Кіріспе
Польша саясаткері Яцек Ян Куронь (3 наурыз 1934 – 17 маусым 2004) Польша Халық Республикасының демократиялық оппозициясының жетекшілерінің бірі болды. Ол Чехословакиядағы Вацлав Гавел сияқты, "поляк оппозициясының әкесі" ретінде кеңінен танылды. Куронь Кеңес Одағының бақылауындағы қоғамды реформалауға жасаған тырыстарымен белгілі Польшаның көрнекті әлеуметтік және саяси қайраткері болды. Білім беруші және тарихшы ретінде ол тоталитарлық жүйеге және оның жеке тұлғаға табынуына күмән тудыратын, орталықтандырылмаған қозғалыстың тұжырымдамасын алғаш ұсынды. Куронь Польша скауттар қауымдастығының белсендісі ретінде болашақты өз қолына алуға дайын жастарды тәрбиелеуге ұмтылды; кейіннен ол Антони Мацеревичпен бірге Жұмысшыларды қорғау комитетін (KOR) құрды, ол 1980 жылдың тамызында "Солидарность" қозғалысымен ығыстырылған маңызды диссиденттік ұйым болды. Тәуелсіз Польшадағы өзгерістерден кейін ол Ян Карски сияқтылардың қолдауымен президенттікке кандидат болды және екі рет Еңбек және әлеуметтік саясат министрі қызметін атқарды. Куронь – шеф-аспаз Мачей Куроньдің әкесі.
Jacek Jan Kuroń (; 3 March 1934 – 17 June 2004) was one of the democratic leaders of opposition in the People's Republic of Poland. He was widely known as the "godfather of the Polish opposition," not unlike Václav Havel in Czechoslovakia. Kuroń was a prominent Polish social and political figure known for his efforts at reforming societies under the control of the Soviet Union. As an educator and historian, he first postulated the concept of a de centered movement that would question the totalitarian system and its personality cult. Kuroń started out as an activist of the Polish Scouting Association trying to educate young people that would take charge of the future; he later co founded with Antoni Macierewicz the Workers' Defence Committee or KOR, a major dissident organization that was superseded by Solidarity in August 1980. After the changes in independent Poland, he ran for president supported by the likes of Jan Karski and served twice as Minister of Labour and Social Policy. Kuroń was the father of chef Maciej Kuroń.
Өмірбаян
Курон 1934 жылы Львовта (қазіргі Львов, Украина) Польша социалистік партиясын (ППС) қолдаған отбасында дүниеге келді. 1949 жылы Польша жастарының коммунистік қауымдастығының мүшесі болды. 1952 жылдан бастап ол Польша жастары қауымдастығына қарасты елордалық скаут бөлімінде толық уақытты қызметкер болып жұмыс істеді. Сол жылы ол Польша Біріккен Жұмысшылар партиясына (ПЗПР) қосылды. Содан кейін ол жұмысшылардың құқықтарын кеңейтуге бағытталған әлеуметтік қозғалыстарға қатысты. Польшада саяси өзгерістер мен демократия орнағаннан кейін Курон Еңбек және әлеуметтік саясат министрі болды. Курон 2004 жылғы 17 маусымда қайтыс болды. Ол көп ішетін және темекі шегетін, көптеген денсаулық проблемаларымен күресті, соның ішінде 1998 жылы инсульт, жұтқыншақ рагы, жүрек айрығы және бүйрек жеткіліксіздігі. Оның қосылу рәсімі 2004 жылғы 26 маусымда өтті. Ол Варшавадағы Повузки зиратындағы Лайықтылар аллеясында жерленді. Салтанатқа жақын достары, қолдаушылары, поляк жастары мен балалары қатысты. Курон дінге сенбесе де, барлық ірі діни конфессиялардың өкілдері белгілі гуманитарға құрмет көрсету үшін келді.
