Дженне қаласы: Малидің тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Мопти аймағындағы қала, Мали

Дженне (; сондай-ақ Дженне, Дженне және Дженне деп те аталады) – Малидің орталық бөлігіндегі Ішкі Нигер дельтасы аймағындағы Сонгай қаласы және қалалық коммуна. Қала Мопти аймағының сегіз бөлімшесінің бірі – Дженне округінің әкімшілік орталығы болып табылады. Коммунаға айналасындағы он ауыл кіреді және 2009 жылы халқы 32 944 адамды құрады. Дженненің тарихы Тимбукту тарихымен тығыз байланысты. 15-17 ғасырлар аралығында Тимбукту арқылы өтетін тұз, алтын және құлдар сияқты тауарлардың Сахара арқылы жүргізілетін саудасының көп бөлігі Дженне қаласынан өтті. Екі қала да ислам ғылымының орталығына айналды. Дженненің гүлденуі осы саудаға байланысты болды, бірақ португалдар Африка жағалауында сауда посттарын құрғаннан кейін Сахара арқылы жүргізілетін сауданың және осымен бірге Дженненің маңызы азайды. Қала ерекше саз архитектурасымен, әсіресе 1907 жылы бұрынғы мешіттің орнында салынған Ұлы мешітпен әйгілі. Қаланың оңтүстігінде Сахарадан оңтүстік Африкадағы ең көне қалалардың бірі – Дженне Дженно орналасқан. Дженне және Дженне Дженно 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

География

Дженне Бамаконың солтүстік-шығысында және Моптидің оңтүстік-батысында орналасқан. Қала Нигер және Бани өзендері арасындағы су тасқыны жазығында, Ішкі Нигер дельтасының оңтүстік шетінде жатыр. Қаланың ауданы шамамен 1,5 км² және жыл сайынғы су тасқыны кезінде аралға айналады, оған дамбалар арқылы қол жеткізіледі. Бани өзені қаланың оңтүстігінде орналасқан және оны пароммен кесіп өтуге болады. Әкімшілік тұрғысынан, қала 302 шаршы километр аумақты қамтитын Дженне коммунасының бір бөлігі болып табылады және қала мен оны қоршаған он ауылдан тұрады: Балле, Диаболо, Гомникубое, Камарага, Кера, Ниала, Соала, Син, Велингара және Йенледа. Халық саны коммунаға қатысты, соның ішінде осы ауылдар да кіреді. Коммуна солтүстігінде Оуро Али және Дерэри коммуналарымен, оңтүстігінде Дандугу Факала коммунасымен, шығысында Факала және Мадиама коммуналарымен, батысында Пондори коммунасымен шектеседі. Қала Мопти облысының сегіз әкімшілік бөлімінің бірі – Дженне округінің әкімшілік орталығы (шеф-лейг) болып табылады.

Жыл сайынғы су тасқыны

Дженнеде Бани және Нигер өзендерінің тудыратын жылдық су тасқыны шілдеде басталып, қазан айында ең жоғары деңгейге жетеді. Осы кезеңде Дженне қаласы аралға айналады және қаланың шығысынан өтетін Суман Бани арнасы Бани мен Нигер өзендерін толтырып, біріктіреді. Су тасқынының биіктігі жылдан жылға өзгеруі салдарынан, суға батқан жердің ауданы үлкен өзгерістерге ұшырайды. Бұл жергілікті ауыл шаруашылығы үшін маңызды салдарларға алып келеді. 1970 жылдардың басында басталған құрғақшылық Нигер және Бани өзендеріндегі су көлемін айтарлықтай азайтты. Бани өзеніндегі су ағынының төмендеуі жауын-шашынның азаюынан әлдеқайда көп болғандықтан, оның әсері ерекше ауыр болды. Өзеннің жылдық су шығыны 1950-1960 жылдардағы деңгейге оралған жоқ. Бани өзенін Дженне мен Мопти арасында тек су тасқыны маусымында (шілде айының ортасынан желтоқсанға дейін) жүзу оңай. Жылдың қалған уақытында құм сілкінділер су бетіне жақын орналасқан. 1828 жылы наурыз айында француз саяхатшысы Рене Кайли кішкентай қайықпен Моптиге сапар жасағанда, "құмдықтардан өту үшін бірнеше рет кемеден жүк түсіруге мәжбүр болды".

Тало бөгетінің

2006 жылы Сан қаласының жанындағы су тасқыны жазығының бір бөлігін суару үшін Бани өзенінде Тало тоғаны салынды. Тоған Сан қаласынан батысқа қарай 43 шақырым, Дженне қаласынан өзен бойымен 110 шақырым жерде орналасқан. Тоған суды ұстап тұратын қабырғасынан асып өте алатындықтан, бөгет ретінде жұмыс істейді. Тоғанды салуға байланысты көп дау болды. Африкалық Даму Банкі тапсырған қоршаған ортаға жасалған әсерді бағалау тоғанның төменгі ағысындағы су режимінің өзгеруін толыққанды ескермегені үшін сыналып бағаланды. Тоғанда жиналған 0,18 куб километр су өзеннің орташа жылдық су ағынының 1,3 пайызын құрайды (1952-2002 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш 13,4 куб километр). Жарияланған мәліметтерден қанша су суаруға жұмсалатыны және жұмсалған судың қаншасы өзенге қайта оралатыны белгісіз. Тоғанның салдарынан жыл сайынғы су тасқынының келу уақыты кешігіп, оның күші азаяды.

