Кіріспе

Неміс әскери офицері, Бірінші дүниежүзілік соғыс стратегиясы шебері Карл Адольф Максимилиан Хоффманн (25 қаңтар 1869 – 8 шілде 1927) – неміс әскери стратегиясының маманы. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында штаб офицері болып қызмет еткен ол, 8-ші армия штабының бас офицерінің орынбасары болды, жақын арада штаб бастығына тағайындалды. Хоффман мен Эрих Людендорф бірлесіп Танненберг және Мазур көлдеріндегі шайқастарда орыс әскерлеріне ойсыратыс сықты. Одан кейін ол Шығыс майдан штабының бастығы лауазымын атқарды. 1917 жылдың соңында ол Ресеймен Брест-Литовск шартты жасасу бойынша келіссөздер жүргізді.

Ерте өмір және соғыс алдындағы әскери мансап

Хоффманн Хомбергте (Эфзе) дүниеге келді және аудандық сот судьясының ұлы болды. 1879 жылдан 1887 жылға дейін Нордхаузен қаласындағы гимназияда оқыды. Бітірген соң, 72-ші жаяу әскер полкіне өз еркімен қатысты. Оның бір әріптесі еске алғандай: "Ол олардың ішіндегі ең нашар спортшы, ат пен қылышпен күресуші болды, бірақ оларды қорқынышты ашкөздігімен басып өтті". 1887 жылдың қазанынан 1888 жылдың тамызына дейін Нейседегі әскери мектепте (Крейгсшуле) оқыды, императорлық алғыспен бітіріп, екінші лейтенант болып тағайындалды. 1895 жылдан 1898 жылға дейін бірінші лейтенант ретінде Пруссияның әскери академиясында оқыды, содан кейін орыс тілін үйрену үшін Ресейге жіберілді. 1899-1901 жылдары Бас штабтың Бірінші бөлімінде (Ресей және Солтүстік елдер) қызмет етті. 1901 жылы капитандыққа көтеріліп, V армия корпусына штаб офицері болып тағайындалды. Екі жылдан кейін 33-ші фузилер полкінің ротасына командир болып тағайындалды. 1904 жылы Бас штаб оны Жапон императорлық армиясының Ресей императорлық армиясына қарсы соғысында бақылаушы ретінде Маньчжурияға жіберді. Сол кезде ол жапон генералы оны шайқасты көру үшін төбеге көтерілуге рұқсат бермеген кезде, басқа шетелдік бақылаушылардың қатысуымен протоколды бұзды. Ол генералға "сары терілі" екенін және "егер маған төбеге жол бермесеңіз, өркениетсіз" деп жауап берді. Жиырма айдан кейін штабқа оралды, содан кейін Шығыс Пруссияның Кенигсберг қаласында орналасқан 1-ші дивизияның бірінші штаб офицері болып тағайындалды. 1911 жылы ол екі жыл бойы әскери академияда оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін 112-ші жаяу әскер полкіне ауысты, онда ол далалық, содан кейін штабтық қызметте болды және подполковник шеніне көтерілді.

Сегізінші армия

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Хоффман Германияның Сегізінші армиясының бірінші бас штаб офицері болды және Ресей шабуылынан шығыс шекарасын қорғауға жауапты болды. Шлиффен жоспары бойынша, неміс армиясының көп бөлігі Францияны соғыстан шығарып, батыста шешуші жеңіске жетуге тырысты. Ресейлік әскерлерді жұмылдыру соғыс жарияланғанға дейін, күтілгеннен әлдеқайда ертерек басталды, сондықтан Ресейдің бірінші армиясы Шығыс Пруссияға шығыс шекарасы арқылы басып кірді. Сегізінші армия 1914 жылғы 20 тамызда Гумбинен шайқасында оларға қарсы сәтсіз шабуыл жасады. Немістер Ресейдің екінші армиясының батыстан оңтүстік шекараға жақындап келе жатқанын білді. Өзінен ажыратылып қалуын болдырмау үшін Сегізінші армияның қолбасшысы Максимилиан фон Притвиц Висла өзенінен шегінуді және Шығыс Пруссияны жауға қалдыруды ұсынды. Бірақ ол көп ұзамай шешімін қайта қарап, күштерінің басым бөлігін Ресейдің екінші армиясы Вислаға жетпеуі үшін жылжытуға бекітті. Алайда, ол және бас штабы Пауль фон Гинденбург пен Эрих Людендорфтың пайдасына қызметтен босатылды. Хоффман Людендорфты жақсы білді, өйткені олар Берлиндегі бір ғимаратта бірнеше жыл көрші болып тұрған. Екі орыс армиясы бір-бірінен қашық болғандықтан, бір-біріне көмектесе алмады, ал немістер олардың үйлесімсіздігін ұсталған радиохабарламалардан байқады. Гинденбург пен Людендорф арнайы пойызға түскенде, Сегізінші армия Александр Самсоновтың Ресейлік екінші армиясын қоршап, жоюға орналасатынын жариялады. Олар Танненберг шайқасындағы шешуші жеңіс арқылы Германияның қалған бөлігін басып алудан сақтап қалды. Хоффман неміс жеңісін жақын маңдағы ортағасырлық жеңіліске ұзақ күткен кек ретінде көрсетудің үгіт-насихаттық құндылығын түсінді, сондықтан ол ұрысты Танненберг деп атауды ұсынды, дегенмен ол шындығында Алленштейнеге жақын жерде болды. (Людендорф та атауға құқығын таластады, бірақ бұл атауды императордан сұраған Гинденбург еді.) Содан кейін Сегізінші армия шығысқа бұрылып, Пауль фон Ренненкамптың Ресейлік бірінші армиясын Мазур көлдерінің бірінші шайқасында жеңіп, Шығыс Пруссияның көп бөлігін азат етті.

