Кіріспе

Тора немесе Еврей Киелі кітаптарының алғашқы бес кітабы – Мұса заңы (Торат Моше) деп те аталады. Бұл заң Мұсаға Құдай тарапынан берілген деп есептеледі. Бұл термин негізінен Тораны, яғни Еврей Киелі кітаптарының алғашқы бес кітабын білдіреді.

Терминология

Мұса заңы немесе Мұсаның Торасы (Еврейше: תֹּורַת מֹשֶׁה, Torat Moshe, Септуагинта νόμος Μωυσῆ, nómos Mōusē, немесе кейбір аудармаларда "Мұсаның үйретіктері") – бұл бірінші рет Ешуа кітабында кездесетін библиялық термин, онда Ешуа Ебал тауындағы тас құрбандыққа "Torat Moshe תֹּורַת מֹשֶׁה" деген еврей сөздерін жазады. Мәтін жалғасады:
Содан кейін ол Таурат кітабында жазылған барлық сөздерді, нұсқауларды, баталар мен қарғыстарды оқыды, олардың бәрі кітапта жазылғандай. (Ешуа 8:34)

Бұл термин Еврей Киелі кітабында 15 рет, Жаңа өсиетте тағы 7 рет, сондай-ақ Екінші ғимаралық кезеңде, аралық кезеңде, раббилік және патристикалық әдебиеттерде жиі кездеседі. Еврей тіліндегі "Тора" сөзі Еврей Киелі кітабының алғашқы бес кітабын білдіреді, бұл сөз грек тілінде "номос" немесе "Заң" деп аударылған. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Еврей Киелі кітабының "Мұсаның бес кітабы" деп аталатын "Тора" атауының қолданылуы б.з.д. 2 ғасырынан ғана анық куәландырылған. Қазіргі қолданыста Тора Еврей Киелі кітабының (Танах) алғашқы бес кітабын, Еврей Киелі кітабының 2-ші және 5-ші кітаптарындағы нұсқаулар мен өсиеттерді, сондай-ақ бүкіл Танахты, тіпті барлық Ауызша заңды да білдіруі мүмкін. Ағылшын тілінде сөйлейтін христиандар арасында "Заң" термині Жаратылыс кіретін бүкіл Бес кітапқа қатысты болуы мүмкін, бірақ бұл көбінесе Жаңа өсиетке қатысты, онда "Заң" термині кейде Жаратылыс кіретін барлық бес кітапты білдіреді. 21 ғасырдың христиандық библиялық ғалымы Джон Ван Сетерс алғашқы бес кітапқа еврейше "Тора" (заң) терминін қолдануды бұрмалаушылық деп санайды, себебі Пентатух "шамамен жартылай заңнан, ал қалған жартысы баяндамадан тұрады".

Ежелгі Таяу Шығыстағы заң

Ежелгі Израильдегі "Мұсаның заңы" ежелгі Таяу Шығыстағы басқа заң кодекстерінен өзгеше болды, себебі құқық бұзушылықтар тек қоғамға (азаматтық құқыққа) қарсы жасалған қылмыс емес, сонымен қатар Құдайға қарсы жасалған қылмыс ретінде қарастырылды. Бұл Ур-Наммудың (шамамен б.з.д. 2100–2050) шумерлік кодексімен және Хаммурабидың (шамамен б.з.д. 1760), оның жартысына жуығы келісімшарт құқығына қатысты, вавилондық кодексімен қайшы келеді. Дегенмен, ежелгі Таяу Шығыс құқықтық дәстүрінің ежелгі Израиль заңына әсері мойндалған және жақсы құжатталған, мысалы, "көзге көз" (lex talionis) сияқты принциптерде және ережелердің мазмұнында. Кейбір ұқсастықтар көзге түседі, мысалы, өгізді соққыға салуға қатысты ережелерде (Хаммураби заңдары 250–252, Шығу 21:28–32). Кейбір авторлар тікелей әсер болғанын айтады: Дэвид П. Райт, мысалы, Келісім кодексінің "тұрақты түрде, бірінші кезекте және толығымен Хаммураби заңдарына тәуелді" екенін, "Месопотамиялық көздерді заңдар жинағы емес, академиялық абстракция ретінде қарастыру үшін шығармашылық түрде қайта жазылған" деп мәлімдейді. Басқалары арамейлік немесе финикилік делдалдар арқылы жанама әсер болғанын жорамалдайды. Барлық пікір бойынша, ұқсастықтар ортақ ауызша дәстүрлерді мұраға алудың нәтижесі болып табылады. Мысалы, израильдіктердің демалыс жылының түбірі ақкадтық мешарум жарлықтарында кедейлерге уақытша жеңілдік беруде. Бірақ маңызды айырмашылық – ежелгі Таяу Шығыс заң кодекстерінде, сондай-ақ жақында табылған угариттік мәтіндерде заңдық процесте патшаның маңызды және шешуші рөлі болған. Ежелгі Израиль, Дәуіт патшалықты құруға дейін, монархия емес, теократия ретінде құрылған, бірақ Құдай көбінесе патша ретінде бейнеленген.

