Кіріспе
Алжирге ендемік құс түрі
Алжирлік жаңғақ немесе Кабиль жаңғағы (Sitta ledanti) – жаңғақ тұқымдасына жататын құс түрі. Бұл орташа мөлшердегі жаңғақ, оның ұзындығы 14-16 см арасында болады. Арқасы көгілдір-сұр түсті. Аталықты аналықтан қара маңдайынан ажыратуға болады. Бұл құс қоныс көшпейді; жазда бунақденелілермен, ал қыста тұқымдармен қоректенеді. Көбелек шаруашылығы мамыр-маусым айларында жүзеге асады. Ағаштың қуысына салынған ұяда аналық үш-төрт жұмыртқа салады, оларды аналық басып шығарады. Балапандарды екі ата-анасы да тамақтандырады. Кабиль жаңғағы – Алжирге ендемік жалғыз құс түрі, қазір ол елдің солтүстігіндегі кейбір қылқан жапырақты ормандарда ғана қоныстанды. Оның ғылыми аты 1975 жылдың қазан айында бұл құсты тауып, оны "La Sittelle Kabyle" (Кабиль жаңғағы) деп атаған бельгиялық әуесқой табиғат зерттеушісі Жан Пол Леданға құрмет көрсету үшін берілген; құстың сипаттамасын француз орнитологы Жак Виеллиард жасаған. Бұл жаңалық орнитологиялық әлемді қатты таңқалдырды және халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Алжирлік/Кабиль жаңғағы Крюпер жаңғағымен (Sitta krueperi) тығыз байланысты. Құстың ареалы шектеулі және қалдық болып табылады, оған өрт, эрозия және адамның әрекеттері қауіп төндіреді; сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы осы түрді "қауіптің алдында тұрған" деп санайды.
Сипаттама
Алжирлік немесе Кабильдік жаңғақ – орташа мөлшердегі жаңғақ; оның ұзындығы 15 см шамасында, салмағы шамамен 20 грамм. Жалпы түсі көкшіл сұр; құйрығында бежеумен шектелген кішкентай ақ жолақ бар. Асқарасы ашық беж түсті лосось реңімен құйрық астына дейін жуылып тұр; құйрық асты жағының түбі сұр. Еркектерінің маңдайы қара, ал қабағының жолағы кең, айқын ақ түсті суперцилиймен бөлінген. Аналықтарында қабағы мен қабақ жолағы артқы жағындай сұр, кейде қабағының алдыңғы жағы тозығы жеткен кезде қараңғырақ (бірақ еркектеріндегідей қара емес). Жастардың түсі аналықтарына ұқсас, бірақ сопақтау және көзге түспейтін суперцилийі бар.
Таралу аймағында Кабильдік жаңғақты басқа құспен шатастыру мүмкін емес. Географиялық жағынан ең жақын жаңғақ – Рифтегі кейбір жерлерде мекендейтін Еуразиялық жаңғақ (Sitta europaea); бұл түр алжирліктен ірілеу, басында қара түсі жоқ және сары (немесе кейбір түршелерінде ақ) реңі құйрық астында қызғылт түске жақындайды. Суреттеушінің үйінде сақталған үлгілер (голотип және паратип) 2005 жылдан кейін жәндіктерден зардап шегіп, 2015 жылы Францияның Ұлттық табиғи тарих мұражайына тапсырылды. Алжир/Кабильдік жаңғақ 1976 жылы Жак Виельяр «Alauda» журналында қазіргі атауымен – Sitta ledanti деп ресми түрде сипатталды. Бұл жаңалық орнитологтарды қатты таң қалдырды, ал құс уақыт сынағынан өткен «жоғалған әлемнен» – Бабор тауларынан шыққандай көрінеді. Ол бірнеше суреттер мен далалық жазбаларды жариялады, ол Корсикалық жаңғақ пен Крюпердің жаңғағының әніне ұқсас белгілері бар құстарды көріп, кейін оларға бірнеше метрге жақындағанын түсіндірді. Магриб аймағындағы жалғыз белгілі жаңғақ – Марокконың Риф және Атлас тауларындағы кейбір жерлерде кездесетін Еуразиялық жаңғақ, ол Бабор тауларынан шалқап жатыр. Ол жаңа түрмен жұмыс істеп жатқанын білді және оның кіші түрлері жоқ. 1957 жылы американдық орнитолог Чарльз Вори Корсикалық жаңғақ, қызыл кеуделі жаңғақ (Sitta canadensis) және қытай жаңғағын (Sitta villosa) өте ұқсас деп санай отырып, оларды «canadensis» тобына біріктірді. Алжир/Кабильдік жаңғақтың 1976 жылғы сипаттамасында Виельяр түрлердің қарым-қатынасы мен эволюциялық тарихына арналған бөлімді жариялады. Ол Vaurie Micrositta субгенінде тіркелген алты түрден тұратын «canadensis» тобындағы «сыртқы морфологиялық ұқсастыққа» тоқтағанын айтты. 