Кіріспе

Hiram "Harry" Bingham IV (17 шілде 1903 - 12 қаңтар 1988) – американдық дипломат. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияның Марсель қаласында вице-консул қызметін атқарды және Вариан Фраймен бірге нацистік әскерлердің шабуылы кезінде 2500-ден астам еврейдің Франциядан қашуына көмектесті.

Ерте өмір

Бингем Коннектикут штатының бұрынғы губернаторы және АҚШ сенаторы Хайрам Бингем III пен оның бірінші әйелі, Альфреда Митчеллдің жеті ұлының бірі еді. Оның анасы Тиффани және Ко. компаниясының мүлігіне ие болған Чарльз Л. Тиффанидің қызы болды. Әкесі Мачу-Пикчудағы инка руиндарын зерттеген алғашқы американдық болды. Оның бабасы I Хайрам Бингем және әкесі II Хайрам Бингем Гавайи Корольдігіне алғашқы протестант миссионерлерінің қатарында болды. Бингем Гротон мектебінде оқып, 1925 жылы Йель университетін бітірді.

Шетелдік қызмет

Бингем Кобеде (Жапония) АҚШ елшілігінде азаматтық хатшы болып қызмет етті. Ол жарты күндік мұғалім болып жұмыс істеді. Гарвард университетіне оқуға қайтудан бұрын Үндістан мен Египетке сапар шекті. Заңгерлік диплом алғаннан кейін, ол Сыртқы қызмет емтиханында өзінің курсы бойынша үшінші орын алды. Бингемнің АҚШ Сыртқы істер қызметіндегі алғашқы тағайындамасы коммунистік революция басталған кезде Қытайдың Пекин қаласында болды. Бингем Польшаның Варшава қаласында да қызмет етті, онда ол Чарльз В. Йост атты басқа дипломатпен бірлесіп пәтерде тұрды, оның қызы Фелисити Бингемнің құдайы қызы болды. 1934 жылы Бингем Лондондағы АҚШ елшілігінің үшінші хатшысы болып тағайындалды.

Францияда консулдық орынбасары

1939 жылы Бингем Марсельдегі АҚШ консулдығына тағайындалды, онда ол АҚШ-қа кіру визаларын беруге жауапты болды. 1940 жылдың 10 мамырында Адольф Гитлердің әскері Францияға басып кірді және француз үкіметі құлап түсті. Француздар Германиямен келісімге келіп, Францияның көптеген шетелдік босқындарын тұтқын лагерьлеріне көшіруге мәжбүр болды. Мыңдаған босқындар АҚШ және басқа шетелдерге виза алу үшін Марсельге келді. АҚШ-қа иммиграцияны шектеу және Виши үкіметімен жақсы қарым-қатынас сақтау ниетінде, АҚШ Мемлекеттік департаменті дипломаттарды босқындарға көмектесуден тыйым салды. Марсельде, және басқа да жерлерде, консулдық қызметкерлері көбінесе мұңайып қалған босқындарға мейірімділік танытпады. Бірақ, американдық құтқарушылар тез арада "Гарри" Бингемнің ерекше екенін байқады. Бингем жеке өзі бірнеше қиын жағдайдағы лагерьлерді аралап, жағдайды жақсарту үшін американдық көмек сұрады. Ол көптеген босқындарға тұтқынға алынбауға және эмиграцияға дайындалуға көмектесті, сондай-ақ азаматтығы жоқ адамдарға танылу үшін қажетті Нансен паспорттарын берді. 1940 жылдың соңында американдық құтқарушы Марта Шарп оңтүстік Франциядан АҚШ-қа балалар тобының аттануын ұйымдастырды. Ол Бингем туралы былай деді: "Біздің үкіметтің Сыртқы істер қызметінде сіз сияқты сапалы адамның өкілдік етуіне мақтанамын", - деп жазды ол. "Мен осыған қатты ризамын, сондықтан бұл туралы Юнитариандық қызмет комитеті арқылы АҚШ Мемлекеттік департаментіне жеткізуге мүмкіндік алғанда дереу пайдаланамын, себебі мен адамдарға осындай мейірімділікпен және ынтымақтастықпен қарау, сонымен қатар зиялылық пен жақсы тәрбие бізге ең қажет деп санаймын". Бингем соғыстың алғашқы жылдары Виши Франциясындағы ең тиімді құтқарушы Вариан Фраймен тығыз жұмыс істеді. Бингем Фраймен бірнеше маңызды істе жұмыстасты, соның ішінде Марк Шагалдың, саяси теоретик Ханна Арендттің, романист Лайон Фойхтвангердің және басқа да көптеген көрнекті босқындардың эмиграциясына көмектесті. Фойхтвангердің жағдайында Бингем романшыны тұтқын лагерінен шығаруға көмектесіп, оны Пиреней таулары арқылы өту жоспарлары жасалып жатқанда өз үйінде жасырды.

