Әлеуметтік ғылымдарда құрылым мен жеке іс-әрекет арасындағы тартыс

Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы пікірталас

Әлеуметтік ғылымдарда адам мінез-құлқын қалыптастыруда құрылымның немесе жеке іс-әрекеттің (агенттіктің) қайсысы басым екендігі туралы үнемі пікірталас жүреді. Құрылым – бұл таңдаулар мен мүмкіндіктерге әсер ететін немесе оларды шектейтін, қайталама үлгілерде орналасқан құрылымдар. Жеке іс-әрекет (агенттік) – адамдардың тәуелсіз әрекет ету және өздерінің еркіндік таңдауларын жасау қабілеті. Құрылым мен жеке іс-әрекетке (агенттікке) қатысты пікірталас, жеке адамның еркін агент ретінде әрекет етуіне немесе әлеуметтік құрылыммен анықталатын мінез-құлық танытуына байланысты, әлеуметтену мен автономия арасындағы мәселе ретінде қарастырылуы мүмкін.

Георг Симмель

Георг Симмель (1858–1918) – неміс позитивизм емес социологтарының бірінші буынының өкілі болды. Оның зерттеулері әлеуметтік құрылым және жеке іс-әрекет концепцияларын дамытуға бастама берді. Оның ең белгілі еңбектері бүгінде «Мегаполис және рухани өмір» және «Ақша философиясы» болып табылады.

Норберт Элиас

Норберт Элиас (1897–1990) – неміс социологы, ол билік, мінез-құлық, сезім және білім арасындағы қарым-қатынасты уақыт өте қалай өзгеретінін зерттеген. Ол процесс социологиясы немесе фигуративтік социология деп аталатын бағытты қалыптастыруға зор үлес қосты.

Талкотт Парсонс

Талкотт Парсонс (1902–1979) – американдық әлеуметтанушы және 1930 жылдардан бастап АҚШ-тағы әлеуметтанудағы іс-әрекет теориясының (бұрмаланған түрде "құрылымдық функционализм" деп аталатын) басты теоретигі. Оның еңбектері әлеуметтік құрылымды ерікті іс-қимыл арқылы және нормативтік институционализация үлгілерімен, оның теориялық тұжырымын тірі жүйелер мен кибернетикалық иерархия идеясына негізделген жүйелік теориялық аяға кодтау арқылы талдайды. Парсонс үшін құрылым мен агенттік арасындағы проблема жоқ. Бұл – жалған проблема. Ол Макс Вебердің мақсат-құралдық іс-қимыл құрылымын дамытып, оның нәтижесін "Инструменталды және құндылыққа бағытталған рационалды іс-қимыл" еңбегінде жинақтаған.

Пьер Бурдье

Пьер Бурдье (1930–2002) – француздық теоретик, ол өзінің практика теориясын агенттік пен құрылым арасындағы қарым-қатынасты дихотомиялық тұрғыдан қарастырып, көптеген жарияланымдарында ұсынды, 1972 жылы «Практика теориясының жобасы» еңбегімен басталып, онда ол habitus ұғымын енгізді. Оның «Айырмашылық: Дәм талғамының әлеуметтік сыны» (1979) кітабы Халықаралық социологиялық қауымдастық тарапынан 20 ғасырдың 10 ең маңызды социологиялық еңбегінің бірі деп танылды. Бурдье еңбегіндегі негізгі ұғымдар – habitus, field және capital. Агент әлеуметтік саланың даму үдерісіндегі рөлдер мен қарым-қатынастар жиынтығында – «field»-те әлеуметтендіріледі, онда бедел немесе қаржы ресурстары сияқты түрлі «капитал» түрлері маңызды рөл атқарады. Агент өзінің «field»-тегі позициясының контекстіндегі рөлдері мен қарым-қатынастарына бейімделе келе, сол саланың ішінде жұмыс істеуге қатысты қарым-қатынастар мен күтулерді іштей түседі. Бұл ішкі қарым-қатынастар мен әдеттегі күтулер мен қарым-қатынастар уақыт өте келе habitus құрайды. Бурдье еңбегі құрылым мен агенттікті үйлестіруге бағытталған, себебі сыртқы құрылымдар habitus-қа ішкілендіріледі, ал агенттің әрекеттері актерлер арасындағы өзара әрекеттестікті «field»-тегі әлеуметтік қатынастарға сырттай көрсетеді. Сондықтан Бурдье теориясы – «ішкіні сыртқа шығару» мен «сыртқыны ішке сіңіру» арасындағы диалектика болып табылады.

Бергер және Лакман

Питер Л. Бергер мен Томас Лакманның "Реалиидің әлеуметтік құрылысы" (1966) атты еңбегінде құрылым мен жеке тұлғаның әрекеттері арасындағы қарым-қатынас диалектикалық деп есептелді. Қоғам жеке тұлғаларды қалыптастырады, ал жеке тұлғалар қоғамды жасайды – бұл үздіксіз айналымды құрайды.

