Кіріспе

Абельдік топтың эндоморфизм алгебрасы. Математикада абельдік топтың эндоморфизмдері сақина құрайды. Бұл сақина X-тің эндоморфизм сақинасы деп аталады және End(X) деп белгіленеді; ол X-тің өзіне гомоморфизмдерінің жиынтығы. Эндоморфизмдерді қосу нүктелік түрде табиғи түрде жүзеге асырылады, ал көбейту – эндоморфизм композициясы арқылы. Осы операцияларды қолдану арқылы абельдік топтың эндоморфизмдер жиынтығы (біртұтас) сақинаны құрайды, мұнда нөлдік бейнелеу – қосымша бірлік, ал сәйкестік бейнелеу – көбейту бірлігі. Қолданылатын функциялар қарастырылып отырған объектінің санатына байланысты, гомоморфизм ретінде анықталған нәрсемен шектеледі. Сондықтан эндоморфизм сақинасы объектінің бірнеше ішкі қасиеттерін кодтайды. Эндоморфизм сақинасы көбінесе R сақинасы үстіндегі алгебра болып табылатындықтан, оны эндоморфизм алгебрасы деп те атайды. Абельдік топ – бұл бүтін сандар сақинасы бойынша модульге тең, ал ол сақиналар санатындағы бастапқы объекті. Сол сияқты, егер R кез келген коммутативті сақина болса, R модульдерінің эндоморфизмдері сол аксиомалар мен туындылар бойынша R үстінде алгебра құрайды. Атап айтқанда, егер R өріс болса, оның модульдері M векторлық кеңістіктер болып табылады және әрқайсысының эндоморфизм сақинасы R өрісі үстінде алгебра болып табылады.

Сипаттама

(A, +) Абель тобы болсын және A-дан A-ға дейінгі топтық гомоморфизмдерді қарастырайық. Мұндай екі гомоморфизмді қосу арқылы басқа топтық гомоморфизм алуға болады, бұл қосу нүкте бойынша анықталады. Яғни, егер f және g екі гомоморфизм болса, онда f және g-нің қосындысы f + g гомоморфизмі: x ↦ f(x) + g(x). Бұл операция бойынша End(A) Абель тобы болады. Гомоморфизмдердің композициясының қосымша операциясымен End(A) көбейтулік бірлікпен сақина болады. Бұл композиция нақты түрде fg: x ↦ f(g(x)) деп анықталады. Көбейтулік бірлік – A-дағы сәйкес гомоморфизм. Қосымша кері шамалар нүктелік кері шамалар болып табылады. Егер A жиыны Абель тобын құрамаса, онда жоғарыдағы құрылым міндетті түрде дұрыс анықталмаған, себебі екі гомоморфизмнің қосындысы гомоморфизм болуы керек емес. Дегенмен, жоғарыдағы операциялар бойынша эндоморфизмдер жиынының жабылуы – сақина емес, жақын сақинаның канондық мысалы.

Қасиеттері

Эндоморфизм сақиналарының әрқашан қосымша және көбейту сәйкестіктері болады, сәйкесінше нөлдік бейнелеу және сәйкестік бейнелеу. Эндоморфизм сақиналары ассоциативті, бірақ көбінесе коммутативті емес. Егер модуль қарапайым болса, онда оның эндоморфизм сақинасы бөлу сақинасы болады (бұл кейде Шур леммасы деп аталады). Модуль ыдырамайтын болып табылады, егер және тек қана оның эндоморфизм сақинасында тривиальды емес идемпотент элементтер болмаса. Егер модуль инъективті болса, онда ыдыраусыздық эндоморфизм сақинасының жергілікті сақина болуымен тең. Жартылай қарапайым модуль үшін эндоморфизм сақинасы фон Нейманның тұрақты сақинасы болып табылады. Нөлдік емес оң жақты бірқатарлы модульдің эндоморфизм сақинасында бір немесе екі оң жақты максималды идеал болады. Егер модуль Артиний, Ноэтериан, проективті немесе инъективті болса, онда эндоморфизм сақинасының бірегей максималды идеалы болады, сондықтан ол жергілікті сақина болып табылады. Артинийлік біркелкі модульдің эндоморфизм сақинасы жергілікті сақина болып табылады. Шекті композиция ұзындығы бар модульдің эндоморфизм сақинасы жартылай бастапқы сақина болып табылады. Ұздістік модульдің немесе дискретті модульдің эндоморфизм сақинасы таза сақина болып табылады. Егер R модулі шекті түрде туындаған және проективті (яғни прогенератор) болса, онда модульдің эндоморфизм сақинасы мен R барлық Морита инвариант қасиеттерін бөліседі. Морита теориясының негізгі нәтижесі – R-ге эквивалентті барлық сақиналар прогенераторлардың эндоморфизм сақиналары ретінде туындайды.