Кіріспе

Итальяндық сәнгер және кутюрье (1890–1973)

Эльза Скиапарелли ( /s//k//æ//p//ə/'/r//ɛ//l//i//, /,/ʃ//æ//p// / SKAPəRELee, SHAP , /USalso//s//k//i/,/ɑː//p// / skeeAHP , ˈɛlsa skjapaˈrɛlli; 10 қыркүйек 1890 – 13 қараша 1973) – аристократиялық отбасынан шыққан итальяндық сәнгер. Ол 1927 жылы Парижде Скиапарелли үйін құрды және 1930-шы жылдардан 1950-шы жылдарға дейін басқарды. Тоқыма бұйымдарынан бастап, Скиапареллидің дизайны сюрреализм мен ерекше сәннің жарқын үлгісі болды. Оның коллекциялары адам денесі, жәндіктер немесе «алдау өнері» сияқты дәстүрден тыс және көркем тақырыптарымен, сондай-ақ оның «соққы қызғылт» түсі сияқты жарқын түстерді қолдануымен әйгілі болды. Скиапарелли Сальвадор Дали және Жан Коктомен бірлесіп жұмыс істеген. Коко Шанельмен, өзінің басты қарсыласымен бірге, ол екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Еуропаның ең танымал сән тұлғаларының бірі саналады. Оның клиенттерінің арасында мұрагер Дейзи Фэллоуз және актриса Мэй Уэст болды.

Ерте өмір

Эльза Луиза Мария Шиапарелли Римдегі Корсини сарайында дүниеге келді. Оның анасы, Джузеппа Мария де Доминикис, неаполитандық аристократ болған. Оның әкесі, Селестино Шиапарелли, Пьемонттан шыққан, көптеген қызығушылықтары бар білімді ғалым еді. Оның зерттеулері ислам әлемі мен орта ғасырлар дәуіріне қатысты болды, сонымен қатар ол санскрит тіліндегі сарапшы және ортағасырлық қолжазбалардың сақтаушысы болды. Ол Римдегі Сапиенца университетінің деканы қызметін де атқарды, онда Шиапарелли кейіннен философияны оқыды. Оның отбасы мүшелерінің мәдени ортасы мен білімі Шиапареллидің сезімтал балалық шағындағы қиялын оятуға көмектесті. Ол ежелгі мәдениеттер мен діни ғұрыптарға қызығушылық танытты. Бұл көздер оған ежелгі грек аңызына негізделген «Аретуза» атты өлеңдер жинағын жазуға шабыт берді. Оның жазғандарының мазмұны ата-анасының консервативті көзқарасын қатты алаңдатты, сондықтан олар оның қиялын бақылауға тырысып, оны Швейцариядағы монастырлық интернатқа жіберді. Бірақ мектепке келген соң Шиапарелли қатаң тәртіпке қарсы шығып, аштық жариялады, нәтижесінде ата-анасы оны қайтадан үйге әкелуге мәжбүр болды. Шиапарелли өмір салтына риза болмады, ол мәдениетті де, ыңғайлы болса да, оқшауланған және мағынасыз деп санады. Оның оқиғаларға құштарлығы мен әлемді зерттеуі оны осы жағдайды өзгертуге итермеледі. Досы оған жұмыс ұсынғанда, ол Англиядағы шалғайдағы үйдің жетім балаларына қарау мүмкіндігін пайдаланды. Алайда, бұл орын Шиапареллиге қолайсыз болып шықты, сондықтан ол жеңіліске мойын бұрып Римге және отбасына оралудың орнына, Парижге қайтуды жоспарлады.

