Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңіндегі Югославиядағы саяси келіссөздер мен келісімдер. Тито-Шубашич келісімдері – 1944 жылдың екінші жартысы мен 1945 жылдың басында Югославия партизандарының басшысы Иосип Броз Тито мен Югославия үкіметінің эмиграциядағы премьер-министрі Иван Шубашич арасында өткен келіссөздер сериясының нәтижесі. Бұл келісімдердің мақсаты – Югославияны азат ету жөніндегі ұлттық комитет пен эмиграциядағы үкімет өкілдерінен құралған, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Югославияда коалициялық үкімет құру болды. Келіссөздер мен олардан туындаған келісімдерді Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар, әсіресе Ұлыбритания қолдады және ілгерілетуге көмектесті. Британдықтар бұл процесті Югославиядағы соғыстан кейінгі режимнің қалыптасуына әсер ету мүмкіндігі ретінде қарастырды, әйтпесе бұл мәселе Тито мен, болжам бойынша, Югославия Коммунистік партиясына, елдегі Остің оккупациясына қарсы партизандық күреске жетекшілік еткен тұлғаларға толығымен қалады. Тито бұл процесті өзінің билігіне халықаралық дипломатиялық мойындылық алу мүмкіндігі ретінде көрді. Вис келісімі – бұл процестің бастапқы құжаты, ол 1944 жылдың маусым айында Вис аралында жасалды. Сериядағы басты келісім 1944 жылдың 1 қарашасында Белградта қол қойылды, бірақ оны іске асыру Тито, Шубашич және Югославия королі Петр II арасындағы регенттік кеңесіне тағайындау мәселесі бойынша дауды шешу қажеттілігіне байланысты кейінгі жағдайға түсті. Бұл процесс 1945 жылдың 7 наурызында Демократиялық Федеративтік Югославияның Уақытша үкіметінің құрылуымен аяқталды. Осылайша Тито Югославияның премьер-министрі болды.
The Tito–Šubašić Agreements are the result of a series of negotiations conducted by the leader of the Yugoslav Partisans, Josip Broz Tito, and the prime minister of the Yugoslav government in exile, Ivan Šubašić, in the second half of 1944 and early 1945. The agreements were designed to create a coalition government in post–World War II Yugoslavia that would be composed of representatives of the National Committee for the Liberation of Yugoslavia and the government in exile. The negotiations and the resulting agreements were supported and promoted by the World War II Allies, especially the United Kingdom. The British saw the process as an opportunity to influence the formation of the post war regime in Yugoslavia, which would otherwise be left entirely to Tito and, presumably, the Communist Party of Yugoslavia, which had spearheaded the Partisan resistance to the Axis occupation of the country. Tito saw the process as an opportunity to gain international diplomatic recognition of his power. The Vis Agreement was the initial document in the process; it was concluded on the island of Vis in June 1944. The central agreement in the series was initialled on 1 November 1944 in Belgrade, but its implementation was delayed by the need to resolve a dispute – between Tito, Šubašić, and King Peter II of Yugoslavia – regarding appointments to a regency council. The process was concluded on 7 March 1945 with the establishment of the Provisional Government of the Democratic Federal Yugoslavia. Tito thus became the Prime Minister of Yugoslavia.
Өмірбаян
1941 жылдың сәуірінде Осі державалары Югославияға басып кірді және оны жақын арада басып алды. Югославияның жеңілісі алда тұрғанда, Югославияның Коммунистік партиясы (Komunistička partija Jugoslavije, KPJ) өзінің 8000 мүшесіне қарулы қарсылыққа дайындалып, қару-жарақ жинауды тапсырды. 1941 жылдың соңына қарай қарулы қарсылық елдің барлық аймақтарына, Македониядан басқа, тарады. Ел бойынша жасырын операциялар жүргізу тәжірибесіне сүйене отырып, КПЖ Жосип Броз Тито басқаратын қарсылық күресшілері – Югослав партизандарын ұйымдастырды. КПЖ Германияның Кеңес Одағына басып кіруі көтеріліс үшін қолайлы жағдай жасады деп бағалады. 27 маусымда, жауап ретінде, КПЖ политбюросы Титоны бас қолбасшы етіп, Югославияның Ұлттық азаттық армиясының Жоғарғы штабын құрды. 26-27 қарашада Тито мен КПЖ-ның бастамасымен бүкіл Югославия жиналысы – Югославияны Ұлттық азат ету үшін Антифашистік кеңес (Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije, AVNOJ) құрылды. AVNOJ өзін жаңа Югославия мемлекетінің болашақ парламенті деп жариялады, демократиялық федерация құруға деген міндеттемесін растады, Югославияның эмиграциядағы үкіметінің билігін жоққа шығарды және Югославия королі Петр II-ге елге оралуға тыйым салды. Бұдан өзге, Югославияны азат ету жөніндегі Ұлттық комитет (Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije, NKOJ) құрылды және AVNOJ оны барлық Югославияны қамтитын атқарушы орган ретінде бекітті. 3 маусымда Тито 1944 жылдың мамыр айының соңында неміс әуе десанты салдарынан Двардағы штабы басылып алынғаннан кейін Бариге эвакуацияланды. Ұзақ өтпей ол HMS Blackmore эсмингісімен Вис аралына жеткізілді. 9 маусымға қарай аралда британдық және советтік миссиялар құрылды.