Тоғызыншы армия мен Обер Ост

Содан кейін Гинденбург, Людендорф және Хоффман жаңа Тоғызыншы армияны басқарды. Олар орыстардың неміс Силезиясына басып кіру әрекетін тоқтатты, ал содан кейін, барлық неміс күштеріне қолбасшылық берілгеннен кейін, науқанды жалғастырды. Бұл күштер «Обер Ост» деп аталды. Лодзь шайқасында олар ресейліктерді қоршап, Польшаның екінші қаласын басып алып, тікелей қауіпті жойды. Хоффманның пікірінше, егер шайқас үшін сұралған күштер берілгенде, Ресейді соғыстан шығарып жіберуге мүмкін болар еді. Қысқы үзіліс кезінде «Обер Ост» келесі жылы негізгі операцияларды шығысқа қарай жылжытуға сәуестенді және поляк әскерлерін қоршау арқылы ресейліктерді соғыстан шығаруға мәжбүр ете аламын деп мәлімдеді. «Обер Ост» 1915 жылды қарлы боранында ресейлік әскерді қоршап алған күтпеген шабуылмен бастады, Шығыс Пруссияны азат етті және Ресейдің Балтық провинцияларында бекінді. Хоффманның ойынша, егер оған шабуылды жалғастыруға рұқсат берілгенде, ол ресейліктерге ауыр, тіпті өлімге алып келетін жеңіліс сыйлар еді. Бірақ, немістерге Польшаның оңтүстігіндегі Горлице мен Тарнувтағы маңызды шабуылға дайындалу үшін тоқтау бұйырылды, онда бірлескен австро-герман әскері Галициядан (Австро-Мажарстанның Польшасы) ресейліктерді біртіндеп ығыстырып шығарды. «Обер Остқа» солтүстік Польшада да осындай қымбатқа түсетін шабуылдарды жүргізуге тапсырма берілді. Орыс Польшасынан әскер шығарылғаннан кейін, «Обер Остқа» Ресейдің Балтық провинцияларына шабуылды жалғастыруға рұқсат берілді. Қыс мезгілінің басында олардың штаб-пәтері Литваның Ковно қаласында орналасқан еді. Хоффман жаңа майданның қорғаныс желісін құруды қадағалады және барлық бөлімшелерді аралады: «Мен барлық траншеялардың ішінде жүрдім, лайдың жағдайы қорқынышты». Осы уақытта Людендорф басып алынған аймақ үшін әкімшілік құрды. Қыс бойы орыстар өз әскерлерін жеткілікті түрде қаруландыра бастады. Көктемде орыс әскері «Обер Ост» бекіністеріне шабуыл жасады. Неміс желісі тек бір учаскеде ғана бұзылды, ол сәуір айында қайта басып алынды. Сәтті қорғанысты пайдалану үшін «Обер Ост» Рига бекінісін басып алуға және солтүстіктегі орыс әскерлерін қоршауға мүмкіндік беретін күштерді сұрады, бірақ Жоғарғы Бас қолбасшы Верденге қарсы нәтижесіз шабуылдарына көбірек назар аударды. 4 маусымда орыстар оңтүстіктегі австро-мажар желілеріне шабуыл жасады. Бірнеше күн ішінде қорғанысшылар 200 мың тұтқынға дейін жоғалтты және орыстар олардың бекіністерін бұзып өтті. «Обер Ост» оңтүстікке күштер жіберді, ал батыстан да қосымша күштер келді. Хоффман үшін австриялық майдан «сезімтал тістерге толы ауыз» сияқты болды. Ақыры, шілдеде Гинденбургтің қолбасшылығы оңтүстікке қарай кеңейтілді, соның ішінде көптеген австро-мажар әскерлері де болды. Сондықтан олар штаб-пәтерін оңтүстікке, Брест-Литовскіге көшірді. Ресейліктердің солтүстікке шабуылдары қайта басталғанда, шығыстағы неміс резерві бір атты әскер бригадасынан ғана тұрды. Ұзын майдан бойындағы кемшіліктерді жабумен қатар, штаб енді оларға бағынышты австро-мажар әскерлері үшін жаттығуларды ұйымдастырумен айналысты, ал орыстар әлі де кері итеріп отырды.