Неке

Шьяпарелли Лондонға қашып келді, өйткені ол өзінің бай ресейлік күйеуіне үйленуден қашқан, бірақ ол оған қызығушылық танытпады. Лондонда Шиапарелли – бала кезінен бері психикалық құбылыстарға қызығушылық танытқан – теософиялық лекцияға қатысты. Сол түні лекция оқыған адам Виллем де Вендт еді. Ол Англияда өзінің атын Вильгельм Фредерик Вендт де Керлор деп өзгерткен, бұл оның әкесінің тегі мен анасының қыздық атының үйлесімі. Де Вендттің кәсібі – шаршамас, өзін-өзі жарнамалай білуші, шын мәнінде психикалық күштерге ие екенін және көптеген академиялық дәрежелері бар екенін мәлімдеген алаяқ. Ол бірнеше рет өзін детектив және қылмыстық психолог, дәрігер және лектор ретінде таныстырды. Водевиль сахнасында де Керлор өзін "Әлемге әйгілі доктор В. де Керлор" деп атады. Шиапарелли осы харизматикалық шарлатанға бірден қызығып, алғашқы кездесуден кейін бір күннен соң келісімге келді. Олар көп ұзамай Лондонда 1914 жылдың 21 шілдесінде үйленді; Шиапарелли жиырма үш жаста болса, оның жаңа күйеуі отызға толуға тиіс еді. Де Керлор өзінің психикалық тәжірибеші ретінде беделін арттыруға тырысты, ал жұбайлар негізінен үйлену тойынан және Шиапареллидің бай ата-анасынан алған жәрдемақымен күш алды. Шиапарелли күйеуінің көмекшісі рөлін ойнады және оның алаяқтық схемаларын насихаттауға көмектесті. 1915 жылы жұбайлар Англиядан де Керлордың бақсылықпен айналысқаны үшін сотталып, депортацияланғаннан кейін кетуге мәжбүр болды. Олар 1916 жылдың көктемінде Америкаға кетер алдында Париж, Канн, Ницца және Монте-Карлода өмір сүрді. Де Керлорлар Нью-Йоркке келді, бастапқыда Гринвич-Виллидждегі танымал қонақ үй – Бревортта тұрды, содан кейін Орталық парк батысының жанындағы Кафе де Артисттерден жоғары орналасқан пәтерге көшіп барды. Де Керлор жаңадан ашылған "Психология бюросын" орналастыру үшін кеңселерді жалға алды, онда ол өзінің паранормальды және консультациялық жұмысы арқылы атақ пен байлыққа қол жеткізеді деп үміттенді. Оның әйелі оның көмекшісі болды, газеттерге сенсациялық материалдар беру үшін, атақтылыққа ие болу үшін және мақтау алу үшін жасалған өзін-өзі жарнамалауға кеңселік қолдау көрсетті. Осы кезеңде де Керлор Федералдық тергеу бюросының (ФБР) алға құрылғысы болған Федералдық тергеу бюросының (BOI) бақылауына түсті, бұл оның күмәнді кәсіби тәжірибесі үшін ғана емес, сонымен қатар соғыс кезінде британдықтарға қарсы және неміс жақтастарына адалдық танытқан деген күдікпен болды. 1917 жылы де Керлордың журналистер Джон Рид пен Луиза Брайантпен танысуы оны болшевиктердің ықтимал жанашыры және коммунистік революционер ретінде үкіметтік радарда орналастырды. Осы үнемі тексерістен қашуға тырысқан де Керлорлар 1918 жылы Бостонға қоныс аударды, онда олар Нью-Йорктегідей өз қызметін жалғастырды. Де Керлор, өзін жарнамалауды ұнататын адам, Ресей революциясын мақтанышпен қолдап, BOI тергеушісіне абайсызда мойындады және тіпті оның әйелі Бостонның Солтүстік шетіндегі итальяндықтарға большевизм қағидаларын үйретіп жатқанын және оның өзі жарылғыш құрылғыларды құрастыру туралы білімі бар екенін айтып, өзін кінәлайды. Ақырында екеуіне де қылмыстық қудалаудан немесе депортациядан құтқарылды, билік мұндай еркін берілген мойындаулар қоғамға қауіп төндіретін адамдардың дәлеліне қарағанда ақымақтықпен мақтануды көбірек көрсетеді деген қорытындыға келді. Олардың баласы Мария Луиза Ивонна Радха (шамамен "Гого") 1920 жылы 15 маусымда туғаннан кейін дерлік дереу де Керлор көшіп кетті, Шиапарелли жаңа туған қызымен жалғыз қалды. Кейінгі жылдары, әжесі әкесі туралы сұраған сайын, ол қайтыс болды деп жауап береді. Шиапарелли күйеуін қайтарып алуға немесе өзі мен Гого үшін асыраушылық төлемдерді алуға тырыспаған көрінеді. Шиапарелли өзінің жақын досы Габриэль "Габи" Баффет Пикабияның эмоционалдық қолдауына қатты арқа сүйеді, ол Дада/Сюрреалист суретшісі Франсис Пикабияның әйелі еді, оны 1916 жылы Америкаға трансатлантикалық сапар кезінде танысқан. Де Керлордың қашуынан кейін Шиапарелли Нью-Йоркке оралды, оның жаңа бастамалары мен мәдени өмірінің рухына қызықты. Оның спиритизмге деген қызығушылығы Дада және сюрреалистік қозғалыстардың өнеріне табиғи жақындыққа айналды, ал Габи Пикабиямен достығы Ман Рей, Марсель Дюшан, Альфред Стиглиц және Эдвард Штайхен сияқты елеулі мүшелерден тұратын осы шығармашылық шеңберге кіруді жеңілдетті. Техникалық тұрғыдан әлі үйленгенімен, Шиапарелли опера әншісі Марио Лорантимен ғашық болды, бірақ бұл қарым-қатынас Лорантидің 1922 жылы кенеттен ауырып қайтыс болуымен қысқарды. Бірге болған кезде де Керлор биші Изадора Дунканмен және актриса Алла Назимовамен қарым-қатынаста болған деген аңыз бар. 1928 жылы де Керлор Мексикада толыққанды жағдайлар ашылмаған күйде өлтірілді. Шиапарелли анасынан қаржылық қолдау ала бергендіктен, оған ешқашан қиындық тумады, бірақ ол тәуелсіз табыс табу қажеттігін сезінді. Ол Ман Рейдің Дада журналы Société Anonyme-ге көмектесті, ол көп ұзамай тоқтатылды. Габи Пикабия оған және Шиапареллиге пайдалы болатын бизнес жоспарын ұсынды. Ол француз мода дизайнері Поль Пуаренің қарындасы Николь Грультпен байланысы арқылы француз модасын Америкада сатуды ұсынды. Алайда, бұл жоба іске аспады және тоқтатылды.

