Теңіз құқығының тарихы мен халықаралық ережелері

Кіріспе

1931 жылғы фильм. Теңіз ортасымен байланысты халықаралық құқық.

Теңіз құқығы – теңіз ортасындағы мемлекеттердің құқықтары мен міндеттерін реттейтін халықаралық құқықтың саласы. Ол кеме жүру құқықтары, теңіз минералдық ресурстарына талаптар және жағалау суларының юрисдикциясы сияқты мәселелерді қамтиды. Теңіз құқығының қазіргі заманғы түрі көптеген халықаралық әдет-ғұрыптардан, шарттар мен келісімдерден туындағанмен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы (UNCLOS) – 1994 жылдан бері күшіне енген және теңіздің халықаралық дәстүрлі құқығының кодификациясы ретінде кеңінен қабылданатын, кейде "океандардың конституциясы" деп аталатын конвенцияға негізделген. Теңіз құқығы – теңіз саясатының (теңіз құқығы деп те аталады) мемлекеттік құқыққа баламасы болып табылады, ол теңіз арқылы тауар тасымалдау, құтқару құқықтары, кемелердің соқтығысуы және теңіз сақтандыруы сияқты жеке теңіз мәселелеріне қолданылады.

Тарих

Теңіз мәселелеріне қатысты заң кодекстерінің ең алғашқы мысалдары 600-800 жылдары Жерорта теңізіндегі сауда мен кеме қатынасын реттеу үшін шығарылған Византияның «Лекс Родия» заңына жатады. Еуропа орта ғасырларында да теңіз заңдары кодекстері құрылды, мысалы, «Лекс Родиядан» алынған Олеронның роллдары және Ганза Лигасының сауда қалалары арасында қабылданған Висби заңдары. Алайда, теңіздің халықаралық қоғамдық құқығының ең алғашқы белгілі тұжырымдамасы 17 ғасырдағы Еуропада қалыптасты, ол әлем мұхиттары бойынша бұрын-соңды болмаған навигацияны, барлауды және сауданы көрді. Португалия мен Испания осы үрдісті бастады, олар өздерінің құрлықтағы және теңіздегі жолдарын иеленді. Испания Тынық мұхитын сөзбе-сөз «жабық теңіз» деп қарастырды – басқа теңіз күштеріне тыйым салынған, бұл оның Азиядағы иелігін қорғау үшін жасалды. Сол сияқты, Атлантикадан тек Магеллан бұғазына ғана кіретін жер ретінде, испан флоттары шетелдік кемелердің кіруіне жол бермеу үшін оны мезгіл-мезгіл қарауылдап отыратын. Рим папасының «Romanus Pontifex» (1455) булы Португалияның кеме қатынасы, сауда және балық аулау жөніндегі ерекше құқығын таныды. Осы негізде португалдар Шығыс Үндістан саудасына монополияны талап етті, бұл басқа еуропалық теңіз күштерінің қарсылығын және қақтығысын туғызды. Теңіз саудасы бойынша бәсекелестік күшейген кезде, голланд заңгері және философы Гуго Гроций – халықаралық құқықтың әкесі деп саналады – 1609 жылы жарық көрген «Mare Liberum» (Теңіз бостандығы) еңбегін жазды, онда теңіз халықаралық аумақ екендігі және барлық ұлттар оны сауда үшін еркін пайдалана алатыны туралы қағида жазылған. Ол бұл аргументті «әрбір ұлт басқа ұлтқа саяхаттауға және онымен сауда жасауға еркін» деген идеяға негіздеді. Сонымен, құрлық арқылы бейкүнә өту құқығы және теңіз арқылы бейкүнә өту құқығы болды. Гроций жердің өзгешелігін байқады, онда егемендер өздерінің юрисдикциясын белгілей алады, ал теңіз ауаға ұқсас, барлығы үшін ортақ меншік. Гроцийға жауап ретінде жазған ағылшын заңгері Джон Селден «Mare Clausum» еңбегінде теңіздің құрлық сияқты егемендік биліктерге ие бола алатынын дәлелдеді. Гроттың тұжырымдамасын қабылдамау арқылы Селден теңіздің құрлықтан өзгеше қаралуының тарихи негізі жоқ екенін, теңіздің табиғатында мемлекеттердің оның кейбір бөліктеріне билік етуіне кедергі келтіретін ештеңе жоқ екенін мәлімдеді. Негізінде, халықаралық құқық теңізге қатысты ұлттық юрисдикцияның қалыптасып жатқан шеңберін қамтамасыз ету үшін дамып келеді. Әлемде теңіз флотын кеңейте бастаған мемлекеттердің саны өсе келе, ашық теңізде өзара қарама-қайшылықты талап етулер көбейді. Бұл теңіз мемлекеттерін өз ұстанымын қалыпты ұстануға және құрлықтан теңізге қатысты өздерінің юрисдикциясының көлемін шектеуге итермеледі. Бұл голланд құқықтық теоретикі Корнелиус Бинкершоук ұсынған келісімге қол жеткізуге көмектесті, ол «De dominio maris» (1702) еңбегінде теңіз үстемдігі оның қарулы қаруы оны тиімді қорғауға мүмкіндік беретін қашықтықпен шектелген деген қағидатты бекітті. Гроттың «теңіз бостандығы» туралы түсінігі 20 ғасырда Еуропаның теңіз күштерінің әлемдік үстемдігінен кейін жалпыға бірдей болды. Ұлттық құқықтар мен теңіздердегі юрисдикция Бинкершоуктің «пуля атылу» ережесіне сәйкес, әдетте үш теңіз милі (5,6 км) –ге дейінгі елдің жағалауынан созылатын судың белгіленген белдеуімен шектелген. «Mare liberum» қағидаты бойынша ұлттық шекарадан тыс барлық сулар халықаралық сулар деп саналды: барлық халықтарға еркін, бірақ олардың ешқайсысына тиесілі емес. XX ғасырдың басында кейбір елдер өздерінің теңізде пайда болатын жерлерін кеңейту, яғни пайдалы қазбаларды пайдалану, балық қорын қорғау және ластануды бақылау туралы шешім қабылдады. Осы мақсатта 1930 жылы Гагада Ұлттар Лигасы конференция өткізді, бірақ келісімдер жасалмады. ХХ ғасырдың ортасына таман балық аулау мен мұнай іздеудегі технологиялық жетістіктер елдердің табиғи ресурстарды табуы мен пайдалануы үшін теңіз аумағын кеңейтті. Бұл АҚШ президенті Гарри С. Трумэнды 1945 жылы Американың юрисдикциясын елдің аумақтық суларынан тыс континенттік тектідегі барлық табиғи ресурстарға кеңейтуге итермеледі. Трумэннің жарлығында халықаралық дәстүрлі құқық қағидасы келтірілді: бір елдің өзінің табиғи ресурстарын қорғау құқығы бар. Басқа елдер де осылай істеді: 1946-1950 жылдары Чили, Перу және Эквадор өздерінің балық аулау аймақтарын қамтуға арналған 200 теңіз милі (370 шақырым) арақашықтықты кеңейтті.