Дженнен бөгеті

2009 жылдың мамыр айында Африка даму банкі Дженненің оңтүстігінде орналасқан коммунаның Соала ауылының жанында Бани өзенінде суаруға арналған бөгет/тоған салуға қаржыландыруды мақұлдады. Бұл бөгет 6 жылдық 33,6 миллиард CFA франк (66 миллион АҚШ доллары) көлеміндегі бағдарламаның бір бөлігі болып табылады, сонымен қатар Куруба маңындағы Санкарани өзенінде бөгет салу және Тало бөгетімен суармалы жерлерді кеңейту де қарастырылған. Жоспарланған Дженне бөгеті 0,3 км³ суды сақтайды, бұл Тало бөгетінен әлдеқайда көп. Ол Дженненің оңтүстігіндегі өзеннің сол жағалауында орналасқан Пондори су тасқыны алабын "бақыланатын су басу" арқылы күріш өсіруге және жануарларға жем ретінде қолданылатын "қозғалмалы шөпті" (Echinochloa stagnina, жергілікті атауы – бургу) өсіру үшін қосымша суаруға мүмкіндік береді.

Дженне-Джено

Қазіргі қаланың оңтүстік-шығысында Дженне Джено немесе Джоборо археологиялық ескертіміші орналасқан, ол Батыс Африкадағы ең ерте және маңызды қалалық орталықтардың бірі. Сюзан және Родерик Макинтош 1977 және 1981 жылдары жүргізген қазба жұмыстары Дженне Джено алғашқыда б.з.б. 200 жылдары қоныстанғандығын көрсетті. Ол 300 және 850 жылдары аралығында үлкен қоршалған қалалық кешенге айналды. Қала және оның төңірегі, соның ішінде кейінгі заманғы Дженне қаласының орны, шамамен 50 000 тұрғынға ие болды. Қазіргі Дженнедегі алдын ала археологиялық қазбалар қазіргі қаланың алғаш рет 1000 жылдан кейін қоныстанғандығын көрсетеді. 1100 жылдан кейін Дженне Джено халқы азайды және 1400 жылға қарай бұл орын тасталып кетті. Дженне Дженоға жақын бірнеше шақырымдағы көптеген кішігірім елді мекендер де осы шамада тасталып кеткен сияқты. Бұл демографиялық құлдыраудың себебі белгісіз, бірақ Сахара арқылы жүзеге асылатын сауда немесе соғыс арқылы аймаққа келген жаңа аурулардың таралуы да себеп болуы мүмкін. Дегенмен, Дженне толыққанды игерілді және аймақтық сауда орталығы ретінде сақталды.

Мали империясы

Дженне 13 ғасырда билікке келген Мали империясымен күрделі қарым-қатынаста болды. XVII ғасырдағы жергілікті жылнамалар қаланың мәртебесі туралы қайшы мәліметтер береді. Әл Сади өзінің "Тарих әл Судан" еңбегінде малиліктердің қалаға тоқсан тоғыз рет шабуыл жасағанын, бірақ Дженне ешқашан бағындырылмағанын айтады, ал тағы бір маңызды жылнама, "Тарих әл фаташ" Дженне басшысын Мали императорының қарапайым вассалы ретінде сипаттайды. Дженне, әлдебір уақытта салық төлеп, вассалдыққа бағынған болуы мүмкін, соғыс пен саудалық қысымның үнемі қайталануы қала-мемлекеттің әскери және экономикалық күшін аймақтағы басым бөлігін бақылаған қуатты Мали мемлекетіне қарсы қойды. Дженне туралы еуропалық дереккөздердегі алғашқы тікелей айтылуы алтын, тұз және құл саудасымен байланысты транссахаралық саудаға қатысты. 1447 жылы Антонио Малфанте Сахарадағы Туват оазисінен Генуядағы саудагерге латын тілінде жазған хатында, Сахара арқылы сауда туралы білгендерін хабарлады. Ол бірнеше "мемлекеттерді" атады, соның ішінде "Джени" деп аталатын және Нигер өзенін былай сипаттады: "Осы жерлер арқылы өте үлкен өзен ағып өтеді, ол жылдың белгілі бір мезгілдерінде осы жерлерді су басады. Бұл өзен Тамбет [Тимбукту] қақпасынан өтеді. Олар оның үстінде көптеген қайықтарды пайдаланып, сауда жасайды."

