латын тілінен алынған сөздер де бар, бірақ Ташлхит тілінің таралу аймағы ешқашан империяның құрамына кірген емес. Ташлхит тіліндегі көптеген сөздер араб тілінен алынған. Мартен Коссманн бағалауынша, Ташлхит лексикасының шамамен 6%-ы араб тілінен алынған; Салем Чакер болса, тұрақты лексиканың 25%-ы араб тілінен алынғанын айтады. «Мешіт» (timzgida), «қасиетті намаз» (taẓallit), «ораза» (uẓum) сияқты, әлбетте, араб тілінен алынған ең ерте қабатқа жататын, исламдық ұғымдарды білдіретін кейбір есімдер Шилха морфологиясына толыққанды енгенімен, орталық исламдық ұғымдардың көпшілігі енбеген есімдермен беріледі, мысалы, «Ислам» (lislam), «Меккеге қажылық» (lḥajj), «зекет» (zzka). Исламның алғашқы кезеңдерінде мұндай ұғымдар жергілікті сөздермен немесе араб тілінен бұрынғы қарыз сөздермен білдірілген болуы мүмкін. Қазіргі заманға дейін жеткен мысалдардың бірі – «(Ислам) құрбандық тойында сойылатын қой» (tafaska), бұл еврей Пасах мерекесінің (Pesaḥ) латыншаланған атауы пашадан немесе мереке кезінде құрбан етілетін пасах қойының (qorbān Pesaḥ) атауынан алынған. Тағы бір мысал – «күнә» (ibkkaḍan), қазіргі тілде қолданылмайтын, бірақ көне қолжазбаларда кездесетін, оның жекеше түрі abkkaḍu роман тілдерінен алынған (мысалы, испан тілінде pecado, латын тілінде peccātum; қазіргі Шилха тілінде араб тілінен алынған ddnub «күнә» сөзі қолданылады). Ташлхит тіліндегі 5-тен 9-ға дейінгі сандар қарыз сөздер болуы мүмкін, бірақ олардың шығу тегі белгісіз; олар финикиялық пуник немесе араб тілінен шыққан сияқты көрінбейді. Сонымен қатар, барлық Ташлхит сандары жынысқа қарай сәйкес келеді, ал араб сандары ондай емес.

Құпия тілдер

Дестаинг "Соустың кейбір адамдары, әсіресе Сиди Хмад у Мусаның ұрпақтары" қолданатын инман немесе тадубит деп аталатын құпия тіл (арго) туралы айтады. Ол мысал келтіреді: is kn tusat inman? "Сіз құпия тілде сөйлейсіз бе?" Лахручи мен Сежерал Шила әйелдері қолданатын екі құпия тілді сипаттаған. Олар тагнаут (Shilha agnaw сөзімен салыстырыңыз, "саңырау адам") және taɛjmiyt немесе taqqjmiyt деп аталады. Олар әдеттегі тілді жасыру үшін редупликация сияқты түрлі тәсілдерді пайдаланады.