Алғашқы әлеуметтік және саяси қызметі
1955 жылы «Ирек шеңбер» клубы құрылды. Яцек Куронь мен Карол Модзелевский клубтың ең белгілі мүшелері болды. 1957 жылы Куронь Варшава университетінің тарих факультетін бітірді. 1964 жылы Кароль Модзелевскиймен бірге Партияға ашық хат жазды. Бұл хатта ол жаңа үстемдік танытқан және бюрократиялық топты сынады. Ол қолданыстағы жүйені жұмысшылар демократиясымен алмастыруды ұсынды, соның ішінде ұлттық табысты бөлу туралы маңызды шешімдерді қабылдау үшін референдум ұйымдастыруды қарастырды. Ең маңызды мақсат – экономикалық жоспарлар бойынша шешімдер қабылдауда барлық жұмысшылардың келісімін алу болды. Куроньдің сын-пікірлері марксизм және троцкизм идеяларымен тығыз байланысты болды. 1965 жылы «Партияға ашық хат» жазғаны үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды. Куронь сотта «Интернационал» әнін шырқады. Вронки түрмесінде тұтқындалған ол 1967 жылы босатылып, көп ұзамай қайтадан тұтқындалды. 1968 жылы Куронь наурыз оқиғалары кезінде студенттік ереуілдерді ұйымдастырғаны үшін үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды. 1975 жылы Польша Халық Республикасы Конституциясына түзетулер енгізуге қарсы наразылық акциясын ұйымдастыруға көмектесті. Үкіметтің ереуілдерді басып, ереуілге шыққан жұмысшыларды түрмеге қамауынан кейін, 1976 жылы маусымда Куронь Антони Мацеревичпен бірге жұмысшыларды қорғау комитеті мен азаматтық ұйымды құрды, ол «Солидарность» (Бірлік) жолының ашылуына ықпал етті. «Солидарностьдің» алғы күші болған «Жағалау еркін кәсіподақ бірлестігі» 1978 жылдың 29 сәуірінде құрылды, мұның себебі – Кшиштоф Вышковски Куронды жұмысшылардың өз даусын білдіруі қажеттігіне көндірді. 1980 жылдың шілде және тамыз айларындағы ереуілдер кезінде Куронь ел бойынша жұмысшылар үшін ақпараттық желі ұйымдастырды. 1980 жылдың тамызында Гданьск кеме құрылыс зауытының басылып алынуынан кейін Куронь қайтадан тұтқындалды, бірақ тәуелсіз кәсіподақтар құру құқығын мойындаған 1980 жылғы 31 тамыздағы Гданьск келісіміне қол қойылғанға дейін Адам Мичник сияқты басқа да диссиденттермен бірге босатылды. 1980 жылдың қыркүйегінде «Солидарность» құрылтай комитетінің кеңесшісі болды. Осы кезде ол «Партияға ашық хат» мақаласындағы революция және қоғамды басып алуды көздеген жұмысшылар ұйымы туралы идеяларын «өз-өзді шектеуші революция» тұжырымымен алмастырды. 1981 жылдың 13 желтоқсанында Польшада әскери жағдай енгізіліп, оның қызметі шектелді. 1982 жылы саяси жүйені құлатпақ болды деген айыппен Куронь тұтқындалды. Екі жылдан кейін ол кешіріліп, түрмеден босатылды. Оппозиция мүшесі ретінде Куронь Мацей Гайка және Эльжбета Гражина Боруцка, немесе EGB псевдонимдерін пайдаланды.