Соңы

1941 жылы АҚШ үкіметі Биңгемді вице-консул лауазымынан күрт алып, Португалияға, содан кейін Аргентинаға жіберді. Аргентинада ол Оңтүстік Америкадағы нацистік соғыс қылмыскерлерін іздеуге көмектесті. 1946 жылдың басында, қызмет бабында жоғарылаудан шеттетілгеннен кейін, ол АҚШ Сыртқы істер қызметінен кетіп қалды.

Жеке өмір

Лондонда қызмет етіп жүргенде ол Джорджия штатының Уэйкросс қаласынан келген колледж драма пәнінің оқытушысы Роуз Лоутон Моррисонмен (1908–1996) танысты. Ол оны Букингем сарайына, Падишаны кездесуге алып барды. Кейін олар үйленіп, 11 балалары болды, олардың ішінде Сэм Эндикоттің анасы Әбигейл Бингем Эндикотт және Маргарет Бингем Тернер де бар еді.

Құрметтер

Отбасы мүшелері кейбір мәліметтерді білгенімен, толық оқиға Хирам Бингхамның кіші ұлы Уильям отбасы үйінің қызыл кірпіш артындағы шкафтың қабырғасында жасырылған тығыз оралған хаттар, құжаттар мен суреттерді тапқанда ғана белгілі болды. Осы жаңалықтың нәтижесінде Хирам Бингхам IV Біріккен Ұлттар Ұйымы, Израиль мемлекеті және "Өмір үшін виза: Әділ және құрметті дипломаттар" атты жылжымалы көрме сияқты көптеген топтар мен ұйымдар тарапынан құрметке бөленді. Көрме сол кездегі оқиғаларды және Бингхам мен басқалардың адамдарға көмектесу үшін көп нәрседен бас тартып, құрбандық еткендерін көрсетеді. Марсельдегі соғыс жылдарында Бингхамның іс-әрекеттерін бірнеше жыл қарастырғаннан кейін, Израильдің "Холокост құрбандары мен батырларын еске алу мекемесі" Яд Вашем 2005 жылдың 7 наурызында Бингхам отбасына алғыс хат жолдады. Хатта Бингхам IV-ке "Ұлттардың арасындағы Әділ" атағы берілмегенімен, Францияда Виши режимі еврейлерді қуғындаған кезде, АҚШ-қа кіргісі келетін еврей босқындарына күдікпен қараған басқа шенеуніктерден өзгеше, оның "адамгершілікке бейімділігі" айтылды. 2002 жылдың 27 маусымында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Вашингтонда өткен Америка Сыртқы істер қызметкерлері қауымдастығының марапаттау салтанатында Бингхамның балаларына "Құрылтайшылық наразылық" сыйлығын табыстады. 2006 жылдың 30 мамырында АҚШ Пошта қызметі Хирам Бингхам IV-ті "Ең көрнекті американдық дипломат" ретінде бейнелейтін еске алу почта маркасын шығарды. 2006 жылдың 27 қазанында Антидефамация лигасы Атлантада өткен ADL ұлттық конференциясында Бингхамға "Қайырымдылыққа батылдық" сыйлығын табыстады. 2006 жылдың қарашасында АҚШ Епископ шіркеуі Бингхамды "Американдық қасиеттілер" тізіміне қосты. 2011 жылдың 28 наурызында Саймон Визенталь орталығы Нью-Йоркте Бингхамға кино көрсетілімімен бірге қайтыс болғаннан кейін Батылдық медалін табыстады. Фильмде нацистердің Еуропаны басып алуы және АҚШ вице-консулы Бингхамның қауіпті жағдайға қалай ден қойып, адам өмірін құтқаруы көрсетілген. "The Wall Street Journal" газетінің хабарлауынша, "Саймон Визенталь орталығының 450-ден астам қолдаушысы 2011 жылғы гуманитарлық сыйлық кешінде жиналды. Батылдық медалі сэр Уинстон Черчилльге, Хирам Бингхамға және Папа Иоанн Павел II-ге қайтыс болғаннан кейін табысталды".