Кіріспе

Grote Kerk немесе St. Bavokerk – Реформацияланған протестант шіркеуі және бұрынғы католик соборы, Голландияның Харлем қаласындағы орталық базар алаңында (Grote Markt) орналасқан. Қасиетті Баво соборы деп аталатын тағы бір Харлем шіркеуі қазір Гарлем-Амстердам Рим католик діоцезінің бас соборы болып табылады.

Тарих

Бұл шіркеу Харлем қаласының маңызды нысаны болып табылады және ғасырлар бойы қаланың көкжиегіне үстемдік етеді. Ол готикалық сәулет стилінде салынған және 15 ғасырда жаңартылғаннан кейін Харлемнің басты шіркеуіне айналды. Бұл Янскерк (Харлем) шіркеуінен едәуір үлкен болды. Осы жердегі шіркеу туралы алғашқы жазба 1307 жылға дейін барады, бірақ ағаштан жасалған құрылыс 14 ғасырда өртенді. Шіркеу 1479 жылы қайта салынды және шаптерлік шіркеуге дейін көтерілді, ал 1559 жылы ғана соборға айналды. Осы кезде көптеген өнер туындылары мен күміс заттары тәркіленді, сатылмаған немесе жойылмағандары Харлем қалалық жинағында сақталды, қазір ол Франс Халс мұражайының қорында. Харлем католиктері өздерімен бірге ала алатындарын алып, жасырынды, кейін түрлі схуилкеркендерде жинала бастады, ең белгілілері – Сент-Франциск және Сент-Жозеф станциялары. Соңында, Сент-Жозеф станциясы Янскерктің қарсы бетінде Сент-Жозеф шіркеуін салды, ал бұл шіркеу қайтадан соборға айналғаннан кейін 19 ғасырда Лейдсевартта жаңа собор салды. Баво шіркеуінің аты шатасу тудырды, себебі протестант шіркеуі тіпті Әйіп Бавоға арналмаған. Осы себепті ол ресми түрде "Grote Kerk" деп аталады, яғни "Үлкен шіркеу" деген мағынаны білдіреді.

Өрттер

1801 жылы 22 мамырда мұнараға найзағай шағып, өрт шықты. 1839 жылы мұнара күзетшісі Мартин Хендрик Кречман тағы бір апаттың алдын алды. Ол шіркеуде жұмыс істейтін Ян Дростты тоқтатты. Дрост орган мен фортепианоны ыстық көмір тастап өртеп жіберуге тырысқан. Дрост өз-өзіне қол жұмсады және оны мұнараға жерледі. Шіркеуде өрт сақшыларына арналған биік күзет қорабы болды. Егер олар қалада өртті көрсе, қызыл ту көтеріп сигнал беретін, сонда қарсыдағы басты күзет үйіндегі күзетшілер шара көретін. Бұл күзет орны 1919 жылға дейін қолданыста болды. 1930 жылдардағы жөндеу жұмыстары кезінде мұнараға автоматты су шашырату жүйесі орнатылды, ол мұнараның 70 метр биіктігіндегі өртті сөндіре алатын.

Сыртқы

Шіркеудің сыртқы түрі мәңгіліктей көрінсе де, соңғы 500 жылда екі рет өзгерді; бір рет Haarlemse Noon оқиғасы кезінде сыртқы ойыстардағы барлық мүсіндер алынып тасталды, ал екінші рет 19 ғасырдың соңында шіркеуге «көбірек готикалық көрініс» беру үшін шатыр жиегіне жалған қамалдар қосылды. Бұл өзгерісті бұрынғы және кейінгі суреттерді салыстыру арқылы оңай көруге болады. Шіркеудің төңірегінде оған бітісіп тұрған бірнеше төмен ғимараттар салынған, олардың ең танымалсы – бұрынғы балық базары «Де Вишаль», қазір заманауи өнер көрмесі үшін пайдаланылады. Оңтүстік жағында дүкендер ретінде қолданылатын төмен ғимараттар қатары бұрынғы «либри» кітапханасы және сакристия сияқты әртүрлі шіркеу ғимараттарына тікелей бітісіп салынған. 1630 жылы архитектор Соломон де Брей қазірге дейін сақталған консисторияны жобалап, салған.