Мұса және Заңның авторы

Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, Мұса ежелгі Израильді Мысырдан шығарған; және дәстүр бойынша Еврей Киелі кітаптарының алғашқы бес кітабы оған жатқызылады, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі бірнеше автор болғанын айтады. Мұсаға жатқызылған заң, әсіресе Леуіліктер мен Екінші Заң кітаптарында баяндалған заңдар, нәтижесінде барлық басқа билік көздерінен (кән патша және/немесе оның шенеуніктері) жоғары саналды, ал леуіліктер заңды сақтаушылар мен түсіндірушілер болды. Екінші Заң кітабында Мұса былай деді: «Осы заң кітабын алып, оны Келісім сандығының жанына қойыңдар». Заңға қатысты осыған ұқсас өлеңдер мысалы, Мысырдан шығу 17:14: «Жаратқан Ие Мұсаға былай деді: Бұл сөздерді естелік үшін кітапқа жазып, оны Ешуаның құлағына жеткіз, Мен Амалек есімін аспан астынан жоямын»; Мысырдан шығу 24:4: «Мұса Жаратқан Иенің барлық сөздерін жазып алды, таңертең ерте тұрып, таудың астына тұғыр және Израильдің он екі тайпасы бойынша он екі жота орнатты»; Мысырдан шығу 34:27: «Жаратқан Ие Мұсаға былай деді: Осы сөздерді жазып ал, Мен осы сөздердің шарты бойынша сенің және Израильдің арасында өсиет жасадым»; және «Бұл – Жаратқан Иенің Мұса арқылы Израиль ұлдарымен Синай тауында белгілеген жарлықтары, заңдары және ережелері».

Еврей Киелі кітапта Заңға қатысты кейінгі жазба орындары

Патшалар кітабында Жосия патшаның (б.з.д. 641–609) билігі тұсында ғибадатханада "Мұсаның заңы" табылғаны айтылады. "Мұсаның заң кітабы" туралы екінші мәліметтерде .

Раббилердің түсіндірмесі

Нұсқаулардың мазмұны және оның түсіндірмелері, ауызша Тора, ауызша берілді, раввиндік иудаизмде бөлініп, жүйеленді, ал Талмудта 613 міндеттеме ретінде тізімделді. Синай тауында Мұсаға берілген заң (иврит Halakhah le Moshe mi Sinai הלכה למשה מסיני) – халахикалық ерекшелік болып табылады. Раббиндік иудаизм Мұсаның заңдарды яһуди халқына жеткізгенін, ал заңдардың басқа ұлттарға (мәсіхшілерді қоса алғанда) қатысы жоқ екенін, бірақ Нұхтың жеті заңы барлық адамдарға қатысты екенін (олар осылай үйретеді) мәлімдейді.

Христиандық түсіндірме

Православ христиандар Мұса заңы әлі де толық күшінде, бірақ бірнеше жағынан өзгертіліп, толықтырылғанын қабылдайды. Басқа христиандар оның моральдық заңмен (ғибадат заңына қарсы) байланысты бөліктері ғана қолданыста екенін, ал кейбіреулері мүлдем қолданылмайды деп санайды. Екі келісім теологтары Ескі Келісім тек яһудилер үшін ғана жарамды екенін айтады, ал азшылық барлық бөліктері Исаға және Жаңа Келісімге сенушілерге өзгеріссіз күйінде қолданылатынын жақтайды. Католик болған яһудилер Мұса заңы христиандар үшін міндетті емес, бірақ яһудилердің ұлттық ерекшеліктерін сақтауға және рухани құлшынысқа пайдалы деп есептейді. Ағарту дәуірінде Еуропа қоғамы орта ғасырлардағы діни дәстүрлі әлеуметтік құрылымнан қазіргі заманғы Ақыл-ой дәуіріне өтті. Бұрын діни нанымға және яһудилерді Исаның өліміне кінәлі деп санауға негізделген антисемитизм жаңаша бейімделді. Еврей жазбаларының және авторитарлық діни тәжірибелердің христиандық ортодоксияға (Католик шіркеуі қоса) тигізген әсері шіркеу билігіне қарсы шабуылдардың негізіне айналды. Мұса заңына қарсы антисемиттік пікірлер көптеген белгілі Ағарту философтарының арасында кең таралды. Деист Пьер Бейль Ескі Келісімдегі библиялық тұлғаларды және олардың діни заңды сақтауын сынға алды, оның пікірінше, бұл заң әлеуметтік және қоғамдық мінез-құлықты реттеу үшін авторитарлық тәсілді қолданды, жеке сананың еркіне орын қалдырмады.