Модалық мансап

Шиапареллидің дизайнерлік мансабының басында корсеттелген, ұзын көйлектерден бас тартып, заманауи, әдемі және талғампаз әйелге қозғалыс еркіндігін сыйлайтын стильдерді ұсынған кутюрье Пол Пуаредің ықпалы болды. Өмірінің соңында Шиапарелли Пуарені "жомарт ұстаз, жақын дос" деп еске алды. Шиапарелли үлгі дайындау және киім тігудің техникалық біліміне ие болған жоқ. Оның жұмыс жолы сол сәтте туған ойға және жұмыс процесінде кездескен сәтті жағдайларға негізделді. Ол матаны тікелей денеге орап, кейде өзін модель ретінде пайдаланған. Бұл тәсіл Пуаренің жолын қуды, ол да киімдерді манипуляциялау және драпировкалау арқылы жасаған. Соның нәтижесінде киімдер табиғи және киюге ыңғайлы болды.

Бекіту құрылғылары

Шиапарелли 1930 жылы көзге көрінетін молниясы бар алғашқы киімдерді ұсынған дизайнерлердің бірі. Ол целлюлоза нитратынан жасалған ірі пластикалық молнияларды қолданды, бұл алғашқы жартылай синтетикалық пластик және целлюлоза ацетаты болды. Чарльз Джеймспен бірге Шиапарелли өндірушілермен олардың молнияларын жарнамалау үшін келісім шарттарына келді, киім қайда сатылатынына байланысты нақты брендтерді пайдаланды (мысалы, Париж үлгілері үшін Éclair, Лондон үлгілері үшін Lightning Fastener Co., ал американдық экспорттық үлгілері үшін Hookless Fastener Co. молниялары). Немесе күміс домбыралар, жібекпен қапталған сәбіздер мен қырыққабақтар.

Зергерлік бұйымдар

Шиапареллидің туындыларында әртүрлі жаңашылдық үлгілердегі ерекше әшекейлер де болды. Оның ең тікелей сюрреалистік дизайнының бірі – 1938 жылғы Клемент жасаған, түрлі түсті металл жәндіктермен әшекейленген Родоид (жаңадан ойлап табылған мөлдір пластик) мойынсымы. Бұл мойынсым киген адамның терісіне жәндіктер тікелей қозғалып жүргендей сезім тудырады. 1930 жылдары оның әшекейлерін Шлюмбергер, Клемент және Жан Пьер жасады, сондай-ақ олар түймелер мен бекіткіштердің дизайнын да жасады. Шиапарелли Альберто Джакометтидің брошкаларын, Мерет Оппенхаймның жүнмен астарланған металл білезіктерін, сондай-ақ Макс Боне, Лина Баретти және жазушы Эльза Триолеттің туындыларын ұсынды. 1930 жылдардағы ерекше сәнді бұйымдарымен салыстырғанда, 1940 және 1950 жылдардағы Шиапарелли әшекейлері көбінесе абстрактілі немесе гүлдік тақырыптарда болды.