Интерьер

Шіркеудің ішкі бөлігі де жылдар бойы көп өзгермеген, бірақ ішкі капеллалар Бильден дауыл кезінде ауыр зардап шекті, ал көптеген әйнек бояуынан жасалған терезелер ұмытылып, жоғалды. Бақытымызға орай, интерьерді жергілікті суретшілер, ең әйгілісі Питер Янц Саенредам және Беркхейде ағайындылары көп рет суреттеген. Осы суреттерге сүйене отырып, интерьерді қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді, сондықтан түрлі заттар, мысалы, rouwborden немесе "қасіретті ескерткіштер" бүгін өздерінің "дұрыс" орнында ілінген.

Боялған шыны терезелер

Баво шіркеуінің боялған шыны терезелері жылдар бойына қамқорлықсыз қалды. 16 ғасырда Харлемнің боялған шыны өнерінің маңызды орталығы болғанын елестету қиын, өйткені Харлемде оның аз ғана қалдықтары сақталған. Реформациядан кейін Харлем Дамиатжес туралы әңгімелерді және оған байланысты Вапенвермеердингті насихаттады, сондай-ақ осы орталық сюжетті бейнелейтін көптеген терезелер жасады, оларды басқа шіркеулер мен қалалық әкімшіліктерге сыйлық ретінде табыс етті. Бүгінде Виллем Тибоның Харлемнен жасаған алғашқы сыйлығы әлі де Янскерк шіркеуінде (Gouda) бастапқы дизайнымен ілініп тұр. Бұл терезе бір кезде батыс қабырғасында болған терезелердің түрін көрсетеді. Әйгілі Мюллер аспабы орнатылған кезде, шіркеудің батыс жағындағы (қазір тек жергілікті суретші Йоб Беркхейденің суретінен ғана белгілі) Вапенвермеердингті бейнелейтін шыны бөлшектелді және кірпішпен қапталды. Осы шынының эскиздері сақталып, Амстердамдағы Риксмузейде сақталуда, оларды Баренд ван Орлей салған. Бүгінгі таңда шіркеудегі тарихи түрлі-түсті терезелердің жетіспеушілігі бұрын қиратылған немесе тоқтатылған шіркеулерден терезелер орнату арқылы толықтырылды, ал заманауи суретшілер жаңа сюжеттер жасады. Гренмаркеттегі екі есіктен кірген кісіні солтүстік жақтағы әдемі, ірі көк терезе қарсы алады. Бұл терезе бейбітшілік пен үйлесімді бейнелеу үшін жасалған, және оны 2009 жылы жергілікті мәдениет сыйлығын (De Olifant) алған жергілікті шыны суретшісі Мишель ван Овербике жасаған.

Қабірлер

1831 жылға дейін шіркеуде қабірлерге рұқсат берілді, және ғасырлар бойы көптеген көрнекті Гаарлем тұрғындары мұнда жерленген. Көп жағдайда адамдар отбасылық қабір тастарының астына жерленген, ал көрнекті отбасылардың отбасылық гербтері алмаз тәрізді "тақташаларға" орнатылып, қабырғаларға ілінген. Басқа да көрнекті Гаарлемдіктер жеке қабірлерге жерленген, мысалы, бай Питер Тейлер ван дер Хюльст және Виллем ван Хейтхуйзен. Суретшілер Мартен ван Хемскерк (бұрынғы шіркеу күзетшісі ретінде ол Рождество капелласында жерленген), Франс Халс (бірінші әйелінің атасы Николаес Гыйбланттың қабірінде жерленген, бірақ 1962 жылы өзінің жеке қабір тасын алған), Саенредамның өзі (оңтүстік хордың кіреберіске жақын жері), Якоб ван Руйсдаэль және Соломон ван Руйсдаэль. Екі цирк құпиясы, алып Даниэль Каянус және оның кішкентай досы Ян Паап осында жерленген. Соңғы жерленген адам Виллем Бильдердейк болды. Жергілікті әңгімеге сүйенсек, хор қақпасының жанындағы 7-ші нөмірлі тастың астында бала кезінде анасын ұрған адамның қабірі бар. Бір уақыттан кейін оның қолы қабірден өсе бастады, және қолының өсуін тоқтату үшін қабірге мыс тақта орнатуға тура келді. Сондай-ақ, шіркеуде жерленуге тек байлардың ғана мүмкіндігі болғаны туралы да әңгіме бар. Әл-ауқаттарына қарамастан, денелер тас еденнің астында шіріп, жағымсыз иіс шығарды. Осыдан "Иіссіз байлық" деген сөз пайда болды.

Қазіргі заманғы сілтемелер

Бұл шіркеу Корри тен Бумның "Жасырыну орны" кітабында еске алынады.