Among the earliest examples of legal codes concerning maritime affairs is the Byzantine Lex Rhodia, promulgated between 600 and 800 C. E. to govern trade and navigation in the Mediterranean. Maritime law codes were also created during the European Middle Ages, such as the Rolls of Oléron, which drew from Lex Rhodia, and the Laws of Wisby, enacted among the mercantile city states of the Hanseatic League. However, the earliest known formulation of public international law of the sea was in 17th century Europe, which saw unprecedented navigation, exploration, and trade across the world's oceans. Portugal and Spain led this trend, staking claims over both the land and sea routes they discovered. Spain considered the Pacific Ocean a mare clausum—literally a "closed sea" off limits to other naval powers—in part to protect its possessions in Asia. Similarly, as the only known entrance from the Atlantic, the Strait of Magellan was periodically patrolled by Spanish fleets to prevent entrance by foreign vessels. The papal bull Romanus Pontifex (1455) recognized Portugal's exclusive right to navigation, trade, and fishing in the seas near discovered land, and on this basis the Portuguese claimed a monopoly on East Indian trade, prompting opposition and conflict from other European naval powers. Amid growing competition over sea trade, Dutch jurist and philosopher Hugo Grotius—considered the father of international law generally—wrote Mare Liberum (The Freedom of the Seas), published in 1609, which set forth the principle that the sea was international territory and that all nations were thus free to use it for trade. He premised this argument on the idea that "every nation is free to travel to every other nation, and to trade with it." Thus, there was a right to innocent passage over land and a similar right of innocent passage at sea. Grotius observed that unlike land, on which sovereigns could demarcate their jurisdiction, the sea was akin to air, a common property of all:

Writing in response to Grotius, the English jurist John Selden argued in Mare Clausum that the sea was as capable of appropriation by sovereign powers as terrestrial territory. Rejecting Grotius' premise, Selden claimed there was no historical basis for the sea to be treated differently than land, nor was there anything inherent in the nature of the sea that precluded states from exercising dominion over parts of it. In essence, international law could evolve to accommodate the emerging framework of national jurisdiction over the sea. As a growing number of nations began to expand their naval presence across the world, conflicting claims over the open sea mounted. This prompted maritime states to moderate their stance and to limit the extent of their jurisdiction towards the sea from land. This was aided by the compromise position presented by Dutch legal theorist Cornelius Bynkershoek, who in De dominio maris (1702), established the principle that maritime dominion was limited to the distance within which cannons could effectively protect it. Grotius' concept of "freedom of the seas" became virtually universal through the 20th century, following the global dominance of European naval powers. National rights and jurisdiction over the seas were limited to a specified belt of water extending from a nation's coastlines, usually three nautical miles (5.6 km), according to Bynkershoek's "cannon shot" rule. Under the mare liberum principle, all waters beyond national boundaries were considered international waters: Free to all nations, but belonging to none of them. In the early 20th century, some nations expressed their desire to extend national maritime claims, namely to exploit mineral resources, protect fish stocks, and enforce pollution controls. To that end, in 1930, the League of Nations called conference at The Hague, but no agreements resulted. By the mid 20th century, technological improvements in fishing and oil exploration expanded the nautical range in which countries could detect and exploit natural resources. This prompted United States President Harry S. Truman in 1945 to extend American jurisdiction to all the natural resources of its continental shelf, well beyond the territorial waters of the country. Truman's proclamation cited the customary international law principle of a nation's right to protect its natural resources. Other nations quickly followed suit: Between 1946 and 1950, Chile, Peru, and Ecuador extended their rights to a distance of 200 nautical miles (370 km) to cover their Humboldt Current fishing grounds.

Теңіз құқығын тану және оны орындау

UNCLOS БҰҰ қамқорлығымен құрылғанмен, ұйымның оны іске асыруда тікелей операциялық рөлі жоқ. Дегенмен, БҰҰ-ның мамандандырылған агенттігі – Халықаралық теңіз ұйымы конвенцияның белгілі бір ережелерін бақылау және орындауда рөл атқарады. Сонымен қатар, конвенциямен құрылған үкіметаралық Халықаралық теңіз түбі жөніндегі орган (ISA) аумақтық шекаралардан тыс халықаралық теңіз түбіндегі барлық минералды ресурстарға қатысты қызметті ұйымдастырады, реттейді және бақылайды. UNCLOS конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын барлық дауларды қарау үшін Германияның Гамбург қаласында Халықаралық теңіз құқығы жөніндегі трибуналды (ITLOS) құрды (конвенцияның 297-бабының ережелеріне және 298-бабына сәйкес жасалған мәлімдемелерді ескере отырып). Оның 21 судьясы түрлі елдерден таңдалған. Эксклюзивті экономикалық аймақ (EEZ) өте кең болғандықтан, көптеген ITLOS істері мемлекеттер арасындағы мұхит шекараларына қатысты таластармен байланысты. 2017 жылға дейін ITLOS 25 істі шешті. Теңіз құқығын іске асыратын басқа да үкіметаралық ұйымдарға БҰҰ ФАО-ның аймақтық балық шаруашылығы органдары мен келісімдері, сондай-ақ БҰҰ ЭҚЖ аймақтық теңіз конвенциялары мен іс-қимыл жоспарлары кіреді.

Теңіз құқығы

Теңіз құқығы жеке тұлғалар, халықаралық ұйымдар немесе корпорациялар сияқты жеке тараптар арасындағы теңіздік мәселелер мен дау-дамайларға қатысты теңіз құқығынан ажыратылуы тиіс. Алайда, теңіз құқығын іске асыруда маңызды рөл атқаратын БҰҰ агенттігі – Халықаралық теңіз ұйымы, сондай-ақ теңіздік құқықтың белгілі бір ережелері мен стандарттарын әзірлеуге, жүйелеуге және реттеуге көмектеседі.