Шығыс штабтың бастығы

Румынияның Антанта тарапында соғысқа қатысуымен дағдарыс одан әрі ушықты. Гинденбург пен Людендорф жоғарғы қолбасшылар болды. Хоффманның «ақылды сарбаз және көрнекті жоғары офицер» деп санайтын Баварияның фельдмаршалы принц Леопольд неміс және австро-венгр әскерлерін қамтитын үш армия тобына қолбасшылық етті. Хоффман генерал-майор шеніне көтеріліп, штаб бастығы болуына қуанды: «Мен шынымен де Excellenz боламын!». Оған жоғары білікті қызметкерлер көмектесті. Ақырында олар Шығыс майданындағы Орталық державалардың барлық күштеріне – неміс, австро-венгр, осман және болгар күштеріне қолбасшылық етті. Ол енді майданға жеке бара алмайтындықтан, осы мақсат үшін генерал-штаб офицері, майор Вахенфельд тағайындалды. Ресейліктер Румынияны қолдау үшін шабуылдарын оңтүстікке ауыстырды, бірақ Орталық державалардың барлық әскерлерінен құралған армия тарапынан шешулі жеңіліске ұшырады. Сол күзде Австрияның Франц Иосиф I қайтыс болды. Оның орнын басып, кавалерия офицері болған Карл I өзін бас қолбасшы етіп тағайындады және олардың қабілетті бас штабын «көбірек келісімге келетін тұлғамен» алмастырды. Хоффман екі сағат бойы әңгімелесіп, жас император «әскери мәселелер бойынша өз пікірін білдірді, оның айтқандарының барлығында түсініксіздігін көрсетті». Хоффман соғыстан кейін Веймар республикасын құлатуға сәтсіз әрекет жасаған оңшыл «Отан» партиясының негізін қалаушы Вольфганг Капп сияқты саяси көшбасшылармен хат алысып, кездесті. 1917 жылдың басында шайқастар ресейлік жаяу әскерін шабуыл жасағанда қиын жағдайға түскендей көрінді, ал көпшілігі енді тек өз позицияларын қорғауға дайын болды. Содан кейін ақпан революциясы Александр Керенский басшылығымен жаңа ресейлік үкіметке әкелді. Хоффман шабуыл жасағысы келді, бірақ оған тек бір дивизия берілді, ол ресейлік көпірдің басын алу үшін мақсатталған. Шілдеде Керенский соғысқа деген халықтың қолдауын қайта жандандыру үмітімен Галицияға шабуыл жасады. Хоффман шабуылды болжап, қарсы шабуылға дайындық жасады. Бастапқыда австро-венгрлер жеңіліске ұшырады, бірақ 19 шілдеде принц Леопольд пен Хоффман немістердің ресейлік шабуылдың қанатына қарсы шабуыл жасап, ресейлік әскердің тылына енгенін мұнарадан бақылады. Бірнеше күн ішінде ресейліктер Галициядан ығыстырылды, бірақ теміржолдар жөнделгенге дейін одан әрі қууды кейінге қалдыруға тура келді. Хоффман «Pour le Mérite» ордені үшін эхо жапырақтарымен марапатталды. 1 қыркүйекте ол Рига бекіністеріне шабуыл жасап, өзенге понтондық көпірлер салды. Ол Риганы басып алды, бірақ қорғаушылардың көпшілігі қашып кетті. 26 қарашада ол жаңа ресейлік большевик үкіметінен қарулы келісімді сұрап, сымсыз хабар алды. Немістер Хоффманның штаб-пәтеріне делегация жіберді, олармен бірге тамақтанғанда шаруа мен саяси қылмыскер де болды. Олардың Ресейді ұсынуына олар қатты наразы болды. Ол Брест-Литовск келісімін келіссөздер кезінде сыртқы істер министрі Рихард фон Кюльманға көмектесті, өйткені оның ағылшын тіліндегі білімі пайдалы болды. Австро-Венгрияның сыртқы істер министрі Оттокар Чернин: «Генерал [Хоффман] тәжірибелі білім мен энергияны тыныш және қабілеттілікпен, сонымен қатар пруссиялық қатыгездікпен біріктірді» деді. Келіссөздер ұзаққа созылды; басты мәселе ресейліктерге Польшаны, Литваны немесе Курляндияны қайтару болды, Орталық державалар тәуелсіздік таңдаған. 1917 жылдың желтоқсанында ол Берлинге шақырылды, онда түскі ас кезінде кайзер оған қарсылықтарына қарамастан, соғыстан кейінгі неміс-поляк шекарасына қатысты пікірін айтуды бұйырды. Ол Польшадан шағын қорғаныс жолағын алып, мүмкіндігінше аз славян азаматтарын алуды қалаған. Жоғарғы қолбасшылар Польшаның көп бөлігін қалағандықтан, император оның көзқарасын қолдағанда олар қатты ашуланды. Екеуі де отставкаға кетумен қорқытты; кайзер шекарадағы мәселені шешті, бірақ Людендорфтың Хоффманды дивизияға қолбасшылық етуге жіберу талабын қабылдамады. Гинденбург өзінің естеліктерінде оны есімдері жоқ. Людендорф оның идеяларын еврей әйелінен, ол – басқа дінге өткен отбасынан шыққан белгілі суретші болған деп айыптап, баспасөз арқылы оны әлсіретті. Хоффман «үлкен адамдар кейде өте кішкентай бола алады» деп жазды. Ұзын үзілістен кейін келіссөздер Ресей делегациясын басқарған Сыртқы істер комиссары Леон Троцкиймен қайта басталды; ол оларды жаумен бірге тамақтанудан тыйым салды. Хоффман келісімнің ешбір тармағын жазбады, бірақ Троцкий «Генерал Хоффман осы келіссөздердегі жалғыз нақты тұлға екеніне бір минут та күмәнданбады». Орталық державалар сонымен қатар тәуелсіз Украинаны ұсынушы делегациямен келіссөздер жүргізді. 1918 жылдың қаңтар айының соңында Троцкий украин мәселесін талқылау үшін Петроградқа оралды. Ол оралғанда, украинмен бейбіт келісімге қол қойылған. 10 ақпанда Троцкий Ресей соғысты аяқтады деп мәлімдеді, бірақ ұсынылған келісімге қол қоймайды. Сегіз күннен кейін Шығыс армиясы шабуылын қайта бастады және қарсылықсыз Балтық провинцияларының қалған бөлігін басып алды. Екі күннен кейін ресейліктер мойынсұнып, 1918 жылдың 3 наурызында келісімге қол қойылды. Неміс әскері қиын жағдайдағы тәуелсіз үкіметті қолдау үшін Украинаға кірді, сондай-ақ Дон бассейніне көмір алу үшін барып, тартып алған астықтарын тасымалдады. Хоффман Қырымды «неміс Ривьерасы» деп ойлады. Жоғарғы қолбасшылар Украина мен Балтық мемлекеттері үшін жаңа әкімшіліктер құрды және принц Леопольд пен Хоффманның аумақтық билігін күрт азайтты, оларға тек «Обер Ост» қалды. Хоффман большевиктерге қарсы тұру үшін келісімді жоққа шығарып, Ресейде жаңа үкімет құру керектігін сәтті дәлелдемеді.