Сонгхай империясы

XV ғасырда португалдар Батыс Африканың Атлантика жағалауында сауда бекеттерін құрып, алтын саудасының құрлық арқылы жүзеге асуын қамтамасыз етуге тырысты. Осы қала туралы біз португалдық дереккөздерден білеміз. Мали империясы шегіне бастаған кезде Дженне Сонгхай империясына қарсы соғыс жүргізген болуы мүмкін, бұл қақтығыстың эхосын Диого Гомес Гамбия өзенінде баяндаған. 1471 жылы Дженне, Тимбуктуды басып алғаннан кейін көп ұзамай, Сонни Алидің қолына түсті. Қоршау шамамен 6 айға созылды. Бани өзенінің тасқыны қаланы қорғады, бірақ сонымен қатар Әлиге өзінің қуатты өзен флотын жеткізіп, қаланы блокадаға алуға мүмкіндік берді. Сұлтан қоршау кезінде қайтыс болды, ал оның жас ұлы Сонгхаймен бейбітшілік орнатты, ал анасы Сонни Алиге үйленді, осылайша қаланың империядағы жоғары саяси мәртебесін бекітті. Дженне, Аскиа Мұхаммед Сонни Алидің ізбасары Сонни Баруға қарсы көтерілген кезде оны қолдамады, бірақ оның билікті басып алуына тез мойынсұнды. Сонгхай билігі тұсында Дженне Нигер өзенінің орталық аңғарындағы өркендеген сауда экономикасының маңызды торабы болды, онда шамамен 40 000 адам тұрды. 1506 және 1508 жылдар аралығында жазылған "Esmeraldo de situ orbis" еңбегінде теңіз капитаны және зерттеуші Дуарте Пачеко Перейра Дженне туралы былай деп жазды: "Жанни қаласы, негрлердің мекені, тас қабырғамен қоршалған, онда алтындың мол қоры бар; мыс және қола онда өте бағалы, сондай-ақ қызыл және көк маталар мен тұз." Португалиялық тарихшы Жоао де Баррос 1520 жылдары Дженне және қазіргі Мавританияның жағалауындағы Аргуин аралынан алтын экспорты туралы айтқан: "Генна, бұрын Тимбуктудан да мәшһүр болған." Тұз Сахарадағы Тагазада өндіріліп, Тимбукту және Дженне арқылы оңтүстікке тасымалданды. Акан алтын кен орындарынан алынған алтынмен сауда жасау үшін Бегхо (Биту) қаласына барылып, содан кейін Дженне мен Тимбукту арқылы және Сахара арқылы Солтүстік Африкаға жеткізілді, онда ол мата, мыс және қола сияқты тауарларға айырбасталды. Алайда, XVI ғасырдың басында португалдар Африка жағалауында сауда бекеттерін құрып, қазіргі Ганадағы Эльминадан үлкен көлемде алтын тасымалдай бастады. Бұл теңіз саудасы Сахара арқылы жүзеге асылатын алтын саудасымен бәсекелесті. 14-17 ғасырлар аралығында Дженне мен Тимбукту исламдық білімнің маңызды орталықтары болды, олардың сауда тораптарынан басқа. Сонгхай әкімшілігі тұсында қалаға Дженне кои немесе патша басшылық етті, сонымен қатар Аскиаға бағынышты және салықтар мен кедендік баждарды жинаумен айналысқан Дженне мондио болды. Лео Африкан өзінің 1526 жылы аяқталған, бірақ 1550 жылға дейін жарияланбаған "Descrittione dell’Africa" еңбегінде осы қала туралы айтады. Ол 1510 жылы және үш жылдан кейін Малиге сапар шеккен. Кітабында Нигер өзенінің Тимбуктудан Дженнеге қарай батысқа ағып жатқанын бірнеше рет сипаттаған. Бұл кейбір ғалымдарды оның Дженне туралы есебі бірінші қолдан алынған байқауларға емес, басқа саяхатшылардан алынған ақпаратқа негізделген болуы мүмкін деп ойлауға итермеледі. Ол Дженнеді (оны Генео, Генни және Гинья деп атайды) сабан шатыры бар саз балшықтан салынған үйлерден тұратын ауыл ретінде сипаттайды. Ол арпа, күріш, мал, балық және мақтаның көп болуын, сондай-ақ Солтүстік Африкамен сауданың маңыздылығын атап өтеді, онда саудагерлер мақта экспорттаса, еуропалық мата, мыс, қола және қару-жарақ импорттады. Тимбуктумен сауда жасаған саудагерлер жыл сайынғы су тасқыны кезінде шағын, тар каноэлерді пайдаланды. Монеталар үшін таңбаланбаған алтын қолданылды.