Трансформация және саясат 1990 жылдары
1988 жылы билік оппозициямен ауыр келіссөздер жүргізе бастады. Польшаның Варшава қаласында 1989 жылдың 6 ақпанынан 4 сәуіріне дейін «Польша дөңгелек үстелі» келіссөздері өтті. Оппозиция өкілдерінің арасында Яцек Курон болды. 1989 жылғы 4 маусымда өткен сайлауда «Солидарность» үлкен жеңіске жетті: Сенаттағы орындардың 99%-ы және Сеймдегі рұқсат етілген орындардың максималды саны (жалпы санының 35%-ы). 65:35 арақатынасы да жақын арада жойылды, бұл алғашқы толыққанды еркін Сейм сайлауын өткізуге мүмкіндік берді. Курон 1989-1990 және 1992-1993 жылдары Еңбек және әлеуметтік саясат министрі болды. 1989 жылдан 2001 жылға дейін Польша Парламентінің депутаты болды. Ол келесі партиялардың мүшесі болды: Азаматтық парламенттік клубы (ОКП), Демократия одағы (UD), Еркіндік одағы (UW). 1995 жылғы сайлауда Курон Польша Республикасы Президенті лауазымына кандидат болды. 9,2% дауыспен Курон үшінші орынды иеленді.
Марапаттар
Куронның еңбегі Польшада ғана емес, сондай-ақ бірқатар еуропалық елдерде танылды. 1998 жылы оған Польшаның Ақ бұрқыт ордені, Францияның Құрмет легионы, Германияның Федералдық Еңбек ордені, Украинаның Ярослав Ақылды ордені, Литваның Ұлы князь Гедиминас ордені табысталды. 2001 жылдың 4 сәуірінде Куронь "Күлкі" орденінің 645-ші рыцары атанды. Бұл сыйлық балалардың бақыты мен әл-ауқатын арттыруға үлкен үлес қосқан құрметті ересектерге беріледі. Осы сыйлық Яцек Куронның досы 14-ші Далай-ламаға да берілді.
Әлеуметтік белсенділік
2000 жылы Курон және оның әйелі Данута Теремискиде Ян Йозеф Липский атындағы жалпы білім беру университетін құрды. Ол кейіннен бұл бейресми университеттің алғашқы деканы болды. Өмірінің соңғы жылдарында Курон 1989 жылғы өзгерістердің әлеуметтік және экономикалық нәтижелерін қатаң сынға алды. Оның көптеген кітаптары мен баспасөз мақалаларының ішінде екі еңбегі ерекше назарға лайық: "Іс-қимыл" және "Менің немерелеріме арналған республика". Соңғысында Курон әлеуметтік жіктерді тереңдетіп, саяси элитаның халықтан алшақтауына себеп болатын неолиберализмді қатты сынады. Курон әлеуметтік қозғалыстар мен білім беруді қолдады. Оның 2004 жылғы сәуір айындағы соңғы публицистикалық сөйлеуі Варшавада өткен Әлемдік экономикалық форумға қарсы наразылық білдірген альтерглобалистерге арналды. Ол былай деді: "Осы замандағы саяси элитаның атқара алмайтын істерін сіздер, қадірлі достарым, атқаруға тиіссіздер: әлеуметтік ынтымақтастықтың жаңа ұғымдарын қалыптастыру, бостандық, теңдік және әлеуметтік әділдік мұратын іске асыру".
Анекдоттар
Польшадағы жұмыссыздық жәрдемақысын поляктар "куроновка" деп атайды (сөзбе-сөз "Куронның сорпасы"), Яцек Куронның әлеуметтік саясат министрі ретіндегі еңбегіне деген құрмет ретінде. Яцек Курон сары термос бөтелкесінің иесі болған және оны мақтан тұтқан. Көптеген адамдар оның ішінде не бар екенін болжады. Бірі болса, ішінде виски бар деді. Олар осы тұжырымға Куронның басқа саясаткерлерден өзгеше, өте тура және адал болуына байланысты келді. Сары термос жұмбағы Марк Барбер мен Войцех Орлинскийдің "Қалалық аңыздар" кітабында ашылды. Орлинскийге сол термостағы сұйықтықтың дәмін татуға мүмкіндік туды. Оның үлкен таңғалуына орай, Куронның құмарлығы алкогольдік емес, өте күшті шай екені анықталды. Сары термос Куронды соңғы жолына шығарып салды.