Қытайдың дәстүрлі аспабы – яңцин (yangqin) тарихы, шығу тегі, географиялық таралуы. Ирандық сантур мен еуропалық дульцимерден бастау алған. Музыка аспаптары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық аспап
Musical instrument
Трапеция тәрізді янцин – қытайлық балғамен соғылатын дульцимер, ол ирандық сантур немесе еуропалық дульцимерден шыққан болуы мүмкін. Бұрын ол 洋琴 (lit. "шетелдік цитра") деп жазылатын, бірақ уақыт өте келе бірінші таңба 揚 (осылай "yáng" деп те айтылады), яғни "даңқталған" деген мағынаны білдіретін болды. Ол сондай-ақ ян-чин деп те жазылады. Әртүрлі типтегі балғамен соғылатын дульцимерлер қазір тек Қытайда ғана емес, сонымен қатар Шығыс Еуропа, Таяу Шығыс, Үндістан, Иран және Пәкістан елдерінде де кең таралған. Аспаптар кейде "сантур" және "симбалом" деп те аталады. Бұл аспап тай классикалық аспабына, Хим (ขิม) деп аталатын аспапқа әсер еткен. Янцин дәстүрлі түрде қола сымдармен жабдықталған (дегенмен, ескі қытайлық ішекті аспаптар жібек сымдарды қолданған, нәтижесінде олар, және янцин, жібек немесе "си" аспаптары ретінде жіктелетін), бұл аспапқа жұмсақ тембр берген. Бұл аспаптың түрі әлі күнге дейін "худи-кин" (蝴蝶琴, lit. "көбелек цитра") – Шанхай аймағындағы Jiangnan sizhu (江南絲竹) деп аталатын дәстүрлі жібек және бамбук жанрында, сондай-ақ кейбір кантон және Chaozhou (Teochew) музыкалық топтарында орындалады. Тай және Камбоджалық химдер құрылысы жағынан дерлік бірдей, оларды осы елдерге оңтүстік қытай музыканттары әкелген. Бірақ 1950 жылдардан бері аспапқа ашық әрі күшті дыбыс беру үшін болат қорытпасынан жасалған сымдар (бас ноталары үшін мыспен оралған болат сымдармен бірге) қолданыла бастады. Қазіргі заманғы янцинінде бес қатарға дейін көпірлер болуы мүмкін және олар хроматикалық түрде орналасуы мүмкін. Үш немесе одан көп қатар көпірлерден тұратын дәстүрлі аспаптар да кеңінен қолданылады. Аспаптың сымдары резеңке ұштары бар екі жеңіл бамбук соққышпен (немесе балғамен) соғылады. Кәсіби музыкант әдетте бірнеше соққыштар жинағын алып жүреді, олардың әрқайсысы аспаптан сәл өзгеше дыбыс шығарады, бұл батыстық перкуссияшылардың барабан таяқшаларына ұқсас. Янцин жеке орындалатын аспап ретінде де, ансамбльде де қолданылады.
The trapezoidal yangqin is a Chinese hammered dulcimer, likely derived from the Iranian santur or the European dulcimer. It used to be written with the characters 洋琴 (lit. "foreign zither"), but over time the first character changed to 揚 (also pronounced "yáng"), which means "acclaimed". It is also spelled yang ch'in. Hammered dulcimers of various types are now very popular not only in China, but also Eastern Europe, the Middle East, India, Iran, and Pakistan. The instruments are also sometimes known by the names "santoor" and "cymbalom". This instrument had an influence on the Thai classical instrument, known as Khim (ขิม). The yangqin was traditionally fitted with bronze strings (though older Chinese stringed instruments used silk strings, resulting in their, and the yangqin's, categorisation as a silk, or "si" instrument), which gave the instrument a soft timbre. This form of instrument is still occasionally heard today in the "hudie qin" (蝴蝶琴, lit. "butterfly zither") played in the traditional silk and bamboo genre from the Shanghai region known as Jiangnan sizhu (江南絲竹), as well as in some Cantonese music and Chaozhou (Teochew) music groups. The Thai and Cambodian khim are nearly identical in their construction, having been introduced to those nations by southern Chinese musicians. Since the 1950s, however, steel alloy strings (in conjunction with copper wound steel strings for the bass notes) have been used, in order to give the instrument a brighter, and louder tone. The modern yangqin can have as many as five courses of bridges and may be arranged chromatically. Traditional instruments, with three or more courses of bridges, are also still widely in use. The instrument's strings are struck with two lightweight bamboo beaters (also known as hammers) with rubber tips. A professional musician often carries several sets of beaters, each of which draws a slightly different tone from the instrument, much like the drum sticks of Western percussionists. The yangqin is used both as a solo instrument and in ensembles.