In the fifteenth century the Portuguese established trading posts along the Atlantic coast of West Africa in an attempt to tap into the overland trade in gold bullion. It is from Portuguese sources that we learn a little more about the town. With the Mali empire in retreat, Djenne may have fought a war against the rising Songhai Empire under Sonni Sulayman Dama, a conflict whose echoes were reported by Diogo Gomes on the Gambia river. In 1471, Djenne was conquered by Sonni Ali soon after his seizure of Timbuktu. The siege lasted approximately 6 months. The flooding of the Bani protected the city, but also allowed Ali to bring his powerful river fleet to bear, blockading the city until. The sultan died during the siege, and his young son made peace with the Songhai and his mother married Sonni Ali, establishing the city's high political position within the empire. Djenne did not support Askia Muhammad when he rebelled against Sonni Ali's successor Sonni Baru, but quickly acquiesced to his seizure of power. Under the Songhai, Djenne functioned as one of the key hubs in a thriving trade economy centered on the middle Niger river valley, with a population of approximately 40,000 people. Duarte Pacheco Pereira, a sea captain and explorer, mentions Djenné in his Esmeraldo de situ orbis which he wrote between 1506 and 1508: " the city of Jany, inhabited by Negroes and surrounded by a stone wall, where there is great wealth of gold; tin and copper are greatly prized there, likewise red and blue cloths and salt " The Portuguese historian João de Barros, writing in the 1520s, mentions Djenné and the export of gold from the island of Arguin off the coast of present day Mauritania: "Genná which in former times was more famous than Timbuktu As it is further to the west than Timbuktu, it is usually frequented by peoples of its neighbourhood, such as the Çaragoles [Sarakolle i. e. Sonike], Fullos [Fulani], Jalofos [Wolof], Azanegues Ṣanhāja, Brabixijs Barābīsh, Tigurarijs [people of Gurāra], and Luddayas [Ūdāya], from whom, through the Castle of Arguim and all that coast, gold came into our hands." Salt was mined at Taghaza in the Sahara and transported south via Timbuktu and Djenné. Gold from the Akan goldfields in the forested area between the Komoé and Volta rivers was traded at the town of Begho (Bitu) and then transported north through Djenné and Timbuktu and across the Sahara to North Africa where it was exchanged for merchandise such as cloth, copper and brass. However, by the early sixteenth century, the Portuguese had established trading posts along the African coast and were shipping large quantities of gold from Elmina in present day Ghana. This maritime trade competed with the trans Saharan gold trade. Between the 14th and 17th centuries Djenné and Timbuktu were also important centers of Islamic study, in addition to their roles as entrepôts. Under Songhai administration, the city was led by the Jenne koi or king, but also had a Jenne mondio who answered to the Askias and was in charge of collecting taxes and customs duties. The town is mentioned by Leo Africanus in his Descrittione dell’Africa which was completed in 1526 but not published until 1550. He had visited Mali with an uncle in around 1510 and perhaps again 3 years later. At several places in his book Leo Africanus describes the Niger River as flowing westwards from Timbuktu to Djenné. This has led some scholars to suggest that his account of Djenné was unlikely to be based on first hand observations and was probably based on information obtained from other travellers. He describes Djenné (which he refers to as Gheneo, Genni and Ghinea) as a village with houses constructed of clay with straw roofs. He mentions an abundance of barley, rice, livestock, fish and cotton and also the importance of trade with north Africa in which merchants exported cotton and imported European cloth, copper, brass, and arms. In the trade with Timbuktu merchants visited during the annual flood using small narrow canoes. Unstamped gold was used for coinage.

Сонгхайдан кейін

Марокко сұлтаны Ахмад әл-Мансур алтын экспортын бақылауға ниеттенді және 1590 жылы Сахара арқылы 4000 жалдамалы әскерді, оларды испандық, мұсылманға айналған Джудар-паша бастап, жіберді. 1591 жылы Тондиби шайқасында соңғайлар жеңіліске ұшырады, бұл олардың империясының құлауына әкелді. Соңғай империясы құлағанмен, Дженне сауда мен білімнің дамыған орталығы болып қала берді. Әл-Сади өзінің тарихнамасында марокколықтар басып алғаннан кейін 70 жыл өткен соң, 1655 жылы қала туралы былай деп жазды: Дженне – мұсылмандардың ірі сауда орындарының бірі. Тағаза кенінен тұз алатын саудагерлер осында Биту кенінен алтын алатын саудагерлермен кездеседі. Дженне қаласының қадірлілігінің арқасында Тимбуктуға барлық жақтан – солтүстіктен, оңтүстіктен, шығыстан және батыстан керуендер келіп тұрады. Дженне Тимбуктудың оңтүстігінде және батысында, екі өзеннің ар жағында орналасқан. Өзен тасығанда Дженне аралға айналады, ал су деңгейі төмендегенде ол құрлыққа айналады. Тамыз айында су көтеріле бастайды, ал ақпан айында су қайтадан тартылады. Марокколықтардың бастапқы табысына қарамастан, Сахара арқылы аумақты бақылаудың логистикасы қиынға соқты және 1630 жылға қарай Садилер бақылауын жоғалтты. Кең аумақта тәртіпті сақтайтын орталықтандырылған мемлекеттің құлауы қауіпсіздіктің нашарлауына және саудагерлер мен ғалымдардың қозғалысының азаюына себеп болды. Дженне келесі ғасырларда бірнеше рет иесі ауысты. Қала 1670-1818 жылдар аралығында Сегу патшалығының, ал 1818-1861 жылдар аралығында фулани билеушісі Секу Амаду құрған Массина империясының құрамына кірді. 1828 жылы мұсылман кейпінде саяхат еткен француз зерттеушісі Рене Кайли Дженнеге келген алғашқы еуропалық болды. Ол өзінің "Орталық Африка арқылы Тимбуктуға саяхат" атты кітабында оны егжей-тегжейлі сипаттады: Дженне қаласының көлемі шамамен екі жарым шақырым; оны нашар салынған топырақ қабырғасы қоршап тұр, оның биіктігі шамамен он метр, ал қалыңдығы – он төрт дюйм. Бірнеше қақпа бар, бірақ олардың барлығы кішкентай. Үйлер күнде кептірілген кірпіштен салынған. Дженне аралының құмы аз мөлшерде сазбен араластырылады, содан дөңгелек пішіндес, берік кірпіштер жасалады. Үйлер еуропалық ауылдардағы үйлердей үлкен. Көпшілігі бір қабатты, барлығында терраса бар, сыртқы терезелері жоқ, ал бөлмелерге тек ішкі аула арқылы ғана ауа келеді. Кіреберіс қарапайым өлшемде, есігі ағаш доскалардан жасалған, қалың және, әрине, кесілген. Есік іштен қос темір тізбекпен, сырттан елдік стильде жасалған ағаш құлыппен бекітілген. Бірақ кейбіреулерінде темір құлыптар да бар. Бөлмелердің барлығы ұзын және тар. Қабырғалар, әсіресе сыртқы қабырғалар, сазбен жақсылап сыланған, себебі әктас жоқ. Әр үйдің ішінде террасаға шығатын баспалдақ бар, бірақ мұржа жоқ, сондықтан құлдар ашық ауада тамақ пісіреді. 1861 жылы қала Омар Таллдың басшылығымен Тукулер империясының құрамына кірді, ал 1893 жылдың сәуір айында Луи Арчинардың басқаруымен француз әскерлері қаланы басып алды. Француз журналисі Феликс Дюбуа қалаға басып алудан екі жыл өткен соң, 1895 жылы келді. Ол өзінің саяхаты туралы көптеген суреттермен бірге "Тимбукту: құпиялы" атты кітабында жариялады. Ол келген кезде қала әлі де саз қабырғамен қоршалған еді. Дженне және оның сәулеті туралы хабар Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына осы кітап және 1897 жылы жарық көрген француз басылымы арқылы жетті. Француздар Мопти қаласын аймақтық орталық деп белгіледі, нәтижесінде Дженненің маңызы азайды.