Джеймс Коулман

Әлеуметтанушы Джеймс Сэмюэл Коулман макросоциологиялық құбылыстар мен жеке адамның мінез-құлқы арасындағы байланысты, көбінесе «Коулман қайығы» деп аталатын схема арқылы көрсетті. Макродеңгейдегі құбылыс жеке тұлғалардың белгілі бір әрекеттерін тудырады деп сипатталады, нәтижесінде тағы бір макродеңгейдегі құбылыс пайда болады. Осылайша, жеке адамның әрекеті макросоциологиялық құрылымға сәйкес жасалады, ал осы әрекеттердің (көптеген адамдар тарапынан) нәтижесінде аталған макроқұрылым өзгеріске ұшырайды.

Энтони Гидденс

Қазіргі кездегі әлеуметтану, әдетте, құрылым мен агенттік ұғымдарын үйлестіруге ұмтылады. Энтони Гидденс "Қоғамның құрылысы" (1984) сияқты еңбектерінде құрылымдау теориясын жетілдірді. Ол құрылым мен агенттік арасындағы екіұстаушылықтан асып түсуге жасалған толымды әрекетті ұсынады және "құрылымның екіұстаулығын" – әлеуметтік құрылымның әлеуметтік іс-қимылдың құралы да, нәтижесі де болатын, ал агенттер мен құрылымдардың "тең онтологиялық мәртебеге" ие, бір-бірін құрайтын ұйымдар екенін дәлелдейді. Гидденс үшін агенттің нормалар жүйесі ретіндегі құрылыммен үздіксіз өзара әрекеттесуі құрылымдау деп аталады. Рефлексивтілік термині агенттің әлеуметтік құрылымдағы өз орнын саналы түрде өзгерту қабілетін білдіреді; осылайша, жаһандану және "дәстүрден кейінгі" қоғамның пайда болуы "үлкен әлеуметтік рефлексивтілікке" мүмкіндік береді деуге болады. Әлеуметтік және саяси ғылымдар маңызды, себебі әлеуметтік білім, өзіндік білім сияқты, босатуға қабілетті.

Клаус Хуррелман

Оның құрылым мен агенттік туралы зерттеулерге қол жеткізуі әлеуметтену теориясымен сипатталады. Теорияның өзегі – жеке адамның еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылысы мен қоғамның тәртіп және құрылымға жасаған қысымы арасындағы өмір бойындағы өзара әрекеттесуі. Ол өзінің "Реальностьты өнімді өңдеу моделі" (PPR) деп атаған еңбегінде, жеке тұлғаның "қоғамнан тәуелсіз қандай да бір функциялары мен өлшемдері қалыптаспайды, бірақ өмір бойында, нақты, тарихи тұрғыдан берілген өмірлік кеңістікте үздіксіз қалыптасады" деп айтады. PPR моделі адам субъектісін әлеуметтік және экологиялық контекстке орналастырады, оны субъективті түрде қабылдап, өңдеу қажет. Адам, тәуелсіз субъект ретінде, өмір бойы әлеуметтік интеграция мен жеке даралану процестерін үйлестіру міндетін атқарады. Бұл міндетті орындау үшін, жас ерекшеліктеріне және даму деңгейіне сәйкес келетін нақты қадамдар қажет ("даму міндеттері").

Роберто Унгер

Әлеуметтік теоретик және заң философы Роберто Мангабейра Унгер құрылымға қатысты агенттіктің осы мәселесін шешу үшін теріс мүмкіндік туралы тезисті жасады. Жалған қажеттілік – немесе қажеттілікке қарсы әлеуметтік теория – туралы еңбектерінде Унгер құрылымның шектеулерін және жеке тұлғаға оның қалыптастырушылық ықпалын мойындайды, бірақ сонымен бірге жеке тұлғаның өз жағдайын қарсылық көрсетуге, жоққа шығаруға және одан өтуге қабілетті екенін айтады. Осы қарсылықтың түрлері теріс мүмкіндік болып табылады. Құрылым мен агенттік туралы басқа теориялардан өзгеше, теріс мүмкіндік жеке тұлғаны тек қана мойынсұну немесе көтеріліс сияқты екі мүмкіндікке ие қарапайым актерге дейін кемітпейді, керісінше, оны өзін-өзі күшейтудің түрлі іс-әрекеттеріне қатысуға қабілетті деп санайды.