Құрлық арқылы ену теориясы
Янцзиннің қытайлармен қалай байланысқа түскендігі туралы тағы бір теория – ол Моңғолия арқылы Жібек жолымен келгендігі. Көзге көрінетіндей, Жібек жолы Қытайдан Таяу Шығысқа дейін, оның ішінде Иранға (Парсы елiне) дейін шамамен 5000 шақырымға созылады. Ирандық сантур, яғни дульцимер, ежелгі заманнан бері бар. Егер құрлық арқылы Қытайға әсер еткен бір дульцимер болса, онда бұл аспап болуы мүмкін. Сантурдың техникалық құрылымы, оның құралдарын бекіту тәсілі, көпірлері мен соқалары жағынан өзгеше. Янцзиннің құралдарын бекіту тіректері 90 градус бұрышпен емес, параллель орналасқан. Сантурдың соқалары янциннің соқаларынан өзгеше – олар саусаққа ұстауға арналған ағаштан жасалған, мұнда музыканттар екі соқаны бас және ортаңғы саусақтарымен ұстап ойнай алады. Қазіргі заманғы және ертеректегі янцин соқаларында саусаққа арналған ұстағыштар болған жоқ. Янцзиннің көпірі ұзын, бірден жасалған ағаштан тұрады және көптеген сыртқа шығыңқы "тіректермен" жабдықталған, ал сантурда шахмат фигуралары сияқты көптеген кішкентай, жеке көпірлер қолданылады.
Another theory of how the yangqin came into contact with the Chinese is through the Silk Road from Mongolia. At a glance, the Silk Route stretches almost 5,000 miles reaching from China to the Middle East, including Iran (Persia). The Iranian santur, a dulcimer, has existed since ancient times. If any dulcimer was to influence China by land, it is likely to be this instrument. The technical structure of the santur is different in the way the tuning pegs are place, the bridges and the mallets. The yangqin's tuning pins are set in parallel instead of a 90 degree angle down at the side. The mallets of the santur also differ from those of the yangqin – they are made of wood with finger grip, designed to let the players perform by gripping the two mallets between their fore and middle fingers. Both modern and earlier yangqin mallets did not include finger grips. The bridge of the yangqin consist of long, single pieces of wood with many protruding "stubs" supporting the strings unlike the santur, which uses a number of small, individual chesspiece like bridges.
Теңіз арқылы әкелу теориясы
Кантон/Гуанчжоу порты Азияның түкпір-түкпірінен – Жапониядан, Үндістаннан, Оңтүстік-Шығыс Азиядан және Таяу Шығыстан саудагерлерді қызықтырады. Осы аймақтан келген кемелер құнды тастар, құлдар, ерекше тауарлар, жемістер, дәмдеуіштер және тағы да басқаларын әкеліп сататын. Саудамен бірге, іскерлік, ойлар, философиялар мен ғылыми білімдер, соның ішінде дін (көбінесе буддизм) таратылды. 16 ғасырда Еуропадағы зерттеулер дәуірі шарына жетті және жақын арада Қытай мен Еуропа арасында сауда қалыптасты. Тарихшылар португалдықтар, содан кейін ағылшын және голланд кемелерінің Қытаймен қарқынды сауда жасағанын мәлімдейді. Тарихшылардың сөзіне қарағанда, португалдықтардың Қытай суларындағы саудасы 16 ғасырда басталған. Музыка тарихшыларының хабарлауынша, сол кезеңде Португалия, Испания және Италияда балғамен соғылатын дульцимер – салтерио таралған. Тарихшылар янциннің португалдар, ағылшындар немесе голландтар дульцимершіні Қытайға алып келген кезде пайда болғанын болжамдайды, ол жергілікті халыққа өнер көрсеткен.