The Moroccan sultan, Ahmad al Mansur, wanted to control the export of gold and in 1590 sent an army of 4,000 mercenaries across the Sahara led by the converted Spaniard Judar Pasha. The Songhai were defeated at the Battle of Tondibi in 1591 and this led to the collapse of their empire. Despite the fall of the Songhai, Djenné remained a thriving centre of trade and learning. In his chronicle al Sadi describes the town in 1655, 70 years after the Moroccan conquest:
Jenne is one of the great markets of the Muslims. Those who deal in salt from the mine of Taghaza meet there with those who deal in gold from the mine of Bitu. This blessed city of Jenne is the reason why caravans come to Timbuktu from all quarters north, south, east and west. Jenne is situated to the south and west of Timbuktu beyond the two rivers. When the river is in flood, Jenne becomes an island, but when the flood abates the water is far from it. It begins to be surrounded by water in August, and in February the water recedes again. Despite the initial success of the Moroccan occupation, the logistics of controlling a territory across the Sahara soon became too difficult and by 1630 the Saadians had lost control. The collapse of a centralised kingdom able to maintain order over a wide area led to a lack of security and a decline in the movement of traders and scholars. Djenné changed hands several times over the following centuries. The town formed part of the Segou kingdom from 1670 to 1818 and the Massina Empire established by the Fulani ruler Seku Amadu between 1818 and 1861. In 1828 the French explorer René Caillié, who travelled disguised as a Muslim, became the first European to visit Djenné. He published a detailed description in his book Travels through Central Africa to Timbuctoo:
The town of Jenné is about two miles and half in circumference; it is surrounded by a very ill constructed earth wall, about ten feet high, and fourteen inches thick. There are several gates, but they are all small. The houses are built of bricks dried in the sun. The sand of the isle of Jenné is mixed with a little clay, and it is employed to make bricks of a round form which are sufficiently solid. The houses are as large as those of European villages. The greater part have only one storey They are all terraced, have no windows externally, and the apartments receive no air except from an inner court. The only entrance, which is of ordinary size, is closed by a door made of wooden planks, pretty thick, and apparently sawed. The door is fastened on the inside by a double iron chain, and on the outside by a wooden lock made in the country. Some however have iron locks. The apartments are all long and narrow. The walls, especially the outer, are well plastered with sand, for they have no lime. In each house there is a staircase leading to the terrace; but there are no chimneys, and consequently the slaves cook in the open air. In 1861 the town became part of the Toucouleur Empire under Umar Tall and then in April 1893 French forces under the command of Louis Archinard occupied the town. The French journalist, Félix Dubois, visited the town in 1895, two years after the occupation. He published an account of his travels, together with many illustrations, in his book, Timbuctoo: the mysterious. At the time of his visit the town was still encircled by an adobe wall. It was through this book, and the French edition published in 1897, that Djenné and its architecture became known in Europe and the United States. The French chose to make Mopti the regional capital and as a result the relative importance of Djenné declined.