2014 жылы Эрик Паске және әріптестері 21 жаңғақ түрінің ядролық және митохондриялық ДНК-сына негізделген филогенезді жариялады және 1998 жылғы зерттеудің «canadensis тобындағы» қарым-қатынастарын растады. Бұл зерттеулердің қорытындылары түрлердің морфологиясымен сәйкес келеді, қызыл кеуделі жаңғақ, Корсикалық жаңғақ және қытай жаңғағы тек еркектерде кездесетін толығымен қара тәжді бөліседі, бұл жаңғақтар мен туысқан отбасылардың бірегей белгісі. Екінші клад, оған Крюпердің және Алжир/Кабильдік жаңғақтары кіреді, аталарының тажының алдыңғы жағы қара, бұл жыныстық диморфизм жас жануарларда жоқ. 1998 жылы филогенезиясы анықталғаннан кейін, Паске топтың палеогеографиялық тарихы мынадай болады деп қорытындылады: «canadensis тобының» екі негізгі клады арасындағы айырмашылық 5 миллион жылдан астам уақыт бұрын, миоценнің соңында пайда болды, ал krueperi және ledanti клады Мессиан тұздылық дағдарысы кезінде Жерорта теңізі алабында қоныстанды; кладты құрайтын екі түр 1,75 миллион жыл бұрын бөлініп кетті. Екінші клад үшке бөлінді, Азиядан шығысқа қарай тараған популяциялар Солтүстік Американың қызыл кеуделі жаңғағын тудырды, содан кейін шамамен миллион жыл бұрын батыстан Корсика мен Қытай жаңғақтары арасындағы бөлінуді белгіледі. Ересектер де, еншік келген кезде аумақтық қорғаныс үшін ысылдап шақырады. Алжир/Кабильдік жаңғақтың әні – мұрындық сыбызғы, жоғарылайтын элементтерден тұрады, қысқа соңғы нотамен, баяу қайталанады және «vuuy di vuuy di vuuy di» деп транскрипциялануы мүмкін. Ол жыл мезгіліне қарай өзгереді. Жазда ол көбінесе жәндіктермен (негізінен, гусеницалар мен қоңыздар) және дуа ағаштарының сабақтары мен бұтақтарын қарап, табатын жәндіктермен қоректенеді. Олар әдетте жалғыз тамақтанады, бірақ көбейту маусымынан тыс аралас топтар құрауы мүмкін. Ол алғаш рет Жерорта теңізі жағалауынан шамамен 20 км қашықтықтағы Бабор тауында табылған. Оның оңтайлы мекені тек 50 км² құрайды, ал бұл аймақта 1985 жылғы бағалау бойынша 80 жұп қана бар. Содан кейін 1989 жылғы маусымда Таза ұлттық паркіне қарасты Геррухта байқалды. Құс Кіші Кабилияның басқа да емен бақшаларында болуы мүмкін, бірақ әлі құжатталмаған. Алжир/Кабильдік жаңғақ 1000-1800 метр биіктіктегі емен ормандарында және 1500 метрден биік емен, жапырақ, қарағай және қылқан жапырақты ағаштардың аралас ормандарында мекендейді. Бабор тауларында қайын ағаштары басым, климаты салыстырмалы түрде салқын және ылғалды, қыста қар жауады; Геррухта емендер басым, климаты жылырақ және құрғақ. 1981 және 1982 жылдары Бабор тауында жүргізілген зерттеу көрсетті, Алжир/Кабильдік жаңғаққа осы массивте «ағаш түрлерінің әртүрлілігі, ағаштардың мөлшері (немесе жасы) және тікелей биіктіктегі климат» жағдайлары қолайлы. Алжир/Кабильдік жаңғақтың қазіргі таралуы оны қолдайтын ормандардың таралуымен шектеледі, ал популяциялардың фрагментациясы бұл түрдің бұрын кеңірек таралуына нұсқауы мүмкін, ормандарды кесу оны бүгін қоныстанған жасыл аралдарда оқшаулаған. 1980 жылы BirdLife International құстарды қорғау үшін АҚШ федералды үкіметіне 60 шетелдік түрді федералдық қауіпті түрлер тізіміне қосу туралы петиция ұсынды. Бұл сұраныс АҚШ-тың ресми газетінде жарияланды. Петиция келесі жылы Федералдық тізілімде жарияланды, бірақ бұл түрлер, соның ішінде Алжир/Кабильдік жаңғақ, 1995 жылға дейін қауіпті түрлер тізіміне қосылған жоқ.