Тоқыма бұйымдары

Шиапарелли ағаш қабығы немесе креп қағаз сияқты текстураларды бейнелеу үшін тоқылған жаңашылдық маталарды қолдануымен есімдері шешілді; күміс түлкіні еліктеуге арналған жұмсақ мата; сондай-ақ газет қиындыларымен суреттелген мата сияқты жаңа өрнектер. Ол Исси Мияке осыған ұқсас бүктемелі және жиырылған заттар жасағанға 50 жыл бұрын, бүктемелі вискозадан киім тікті. Бұл жаңа және сынақтан өтпеген маталардан киім жасау күтпеген қауіптер тудырды. Диана Вриленд Шиапарелли көйлегінің тазарту химиялық сұйықтықтарына тигеннен кейін синтетикалық матасы химиялық қоқысқа айналып еріп кеткенін көрді.

Кино костюмдері

Шиапарелли бірнеше фильмге киімдер жасады, 1933 жылғы «Топаз» фильмінің француздық нұсқасымен бастап, 1952 жылғы Анри де Тулуз-Лотрек туралы «Мулен Руж» фильмінде Зса Зса Габордың киімдерін жасаумен аяқтады. Габор фильмде Джейн Авриль рөлін ойнады. «Мулен Руж» Марсель Вертеске «Үздік костюм дизайны» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын әкелді, бірақ Шиапареллинің басты рөлдегі актрисаны киіммен камтамасыз етудегі рөлі Габордың киімдеріне экранда көрсетілгеннен кейін ескерілмеді. Шын мәнінде, Габордың киімдері Тулуз-Лотректің Аврильдің портреттеріне тікелей негізделген. Ол 1937 жылғы «Әр күн – мереке» фильмінде Мэй Уэстті киіндіру үшін Уэсттің өлшемдеріне сәйкес жасалған манекенді пайдаланды, бұл «Шокинг» парфюмі үшін жасалған торс пішіндес бөтелкеге ұқсас болуына ықпал етті.

Шиапарелли үйі

Шиапарелли үйі алғаш рет 1930 жылдары Вендом алаңының 21-үйінде ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Эльза Шиапарелли өзінің коллекцияларымен сәттілікке жете алмады. Мода үйі 1954 жылдың 13 желтоқсанында жабылды. 1957 жылы ол негізінен парфюмерия лицензияларын басқару үшін компания құрды, және осы компания бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 2007 жылы итальяндық бизнесмен Диего Делла Валле компанияны сатып алды, бірақ брендтің қайта жаңғыру жоспарлары 2013 жылдың қыркүйегінде Марко Занини тағайындалғаннан кейін ғана жарияланды. Үй Chambre Syndicale de la Haute Couture мүшелерінің тізіміне қайта кіруге үміткерлік білдірді және 2014 жылдың қаңтар айында ұсынылғаннан бері алғашқы көрсетілімін өткізді. Schiaparelli өте эксклюзивті стратегияны қолданып, өзінің бірінші коллекциясын Париждегі жазбаға тіркелген клиенттерге арналған дүкенде ғана сатуды жоспарлап отыр. Дэниел Розберри креативтік директор болып тағайындалғаннан кейін, бренд есімдері жиі аталатын болды және сәттілікке жетті, әсіресе атақты адамдарды қызыл кілемге киндіру арқылы. Компания қазір сәнді киім-кешектерді шығаруға көшуде.

Мұра

Оның бизнесі сәтсіз аяқталғандықтан, Шиапареллидің есімі оның үлкен бәсекелесі Шанельдікідей жақсы есте қалмады. Бірақ 1934 жылы Time журналы Шанельді сән индустриясының екінші деңгейіне жатқызды, ал Шиапареллиді «өте заманауи, жоғары сәнге бағыт беруші қуатының шыңында тұрған немесе оған жақын бірнеше үйлердің бірі» деп атады. Оның замандастарының көпшілігінен ерекше, жаңашыл болған Шиапареллиге «гений» деген сөз жиі қолданылды.

Отбасы

Шиапареллидің екі немересі, оның қызының кеме тасымалдау компаниясының басшысы Роберт Л. Беренсонға үйленгенінен туған, модель Мариза Беренсон және фотограф Берри Беренсон болды. Екі қарындас та 1970-ші жылдардың басында Vogue журналында жиі пайда болды. Берри актер Энтони Перкинске үйленді, олардың екі баласы болды: актер Оз Перкинс және музыкант Элвис Перкинс. 2014 жылы Мариза Хубер де Живаншимен бірлесіп, әжесінің жеке архивінен суреттерді жинаған «Эльза Шиапареллидің жеке альбомы» атты кітап жариялады. Эльза – астроном Джованни Шиапареллидің сіңлісінің қызы.