Сәулет

Дженне өзінің судандық стильдегі сәулетімен танымал. Қаладағы барлық ғимараттар, соның ішінде Ұлы мешіт, күнде пісірілген қыш кірпіштерден тұрғызылған. Екі қабатты, жаппай шатырлы үйлер шағын орталық ауланың төңірегінде салынған. Фасадтары ронье пальмасының (Borassus aethiopum) таяқшаларымен – торон деп аталатын – әшекейленген, олар қабырғадан шамамен 60 см шығып тұрады. Торон сонымен қатар дайын мұражай ретінде де қолданылады. Сондай-ақ, керамикалық құбырлар шатырдан шығып, жаңбыр суының қабырғаларға зақым келтірмеуін қамтамасыз етеді. 1900 жылға дейін салынған кейбір үйлер Тукулер стилінде салынған және екі үлкен тіреудің арасында орналасқан үлкен жабық кіреберіс кірмесіне ие. Мұндай үйлердің кіреберіс есігінің үстінде көшеге қараған бір ғана кішкентай терезесі болады. Көптеген жаңа екі қабатты үйлер марокколық стильде салынған, олардың кішкентай әшекейлі терезелері бар, бірақ кіреберіс кірмесі жоқ. Қыш кірпіштері өзен жағалауында ағаштан жасалған қалыпты және топырақ пен ұсақталған сабан қоспасын пайдаланып жасалады. Олардың өлшемдері әдетте 36 x 18 x 8 см, ал қаланғанда 2 см жуық аралықта орналасады. 1930 жылға дейін қолмен қалыпталған цилиндрлі кірпіштер қолданылды, олар дженне-ферей деп аталды. Барлық кірпіш қабырғалар топырақ пен күріш қабығының қоспасынан жасалған қорғаныш жабынмен қапталған. Дженнедегі қыш ғимараттарды кем дегенде екі жылда бір рет қайта жабынмен қалау қажет, тіпті одан кейін де жыл сайынғы жаңбырлар елеулі зақым келтіруі мүмкін. Ұлы мешіт жыл сайын қайта жабынмен қаланады, бірақ 2009 жылы қатты жаңбырдан кейін мұнараларының бірі құлады. Ескі ғимараттар көбінесе толығымен қайта салынады. 1984 жылы қалада жүргізілген сараптама бойынша 134 екі қабатты ғимараттың маңызды сәулеттік құндылығы бар екені анықталды, бірақ 1995 жылға қарай, қаланың Дүниежүзілік мұра тізіміне енгеніне байланысты шектеулерге қарамастан, тізімдегі ғимараттардың 30% қиратылды, олардың көпшілігі толығымен жаңа қыш ғимараттармен ауыстырылды. 1996 және 2003 жылдар аралығында Нидерланд үкіметі қаладағы 100-ге жуық ескі ғимаратты қалпына келтіру жобасын қаржылады. Кейбір ғимараттарды қалпына келтіру жұмыстары тек фасадты қайта жабынмен қалауды қамтыды, ал басқалары бұзу және қайта құруды қажет етті. Жобаның жалпы құны 430 миллион FCFA (655 000 евро) құрады. 1980 жылдардың басында шетелдік көмек ұйымдары қоғамдық және жеке үйлерге ауыз су жеткізу жүйесін қаржылады. Алайда, сол кезде ағынды суды тазарту жүйесі орнатылмады, нәтижесінде ағынды сулар көшелерге төгілді. Бұл жағынан ұнамсыз және гигиеналық емес еді. 2004-2008 жылдар аралығында Германия үкіметі әр үйдің сыртында шөгінді сулар топыраққа сіңіп кетуі үшін құммен толтырылған арналар салу жобасын қаржылады. 2008 жылға қарай 1880 үйге осы жергілікті инфильтрациялық жүйелер орнатылды.

Djenné is famous for its Sudanese style architecture. Nearly all of the buildings in the town, including the Great Mosque, are made from sun baked earthen bricks which are coated with plaster. The traditional flat roofed two storey houses are built around a small central courtyard and have imposing façades with pilaster like buttresses and an elaborate arrangement of pinnacles forming the parapet above the entrance door. The façades are decorated with bundles of rônier palm (Borassus aethiopum) sticks, called toron, that project about 60 cm from the wall. The toron also serve as readymade scaffolding. Ceramic pipes also extend from the roofline and ensure that the rain water from the roof does not damage the walls. Some of the houses built before 1900 are in the Toucouleur style and have a massive covered entrance porch set between two large buttresses. These houses generally have a single small window onto the street set above the entrance door. Many of the more recent two storey houses are in the Moroccan style and have small ornate windows but lack the covered entrance porch. The adobe bricks are made on the river bank using a wooded mold and a mixture of earth and chopped straw. They are typical 36 x 18 x 8 cm in size and when laid are separated by 2 cm of mortar. Up to the 1930s hand molded cylindrical bricks were used called djenné ferey. All the brickwork is covered with a protective layer of plaster consisting of a mixture of earth and rice husks. In Djenné the adobe buildings need to be replastered at least every other year and even then the annual rains can cause serious damage. The Great Mosque is replastered every year and yet in 2009 one of the minarets collapsed after a period of heavy rainfall. The older buildings are often entirely rebuilt. A survey of the town in 1984 identified 134 two storey buildings of significant architectural importance, yet by 1995, in spite of restrictions resulting from the town's World Heritage status, 30% of the buildings on the list had been demolished, with most having been replaced with entirely new adobe buildings. Between 1996 and 2003 the Dutch government funded a project to restore around 100 of the older buildings in the town. For some buildings the restoration work involved little more than replastering the façade while for others it involved demolition and rebuilding. The total cost was 430 million FCFA (655,000 Euro). In the early 1980s foreign aid organizations funded a system to supply drinking water to both public taps and private homes. However, no wastewater disposal system was installed at the time and, as a result, wastewater was discharged into the streets. This was both unsightly and unhygienic. Between 2004 and 2008 the German government funded a project to construct gravel filled trenches outside each home to allow the wastewater to infiltrate the soil. By 2008 1,880 homes had been provided with these local infiltration systems.