Вис келісімі
1944 жылдың 12 сәуірінде британ премьер-министрі Уинстон Черчилль Петр II-ге Хорватия Бановинасының бұрынғы губернаторы Иван Шубашичті эмиграциядағы үкіметтің премьер-министрі қызметіне тағайындау үшін қысым көрсетуді бастады. Петр II 1 маусымда оған келісті, ал Шубашич 1941 жылдан бері тұрған АҚШ-тан оралды. Екі аптадан кейін Шубашич Вис аралында Титомен кездесті. Сол сияқты Черчилль кездесу алдында Титоға хат жолдап, британ үкіметінің оның және эмиграциядағы үкімет арасындағы болашақ келісімге қаншалықты мән беретінін білдірді. Кездесу нәтижесінде Вис келісімі жасалды, онда қол қойған тараптар коалициялық үкімет құруға ниетті екендіктерін, бірақ Югославиядағы үкімет жүйесі соғыс аяқталғаннан кейін ғана шешілетінін жариялады. Сонымен қатар, Шубашич 1943 жылдың қарашасында AVNOJ қабылдаған шешімдерді қабылдады және AVNOJ құрған органдардың заңдылығын мойындады. Югослав монархиясын сақтау не жою мәселесі соғыс аяқталғаннан кейін қарастырылатын болды. Келісімге 16 маусымда қол қойылды. Ол кезде Тито ең бастысы елді азат ету екенін айтты және коммунистік режим құру басты мақсат емес екенін мәлімдеді.
Неаполь конференциясы және Мәскеуге ұшу
Черчилль Титоның британдық қолдауға жауап ретінде жеткілікті шаралар қабылдамағанын, әсіресе британдықтардың Югославияның Вис аралын қорғауын айтты. Оның наразылығын Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі де қолдады. Бұл жағдай 12 тамызда Черчилль мен Титоның Неапольде кездесуіне әкелді. Онда Черчилль Титоға соғыстан кейінгі Югославиядағы саяси жүйені қабылдауға әсер ету үшін қарулы күш қолдану мүмкіндігінен ресми бас тартуды талап етті. Черчилль сондай-ақ Титоның соғыстан кейін коммунистік режим құруға ұмтылмағанын жариялауын қалады. Тито бұл мәселелерді кездесуде тікелей талқыламады. Бір айдан кейін, 12 қыркүйекте Петр II ұлттық бірлікке шақырып, Титоға адалдық туралы жарлық жариялады. 18 қыркүйекте Тито Мәскеуде Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталинмен кездесіп, алдағы Белград операциясында Қызыл Армияның көмегін және одан кейін олардың тез арада шығарылуын қамтамасыз етті. Ең маңыздысы, бұл кездесу Кеңес Одағының Югославиядағы Титоның билігін мойындағанын көрсетті. Британдықтар кеңестік күштердің Югославияға кіретінін, бұл британдық ықпалды шектеуі мүмкін екенін түсінді. Төртінші Мәскеу конференциясында Черчилль Пайыздық келісім арқылы Югославиядағы кеңестік ықпалды шектеуге тырысты.