The port at Canton/Guangzhou attracts traders from all over Asia: from Japan, India, Southeast Asia, and the Middle East. The ships from this region bought back precious stones, slaves, exotic wares, fruits, spices, etc. Along with trade, businesses, ideas, philosophies and scientific knowledge were exchanged, including religion (principally Buddhism). During the 16th century, the Age of Exploration in Europe reached its climax and soon trade was established between China and Europe. Historians state that Portuguese, and later, English and Dutch ships, had brisk trade with China. Portuguese trading in Chinese waters began in the 16th century according to historians. Music historians report that the salterio, a hammered dulcimer, was played in Portugal, Spain, and Italy during this period. Historians say it is possible that the yangqin originated when the Portuguese, the English or the Dutch brought a dulcimer player to China who performed for locals.
Таспалар
Қазіргі заманғы янгцинде әдетте барлығы 144 кыл болады, әрбір дыбыс бірнеше кылдан (саптан) тұрады, бір сапта 5 кылға дейін болады, бұл дыбыс күшін арттыру үшін жасалады. Кылдар түрлі қалыңдықтарда келеді, бір жағынан бұрандалармен, екінші жағынан айналдырылатын тіреулермен бекітіледі. Ойнау кезінде бұл бұрандалар мен тіреулер біртұтас қақпақпен/тақтамен жабылады. Бұл қақпақ күйлеу кезінде айналдырылатын тіреулерге қол жеткізу үшін ашылады.
Modern yangqin usually have 144 strings in total, with each pitch running in courses, with up to 5 strings per course, in order to boost the volume. The strings come in various thicknesses, and are tied at one end by screws, and at the other with tuning pegs. The pegs and screws are covered during playing by a hinged panel/board. This panel is opened up during tuning to access the tuning pegs.
Көпірлер
Яңқында әдетте төрт-бес көпір болады. Оңнан солға қарай: бас көпір, "оң көпір", тенор көпір, "сол көпір" және хроматикалық көпір. Ойнағанда көпірлердің сол жағындағы ішектерге соққы беру керек. Бірақ хроматикалық көпірдегі ішектер оң жаққа соғылады, ал "сол көпірдегі" ішектер көпірдің екі жағына да соғылуы мүмкін.
There are usually four to five bridges on a yangqin. From right to left, they are: bass bridge, "right bridge", tenor bridge, "left bridge", and the chromatic bridge. During playing, one is supposed to strike the strings on the left side of the bridges. However, the strings on the "chromatic bridge" are struck on the right, and strings on the "left bridge" can be struck on both sides of the bridge.
Балғалар
Балғалар иілгіш бамбуктан жасалған, бір жағы жартылай резеңкемен қапталған. Олардың ерекше құрылысының арқасында ойнаудың екі тәсілі бар: жұмсақ дыбыс алу үшін резеңке жағымен, ал анық, соққылы дыбыс алу үшін бамбук жағымен. Бұл техника, 反竹 (fǎnzhǔ) деп аталады, янгциннің жоғары регистрлерінде тиімді қолданылады. Сонымен қатар, балғалардың ұштарымен ішектерді тартып, өткір, нақты дыбыс шығаруға болады. Осылайша, балғалардың ұштарын ішектердің бойымен жоғары немесе төмен жылдыру арқылы глиссандо эффектін де жасауға болады. Сонымен қатар, кейбір пьесалар "雙音琴竹" (shuāng yīn qín zhǔ) – сөзбе-сөз "қос ноталы янцин балғаларын" пайдалануды талап етеді. Бұл арнайы жасалған балғалардың 2 соққы беретін беті бар, бұл орындаушыға бір уақытта 4 нотаға дейін (ал "сол көпір" мен "тенор көпір" ішектерінің қиылысқан жерінде соққы берсе, тіпті 8 нотаға дейін) ойнауға мүмкіндік береді, нәтижесінде бай, қуатты дыбыс туады, ол әсіресе төменгі регистрлерде ішектердің ұзақ қайталануынан айқын естіледі. 項祖華 (Xiang Zu Hua) жазған 林沖夜奔 (Lin Chong Flees In The Night) – 雙音琴竹-ты пайдаланатын көрнекті жеке орындау туындысы. 雙音琴竹 қолданғанда, сол қол төртіншілік интервалмен ойнайтын балғаны ұстаса, оң қол үшіншілік интервалмен ойнайтын балғаны ұстайды. Бұл интервалдар янциннің көп бөлігінде стандартты, себебі оның ішектерінің орналасуы осылай есептелген.