Ұлы мешіт

1906 жылы француз отаршылдық әкімшілігі бұрынғы мешіт орнында қазіргі Үлкен мешіттің салынуын ұйымдастырды. Қазіргі мешіттің дизайнына отаршылдық әкімшіліктің қаншалықты әсер еткені туралы түрлі пікірлер айтылды. Журналист Феликс Дюбуа 1910 жылы қалаға қайта оралғанда, үш минареті қоңырау мұнараларын еске түсіретін француздық стильде жасалғанына қатты наразы болды, ал Жан Луи Буржуа француздардың ішкі аркаларға ғана әсер еткенін, ал дизайнның "негізінен африкалық" екенін айтты.

Дүниежүзілік мұра мәртебесі

Мали Республикасы 1979 жылы ЮНЕСКО-ға Дженне қаласын Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынды, бірақ кеңесші комитет (ICOMOS) «бақытсыз қала құрылысы ең маңызды кешендердің ортасын өзгертті» деп атап өтті және қаланың қалалық дамуы және тарихи ескерткіштерді қорғау туралы ақпаратты Мали үкіметі ұсынғанша, кез келген шешімді кейінге шегергені жөн деп ұсынды. Толық қараудан кейін ICOMOS комитеті Дженне қаласын және оны қоршаған Дженне Джено, Хамбаркетоло, Тономба және Каниана археологиялық орындарын қамту үшін ұсынысты кеңейтуді ұсынды. Комитет «үлкен қорғау аймағын белгілеу Мали билігіне қала құрылысын бақылауға және археологиялық қорықтарды, сондай-ақ ішкі дельтаның табиғи жерін сақтауға көмектеседі» деген пікір білдірді. Археологиялық орындар үшін Комитет (iii) критерийін келтірді: «өмір сүріп жатқан немесе жоғалып кеткен мәдени дәстүрге немесе өркениетке бірегей немесе кемінде ерекше куәлік беру», ал қала үшін (iv) критерийін келтірді: «адам тарихының маңызды кезеңдерін көрсететін ғимараттардың, сәулеттік немесе технологиялық жиынтықтардың немесе ландшафттардың көрнекті мысалы болу». 2005 жылдан бастап Дүниежүзілік мұра комитетінің есептерінде қаланың сақталу жағдайынан туындаған мәселелерді шешудегі прогрестің жетіспеушілігіне сын айтылды. 2005 жылғы есепте, саз үйлерді қалпына келтіру және санитарлық жағдайды жақсарту жөніндегі күш-жігерді жоғары бағалағанмен, Комитет даму жоспарының болмауына назар салып, Дүниежүзілік мұра орталығына, ICOMOS-қа және ICCROM-ға Мали үкіметімен бірлесіп, қала құрылысының қысымын азайту үшін баламалы шешімдерді зерттеуді сұрады. 2006 жылғы Комитет есебі одан да сыншыл болды. Онда «Тұрғындар мен сайланған шенеуніктер өздерін қорғалатын аймақта өмір сүріп жатқандай сезінеді, олардың пікірінше, ештеңеге рұқсат жоқ» делінгі және дамудың күшті қысымының салдары деп санайтын мәселелердің тізімі ұсынылды. Бұл мәселелерге құрылыс ережелерін сақтамау, үйлердің жайлы тұруға және отбасылық құрамға сәйкес келмеуі, халықтың қазіргі заманғы материалдарды қолдану арқылы үйлердің кеңістіктік ұйымдастырылуын өзгертуге деген ниеті, Дженнедегі техникалық және қаржылық ресурстардың және біліктіліктің жетіспеуі кірді, бұл қаланың қала құрылысы және санитарлық проблемаларын шешуге кедерілді. Комитет басқару жоспарын дайындау және археологиялық орындардың шекараларын көрсететін карта жасау сияқты бірқатар ұсыныстар жасады.