Белград келісімі
Көп ұзамай Шубашич Югославияға оралып, 1944 жылдың 23 қазанында Вршац қаласындағы Тито штабына келді. Екі тарап соғыстан кейінгі үкімет құру туралы келіссөздерді қайта бастауға жоспарлағандықтан, оларға британдық және советтік сыртқы істер министрлері – Энтони Иден мен Вячеслав Молотовтан бірлескен хабарлама келді, онда келіссөздердің коалициялық үкімет құруға әкелуіне үміт білдірілді. Тито мен Шубашич 28 қазанда келіссөздерді қайта бастады. 1 қарашада британдық және советтік миссия басшылары келісім жобасына куә ретінде қол қоюға шақырылды. Жаңа келісімде тараптар сол жылдың басында Висте талқыланған коалициялық үкімет құрудың егжей-тегжейлі жоспарын баяндады. Келісімде бастапқыда жаңа үкімет 18 мүшеден тұратыны көрсетілді – 12-сі ҰҚОЖ қатарынан, ал 6-сы эмиграциядағы үкіметтен. Тито премьер-министр, ал Шубашич оның орынбасары және сыртқы істер министрі болады. Жаңа үкімет елдің басқару жүйесін анықтау үшін сайлау шақыруы керек еді. Осы уақыт аралығында Югославия теориялық тұрғыдан монархия болып қала береді. Петр II елдің титулды басшысы болады, бірақ ол шетелде қалады. Оның орнына келісімде корольді Югославияда өкілдік ететін үш регенттен тұратын кеңес қарастырылды, бірақ келісімге тек корольдің мақұлдауымен қол қойылатыны шешілді. Титоның ұстанымын елдегі күшті партизандық күш қолдағандықтан, ал Шубашичтің басқа бағдарламаны іске асыруға күші болмағандықтан, регенттік – Титоның батыс одақтастары арасында жақсы ниетті қалыптастыру мақсатында эмиграциядағы үкіметке жасаған ұступ ретінде қарастырылды. Келісімде сондай-ақ соғыс аяқталғаннан кейін жаңа үкімет демократиялық еркіндіктер мен жеке бостандықтарды, оның ішінде дінге еркін құқық пен баспасөз бостандығын қолдайтын декларация жариялайтыны белгіленді. Алайда 1945 жылдың қаңтарына қарай Тито өз ұстанымын ашық түрде өзгерте бастады. Британдық дипломаттар ұсынылған үкіметте 28 дауыс беретін мүше (қосымша 10-ы ҰҚОЖ-дан) болатынын және жаңа үкіметтегі Шубашичтің өкілдерінің жартысы Титоны қолдайтынын, бұл Титоға 25-ке қарсы 3 дауыс артықшылығын беретінін көрсетті. Сонымен қатар, Шубашич 20 қарашада Мәскеуге барып, Лондонға оралу алдында Сталиннен келісімді қолдау сұрады. Бұл әрекет Петр II-ні Шубашичті қызметтен босатуды қарастыруға итерді, бірақ Черчилльтің араласуы оны одан бас тартты. 7 желтоқсанда Тито мен Шубашич құрылтай жиналысын сайлау, Петр II-нің мүлкін және регенттік кеңесін реттеу туралы екі қосымша келісімге қол қойды. Сол күні өткен кездесуде Югославиядағы британдық миссия басшысы Фицрой Маклин Титоға британдықтар оның билігін дипломатиялық тұрғыдан мойындауды тек олармен Шубашич коалициялық үкімет құрған жағдайда ғана қарастыратынын мәлімдеді.
Регенттік дау
21 желтоқсанда Черчилль мен Эденмен болған кездесуде, сондай-ақ 29 желтоқсан 1944 және 4 қаңтар 1945 жылғы британ премьер-министріне жолданған хаттарында Петр II ұсынылған регенттікті конституциялық емес деп қабылдамады. Дегенмен Черчилль патшаны болашақ Югославия үкіметінің регенттікке қатысты барлық шешімдерін қабылдауға көндіруге тырысты. Бірақ 11 қаңтарда король регенттік пен AVNOJ-дың заң шығару өкілеттігіне ие болуына формалды түрде қарсылық білдіріп, Тито-Шубашич келісімін қабылдамады. 22 қаңтарда патша осы мәселе бойынша онымен кеңеспей келісімге келгені үшін Шубашичті қызметтен босатты. Жауап ретінде британдықтар корольдің қарсылығына қарамастан, Титомен келісімді іске асыру үшін Шубашичтің ісін қолдау үшін АҚШ-тың қолдауын сұрап, алды. Тито бұл іс-қимыл туралы хабардар болды және оны қабылдады. Британдықтарды КСРО НКОД-ны Югославия үкіметі ретінде біржақты түрде мойындауы мүмкін деген қауіп мазалады. 