The hammers are made of flexible bamboo, and one end is half covered by rubber. Due to their unique construction, there are two ways to play: with the rubber side for a softer sound, and with the bamboo side for a crisper, more percussive sound. This technique, known as 反竹 (fǎnzhǔ), is best utilized in the higher ranges of the yangqin. Additionally, the ends of the sticks can be used to pluck the strings, producing a stinging, precise sound. Glissandos can also be achieved in this way by running the ends of the sticks up or down the strings. Furthermore, some songs require the use of "雙音琴竹" (shuāng yīn qín zhǔ), literally "double note yangqin hammers". These specially constructed hammers have 2 striking surfaces, allowing the player to play up to 4 notes simultaneously (or even 8 notes, if the strings of the "left bridge" and "tenor bridge" are struck at a point where they intersect each other), resulting in a rich, powerful tone, which is especially pronounced in the lower registers due to the strings' long echoes. 林沖夜奔 (Lin Chong Flees In The Night), composed by 項祖華 (Xiang Zu Hua), is a representative solo piece which utilizes 雙音琴竹. When using 雙音琴竹, the left hand holds a beater that plays intervals of a perfect fourth, while the right hand's beater plays thirds. These intervals are standard over most of the yangqin's range, due to the positioning of its strings.
Цилиндрлі бұрыштар
Янцзиньнің екі жағында, күйге келтіру бұрандаларынан басқа, көптеген цилиндр тәрізді металл гайкалар орналасқан. Оларды жіптерді дәлдеу үшін немесе пайда болмайтын дірілдерді жою үшін сәл көтеру үшін жылдауға болады. Жаңа үлгілерде саусақтармен жылдам реттеуге болатын шар тәрізді гайкалар да бар; бұл өте ұсақ күйге келтіруге және қосымша динамикаға мүмкіндік береді, мысалы, портоменто мен вибратолар (төмендегі "Орындалу әдісі" бөлімін қараңыз).
On both sides of the yangqin, aside from the tuning screws, are numerous cylindrical metal Nuts that can be moved for fine tuning the strings or to raise the strings slightly to eliminate unwanted vibrations that may occur. More modern designs also have moveable ball shaped nuts that can be adjusted on the fly with the fingers; this provides some microtuning and additional dynamics during performances, such as portamentos and vibratos (see below: "Manner of Performance").