Кейінгі өмірі

1919 жылы оған Польша шекарасындағы бригада басшылығы тапсырылды. Жаңа, кішкентай неміс армиясының басшысы Ханс фон Зеект болды, ол соғыс кезінде Хоффманмен келіспеген еді. 1920 жылдың наурыз айында Хоффман зейнетке шығып, Берлинге қайтып келді, онда ол жеке кездесуде Гинденбургпен татуласты. Ол және өнеркәсіпші Арнольд Рехберг батыс елдерін Кеңес Одағын құлатуға біріктіруге тырысып, үздіксіз жұмыс істеді. Ол соғыс жылнамаларын, бағалауларын, Ресейге қатысты пікірлерін және Танненберг оқиғасының өзіндік нұсқасын жариялады. Соғыстан кейінгі бірнеше жылдардан соң, Танненберг шайқасы болған жерді аралап жүргенде, Хоффман әскер курсанттарына: "Міне, осы жерде Гинденбург шайқасқа дейін ұйықтады, осы жерде Гинденбург шайқастан кейін ұйықтады, ал біз екеуміздің арамызда осы жерде Гинденбург шайқас кезінде де ұйықтады" деді. Хоффман 1927 жылдың 8 шілдесінде Бад-Рейхенхоллдегі шипажайда қайтыс болды. Кейбір тарихшылар оны "өз буынының ең дарынды штаб офицері" деп бағалады және ол АҚШ Армиясының Командалық және штабтық колледжінде үлгі ретінде пайдаланылды.