Соңғы өзгерістер

Жақындағы дамыл – Рой Бхаскардың трансформациялық әлеуметтік әрекет моделіне (TMSA) негізделген сыншыл реалистік құрылым/агенттік перспективасы, ол кейіннен төрт жазықтық әлеуметтік болмыс тұжырымына дейін кеңейтілді. Гидденстің құрылымдау теориясы мен TMSA арасындағы маңызды айырмашылық – TMSA уақыт элементін (уақытты) қамтиды. TMSA басқа да әлеуметтік ғылым салаларында басқа авторлар тарапынан қолданылып, дамытылды, мысалы, экономикада Тони Лоусон, ал социологияда Маргарет Арчер. 2005 жылы «Management Studies» журналы сыншыл реализмнің артықшылықтарын талқылады. Кеннет Уилкинсонның «Ауылдық Америкадағы қауымдастық» еңбегі қауымдастықтың қалыптасуына қауымдық агенттіктің үлесін зерттейтін, өзара әрекеттесу/далалық теориялық көзқарасқа назар аударды. Даниялық психолог Оле Дрейер «Күнделікті өмірдегі психотерапия» кітабында адамдарды әлеуметтік құрылымдарды құрайтын әлеуметтік практикаға қатысушылар ретінде қарастыруға болады, олар осы практикаларды қайта жаңартуға немесе өзгертуге қабілетті екенін ұсынады. Бұл қатысушылардың да, әлеуметтік практиканың да оқшауланған түрде түсінілмейтінін көрсетеді (іс жүзінде, мұндай әрекеттің өзінің мәнін жоққа шығарады), себебі практика мен құрылым қатысушылармен бірлесіп жасалады және қатысушылар әлеуметтік практикаға қатысқан жағдайда ғана осылай атала алады. Құрылым/агенттік пікірталасы Никос Музелиссің «Социологиялық теория: Не дұрыс болмады?» және Маргарет Арчердің «Реалистік әлеуметтік теория: Морфогенетикалық тәсіл» сияқты еңбектер арқылы құрылым/агенттік теориясын одан әрі дамытуда. Ақпараттық жүйелер саласындағы зерттеулер Арчердің реалистік әлеуметтік теориясын, сондай-ақ білім беру саясаты мен ұйымдық теория саласындағы қолданылуын атап өтті. Кәсіпкерлік саласында Сарасон және басқалар арасындағы пікірталас Арчердің теориясын қолданып, құрылымдауды сынға алды, жаңа бизнес ұйымын құруды әлеуметтік құрылым мен агенттік контекстінде түсіну қажеттігін дәлелдеді. Дегенмен, бұл құрылым туралы көзқарасқа байланысты, ал Гидденс пен Арчердің арасындағы көзқарастар өзгеше. Сондықтан, егер әлеуметтік шындықтағы қабаттардың әртүрлі онтологиясы болса, онда оларды дуализм ретінде қарастыру қажет. Сонымен қатар, агенттер себептік күшке ие және олар өздерінің түпкілікті мақсаттарын тәжірибеде қателікпен іске асыруға тырысады. Mole және Mole кәсіпкерлікті қоғамның құрылымдары мен оның құрамындағы агенттер арасындағы өзара әрекеттесуді зерттеу ретінде ұсынады.

A recent development in the debate is the critical realist structure/agency perspective embodied in Roy Bhaskar's transformational model of social action (TMSA) which he later expanded into his concept of four planar social being. A major difference between Giddens' structuration theory and the TMSA is that the TMSA includes a temporal element (time). The TMSA has been further advocated and applied in other social science fields by additional authors, for example in economics by Tony Lawson and in sociology by Margaret Archer. In 2005, the Journal of Management Studies debated the merits of critical realism. Kenneth Wilkinson in the Community in Rural America took an interactional/field theoretical perspective focusing on the role of community agency in contributing to the emergence of community. With critical psychology as a framework, the Danish psychologist Ole Dreier proposes in his book Psychotherapy in Everyday Life that we may best conceptualize persons as participants in social practices (that constitute social structures) who can either reproduce or change these social practices. This indicates that neither participants, nor social practices can be understood when looked at in isolation (in fact, this undermines the very idea of trying to do so), since practice and structure is co created by participants and since the participants can only be called so, if they participate in a social practice. The structure/agency debate continues to evolve, with contributions such as Nicos Mouzelis's Sociological Theory: What Went Wrong? and Margaret Archer's Realist Social Theory: The Morphogenetic Approach continuing to push the ongoing development of structure/agency theory. Work in information systems by has emphasized Archer's Realist Social Theory as well as application in the field of education policy and organization theory. In entrepreneurship a discussion between Sarason et al. and used Archer's theory to critique structuration by arguing that starting a new business organization needs to be understood in the context of social structure and agency. However, this depends upon one's view of structure, which differs between Giddens and Archer. Hence if strata in social reality have different ontologies, then they must be viewed as a dualism. Moreover, agents have causal power, and ultimate concerns which they try to fallibly put into practice. Mole and Mole propose entrepreneurship as the study of the interplay between the structures of a society and the agents within it.

Еуропалық және американдық ойшылдардың көзқарасындағы айырмашылықтар

Құрылым-агенттік пікірталасы әлеуметтік теориядағы орталық мәселе болып келді, соңғы теориялық келісімге келу әрекеттері жасалса да, құрылым-агенттік теориясы көбінесе еуропалық елдерде еуропалық теоретиктердің еңбегімен дамыды, ал АҚШ-тың әлеуметтік теоретиктері макро және микросоциологиялық перспективалардың интеграциясы мәселесіне көбірек ден қойды. Джордж Рицер өзінің "Қазіргі заманғы социологиялық теория" (2000) кітабында осы мәселелерді (және құрылым-агенттік пікірталасын) толығырақ қарастырады.