Орындау әдісі
Әр қолға бір-бірден таяқ ұстап, оларды кезекпен сымдарға тигізеді. Оркестрде янцин көбінесе акорда немесе арпеджио орындап, музыкалық үйлесімділікті күшейтеді. Янгцин басқа қытай аспаптарына қарағанда жұмсақ болғандықтан, оны оркестрдің алдыңғы қатарына, дирижердің алдындағы қатарға қояды. Дегенмен, бұл міндетті емес: Сингапур қытай оркестрі янцинді соққылы аспаптар бөліміне жақын орналастырады. Янгциннің үні ойналғаннан кейін де ұзақ сақталады, сондықтан мұндай орналасу диссонанстың пайда болуын азайтады. Егер қолдар бос болса (мысалы, үзіліс кезінде), сымдарды қолмен жабу вибрацияны жылдам басады. Янгцинді "қытай пианиносы" деп атайды, себебі ол қытайлық ішекті және үрмелі аспаптарға сүйемелдеу жасауда маңызды рөл атқарады. Янгциннің жеке орындау репертуары оркестрлік шығармаларға қарағанда көбірек техникалық шеберлікті талап етеді. Мысалы, гучжэндегідей вибрато әсерін шығару үшін сымдарды басу, гармоникалар және 顫竹 (chàn zhǔ) – таяқтарды сымдардың үстінен жеңіл сырғытып өткізу арқылы оларды тербеліске келтіріп, қысқа, жылдам тремоло жасау сияқты әдістер қолданылады. Сонымен қатар, portamento – бір нотадан екінші нотаға көшу (екі тәсілмен жүзеге асырылады: біріншісі – аспаптың бүйіріндегі ұсақ бөлшектерді қолмен жылжыту арқылы, екіншісі – металл "сақинаны" – 滑音指套 [huá yīn zhǐ tào] деп аталады – киіп, оны тиісті сымның бойымен жылжыту арқылы) және тағы да басқа әдістер қолданылады.
The sticks are held, one in each hand, and hit the strings alternately. In the orchestra, the yangqin often adds to the harmony by playing chords or arpeggios. As the yangqin is softer than other Chinese instruments, it is usually positioned at the front of the orchestra, in the row just in front of the conductor. However, this is not a rule: the Singapore Chinese Orchestra positions the yangqin close to the percussion section. As the yangqin's tones sustain long after they have been played, such an arrangement minimizes the dissonance that results. If the hands are free (e. g. in periods of rest), covering the strings with the hands quickly dampens the vibrations. The yangqin has been called the "Chinese piano" as it has an indispensable role in the accompaniment of Chinese string and wind instruments. The yangqin's solo repertoire calls for more techniques than is usually required in orchestral pieces. Examples include pressing down on the strings to produce vibrato effects, similar to that of a guzheng, as well as harmonics and 顫竹 (chàn zhǔ), which involves flicking the sticks lightly over the strings, causing them to vibrate, which results in a short, quick tremolo. Numerous other techniques, such as portamento – a glide from one note to another (accomplished through 2 methods, both involving the lengthening or shortening of strings: the first is by sliding the fine tuning devices on the sides of the instrument by hand, and the second is by wearing a metallic "ring" – known as a 滑音指套 [huá yīn zhǐ tào] – and sliding it along the length of the indicated string) – are also used.
Сақтардың орналасуы
Янцзин – төрт октавадан сәл астам диапазоны бар хроматикалық аспап. Ортаңғы До нотасы тенор көпірінде, төменгі жағынан үшінші қатарда орналасқан. Ноталардың орналасуы мынадай: әдетте, орындаушының денесінен бір бөлімді алыстатқанда, нота бір бүтін тонға жоғары көтеріледі. Сол сияқты, орындаушының сол жағына бір бөлімді жылжытқанда, көбінесе нота таза бесіншіге жоғары көтеріледі. Бұл тек жалпы ереже, себебі хроматикалық гаммадағы ноталарды толықтыру үшін, ноталардың диапазонының шектерінде аранжировканы өзгерту қажет. Мұндай орналасу ноталарды көшіруді жеңілдетеді. Дәстүрлі қытай музыкасын орындағанда, көптеген қытай янцині шеберлері батыс нота жазудың орнына, цзяньпу деп аталатын сандық нотация жүйесін пайдаланады.
The yangqin is a chromatic instrument with a range of slightly over four octaves. Middle C is located on the tenor bridge, third course from the bottom. The pitches are arranged so that in general, moving one section away from the player's body corresponds to a transposition of a whole tone upwards. Similarly, moving one section towards the left of the performer generally corresponds to a transposition of a perfect fifth upwards. These are only rules of thumb since the arrangement has to be modified towards the extremes of the pitch range to fill out notes in the chromatic scale. Such an arrangement facilitates transposition. In the playing of traditional Chinese music, most Chinese yangqin players use a numerical notation system called jianpu, rather than Western staff notation.