The Republic of Mali initially submitted a nomination to UNESCO for World Heritage status for Djenné in 1979 but the advisory committee (ICOMOS) observed that the "anarchic urbanization has modified the environment of the most significant complexes" and recommended that any decision be deferred until information on the urban development of the town and the protection of historic sites had been provided by the Malian government. After a further review, the ICOMOS committee recommended that the nomination should be broadened to include the town of Djenné together with the surrounding archaeological sites of Djenné Djéno, Hambarketolo, Tonomba and Kaniana. The committee argued that "the definition of a large zone of protection can only help Malian authorities to control urban development and conserve the archaeological reserves and the natural site of the inland delta." For the archaeological sites the Committee cited Criterion (iii): "bear a unique or at least exceptional testimony to a cultural tradition or to a civilization which is living or which has disappeared" while for the town they cited Criterion (iv): "be an outstanding example of a type of building, architectural or technological ensemble or landscape which illustrates (a) significant stage(s) in human history". Beginning in 2005 the reports of the World Heritage Committee included criticism of what the committee considered to be the lack of progress in tackling the problems arising from the conservation status of the town. In its 2005 report, while praising the efforts in restoring the adobe building and improving the sanitation, the Committee commented on the lack of a development plan and requested that the World Heritage Centre, ICOMOS and the ICCROM undertake, in collaboration with the Malian Government a study of alternative solutions to relieve urban development pressure. The 2006 report produced by the Committee was more critical. It commented that "The inhabitants and the elected officials have the impression of living in a protected area where, in their view, nothing is allowed." and provided a list of issues that it considered to be the consequences of the intense development pressure. These included the lack of respect for building regulations, the inappropriateness of houses with regards to comfortable living areas and family composition, the desire of the population to transform the spatial organisation of the houses using modern materials, the lack of technical and financial resources and competence within the Djenné to resolve the city’s urban development and sanitation problems. The Committee made a number of recommendations including the preparation of a management plan and the production of a map identifying the boundaries of the archaeological sites.

Экономика

Тарихи тұрғыдан Дженне маңызды сауда және тауар айналымы орталығы болғанмен, 20-ғасырда қаладағы сауданың көлемі салыстырмалы түрде шалқап жатқандығына байланысты азайды. Жергілікті экономика қазіргі таңда негізінен ауыл шаруашылығына, балық аулауға және мал өсіруге негізделген, сондай-ақ жылдық жауын-шашын мөлшері мен Нигер және Бани өзендерінің тасқынына үлкен тәуелді. Осының салдарынан, 1970-жылдардың соңында басталған қатыгез құрғақшылық бұрыннан кедейленген қалада зор қиындықтар тудырды. Қала ислам ғылымының орталығы болып табылады және Құран мектептері аймақтан тыс студенттерді қызықтырады. Туризм жергілікті экономиканың маңызды бөлігін құрайды, әсіресе қараша мен наурыз айлары аралығындағы құрғақ, салқын қысқы айларда. Көптеген туристер дүйсенбілік базарға барып, 5 қонақ үйдің бірінде бір түн ғана демалады. 2007 жылы қалаға шамамен 15 000 келуші келді, олардың 4 200-і түнеп қалды. Олардың үштен бірінен астамы Франциядан, ал қалғаны көптеген басқа елдерден келген. 2005 жылы туризм қала экономикасына 450 миллион CFA франкі (687 000 евро) көмектесті. Қала көптеген елдердің көмегімен айтарлықтай көлемде шетелдік көмек алды. Канада үкіметі ішуге жарамды сумен жабдықтау инфрақұрылымын қаржыландыруға көмектесті, ал АҚШ жүйені күтіп ұстауға қаражат бөлді. Голландия үкіметі ескі саздан жасалған ғимараттарды қалпына келтіру және әктеп жабу жобасын қаржылады, ал Германия үкіметі санитарлық жағдайды жақсарту схемасын қаржылады. Мешіттің жөндеу жұмыстарын Ага Хан мәдениет қоры қаржыландырды.

Көрікті жерлер

Негізгі көрікті орындар – Ұлы мешіт және монументальді фасады бар екі қабатты саз үйлер. Ең танымал үй – Майга отбасының үйі, олар қаланың дәстүрлі басшысын қамтамасыз етеді. Бұл ескі ғимараттың кіреберісі Тукулер стилінде жасалған. Ол қаланың шығысындағы Алгасба ауданында орналасқан. Рене Кайль 1828 жылы осы үйге келген. Басқа көрікті орындарға қаланың негізін қалау кезінде құрбандыққа шалынған деп есептелетін Тапама Дженепоның қабірі және б.з.д. III ғасырдан б.з. 13 ғасырына дейін маңызды орталық болған Дженне-Дженоның қиратындары кіреді. Апта сайын дүйсенбі күні өткізілетін базар, онда айналасынан келген сатушылар мен сатып алушылар жиналады, маңызды туристік орын. Мешітке қарсы жатқан аулада күнделікті (әйелдер) базары да бар. Қала Бамакодан шамамен сегіз сағаттық жолмен сапар шегуге мүмкіндік береді. Моптиге бағытталған автобустар жолаушыларды Дженнеден келетін жол торабында түсіріп тастайды. Ұлы мешітке мұсылман емес туристерге кіруге рұқсат жоқ.

Демография

Дженне тұрғындары көбінесе Дженне Чини деп аталатын соңғай тілінің бір түрінде сөйлейді, бірақ аймақтың әртүрлілігін көрсететін тілдер де қолданылады. Оның төңірегіндегі ауылдарда бозо, фулфулде немесе бамбара тілдерінде сөйлейді.