25-29 қаңтар аралығында Петр II Шубашичті босату туралы шешімін кері қайтарып алды, онымен келіссөздер жүргізіп, эмиграциядағы үкімет отставкаға кететіні және Шубашичтің патшаның регенттікті тағайындау құқығына қатысты көзқарасын ілгерілету міндетімен қайта тағайындалатыны туралы келісімге келді. 7 ақпанда Белградқа оралатын Шубашич басқаратын үкіметтің алдында патша армия генералы және бұрынғы премьер-министр Душан Симович, Юрай Шутей (Шубашич үкіметіндегі хорват) және Сл (НКОД-ның словен мүшесі) кандидатураларын регенттікке ұсынды. 5 ақпанда Тито Шутейді қабылдаудан бас тартып, оның орнына Анте Мандичті (AVNOJ-дың хорват мүшесі) ұсынды. Келесі күні Шубашич 1941 жылы басқа үкімет мүшелерімен кеңеспей Осі державаларына капитуляциялағандығын айта отырып, Симовичтің тағайындалуына қарсылық білдірді. Оның орнына ол Вис келісімінен кейін өзінің үкіметінің мүшесі болған Сретен Вукосавльевичті тағайындауды ұсынды. Бұл дау үкіметтің басқа жерге көшірілуіне кешігуге әкелді. Тито-Шубашич келісімі Ялта конференциясында талқыланды және қолдау тапты, ол келісімді іске асыруға, AVNOJ-ды Осі державаларымен ынтымақтастық жасамаған ескі Югославия парламентінің мүшелерін қосуға және AVNOJ актілерін сайланған құрылтай жиналысының бекітуіне ұсынуға шақырды. Ялта коммюникесі Маклин арқылы Титоға жеткізілді, ал Тито оны толығымен қабылдады. Петр II және Шубашич 12 ақпанда коммюникеге келісті. Патша Симовичтің регенттікке ұсынған Вукосавльевичті Милан Гролмен алмастырды, сонымен бірге Шутейді кеңеске мүше етіп тағайындауын жалғастырды. Тито екі ұсынысты да қабылдамады. 26 ақпанда Тито мен Шубашич регенттік кеңесінің словен және хорват мүшелері ретінде Срнец пен Мандичтің кандидатураларын белгілейтін және патшаның таңдауы үшін регенттікке төрт серб мүшесінің тізімін ұсынатын қосымша келісімге келді. Патшаға келісім беру үшін апта соңына дейін уақыт берілді, әйтпесе оның келісімі болжамды деп есептеледі. Петр II бұл ұсынысты қабылдап, Срджан Будисавльевичті (эмиграциядағы үкіметтегі бұрынғы министр) таңдады. Патша өзінің шешімін 3 наурызда Лондонда AVNOJ президенті Иван Рибарға жеткізді. Шубашич үкіметі үш күннен кейін отставкаға кетті. Регенттік кеңесі өзінің жалғыз ресми әрекеті ретінде 7 наурызда Тито-Шубашич келісіміне сәйкес Югославияның 28 мүшесі бар уақытша үкіметін тағайындады.
Салдары
Жаңа Югославия үкіметін мойындау үшін наурыздың екінші жартысында Белградқа британдық, советтік және АҚШ елшілері тағайындалды. Бастапқыда жаңа үкімет антифашизмін, Югославияда тұратын ұлттардың "бір туыстық және ынтымақтығын" және жалпы адамзаттық құндылықтарды жариялауға басымдық берді. Алайда, 1945 жылдың күзінде жоспарланған сайлаулар жақындаған сайын, коммунистер бақылап отырған негізгі лауазымдарға бірте-бірте тағайындалып, азаматтық құқықтар мен бостандықтар шектелді. Сондай-ақ, халық пен мемлекеттің нақты және көрінетін жауларын қудалауға бағытталған заңдар қабылданды. Бір жағынан, эмиграциядағы үкімет және Шубашич Титомен жасалған келісімдер арқылы, мүмкін британдықтардың көмегімен, соғыстан кейінгі Югославия үкіметінде коммунистердің ықпалын шектеуге тырысты. Екінші жағынан, Тито келісімдерді өзінің билікке талап етуінің заңдылығын арттыру үшін пайдалануға тырысты, эмиграциядағы үкіметпен және кең коалициялық үкімет құрумен байланыстыру арқылы. 1945 жылдың наурызында құрылған уақытша үкіметте Тито премьер-министр, ал Шубашич сыртқы істер министрі болды, соңғысы коммунист емес он бір министрдің бірі еді. Алайда, осы он бір министрдің тек алтауы ғана бұрын эмиграциядағы үкімет мүшелері болды. Осы алтауының тек үшеуі – Шубашич, Шутей және Гроль партизандарды қолдамады немесе олармен байланысы болған жоқ. Олардың барлығы бірнеше ай ішінде лауазымынан кетті – Гроль тамызда, ал қалғандары қазан айында.