Кіріспе

Саяси жанжал

Sandline ісі Папуа-Жаңа Гвинея тарихындағы, әсіресе Бугенвильдегі қақтығыстың шешуші сәттерінің біріне айналған саяси жанжал болды. Ол сэр Джулиус Чанның үкіметін құлатты және Папуа-Жаңа Гвинеяны әскери бүлікке дейін жеткізді. Бұл оқиға Ұлыбританиядағы жеке әскери компания Sandline International атымен аталды. 1994 жылдың ортасында билікке келгеннен кейін премьер-министр Чан Бугенвиль қақтығысын дипломатиялық жолмен шешуге көптеген әрекеттер жасады. Бірақ, Фрэнсис Она, Сэм Кауона және Джозеф Кабуи сияқты Бугенвиль лидерлерінің жоспарланған бейбіт келіссөздерге қатысудан үнемі бас тартуы салдарынан бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1994 жылдың қарашасында Чан, Теодор Мириунг басшылығымен Бугенвильдің уақытша үкіметін құруға тырысты. Алайда, Она, Кауона, Кабуи және басқалардың қатысудан бас тартуы себепті бұл да сәтсіздікке ұшырады. Бұл Чан үшін шегіне келді, ол қақтығысты әскери күшпен шешуге бел буды.

Алғашқы кездесулер

Чанның қорғаныс министрі Матиас Ижапе аралға шабуыл жасауға дайындалу үшін Австралия мен Жаңа Зеландиядан логистикалық көмек сұрады. Бірақ екі ел де әскери көмек көрсетуден бас тартты. Содан кейін жалдамалы әскерлерді пайдалану мүмкіндігін қарастыру туралы шешім қабылданды. Бірнеше шетелдегі байланыстар арқылы Ижапе Тим Спайсермен (Шотландия гвардиясының бұрынғы лейтенант-полковнигі) байланысқа түсті, ол жақында Sandline International компаниясын құрған еді. Бұл компания қару-жарақ, жабдықтар және қақтығыстарға қатысу үшін мердігерлер ұсынумен айналысатын. Спайсер Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштерінің (PNGDF) басшысы Джерри Сингирокты Ижапемен бұрын талқылаған әскери жабдықтар жиынтығын сатып алуға қолдау көрсетуге көндіруге тырысты. Сингирок бұл идеяны қабылдамады және "Жоғары жылдамдық II операциясы" деп аталған аралға жоспарланған шабуылға дайындық жүргізуге көшті. Алайда, операция күткендей болмады, ал алты күн ішінде Папуа-Жаңа Гвинея күштері аралдан шегінді. Кейін сол жылы Спайсер Папуа-Жаңа Гвинеяның вице-премьері Крис Хайветамен кездесіп, оны Бугенвиллдегі қақтығысты тоқтату, Бугенвилл революциялық армиясын тарату және даулы Пангуна мыс кенішін қайта ашу үшін Sandline жалдамалыларын пайдаланудың тиімділігіне көндірді. Сингирок Спайсермен байланыс жасаудан бас тартса да, Хайвета оны елге шақырып, жағдайды бағалауға ұсынды. Ол 1996 жылдың желтоқсан айында осылай істеді және осының нәтижесінде 250 000 АҚШ доллары алды. Оның бағалауынша, Sandline жалдамалылары бұл жұмысты 36 миллион АҚШ долларына аяқтай алады.

Ресми келіссөздер басталады

1997 жылдың 8 қаңтарында Тим Спайсер премьер-министр Чанмен алғашқы кездесуін өткізді. Спайсер Чанды Sandline алдағы сайлаулардан бұрын Бугенвильді қайтаруға көмектесе алатынына көндірді. Олар Sandline-ге 44 арнайы күш сарбазын, негізінен британдық, Оңтүстік Африка және Австралия азаматтарын, PNGDF әскерлерімен бірге шайқасу үшін жіберуге келісті. 36 миллион доллар Парламенттің толық кабинеті емес, құпия Ұлттық қауіпсіздік кеңесімен бекітілді. Соманың жартысы алдын ала төленді, ал қалған жартысы миссия аяқталғаннан кейін төленуге тиіс болды. Бұл қаржы білім беру және денсаулық сақтау министрліктерінің қаржысынан, сондай-ақ басқа да бірнеше министрліктерден үнемделген қаражат есебінен бөлінді. Sandline компаниясы Бугенвиль миссиясы үшін өз құрамының көп бөлігін Оңтүстік Африкалық жалдамалы әскерлерді ұсынатын Executive Outcomes компаниясымен қосалқы келісімшарт арқылы жасасқан. Алғашқы жалдамалылар Air Niugini рейсімен Сингапурдан 1997 жылдың 7 ақпанында келді. Бір апта ішінде барлығы 44 адам келді, олардың 8-і Ұлыбританиядан, 5-і Австралиядан, ал қалғандары Оңтүстік Африкадан. Осы уақыт аралығында вице-премьер-министр Хайвета, Тим Спайсер және басқа да бірнеше лауазымды тұлғалар Бугенвиль қақтығысының ортасында болған Пангуна кенішінің иесі – Bougainville Copper Limited компаниясының CRA-ның үлесін сатып алу мәселесі бойынша бірқатар кездесулер өткізді. 1997 жылдың 19 ақпанында премьер-министр Чан Австралияның Сыртқы істер министрі Александр Даунерге Папуа-Жаңа Гвинеяның "оқу мақсатында" жалдамалы әскерлерді шақырып алғанын айтты. Даунер бұл қадамды айыптап, әсіресе Бугенвильде оларды пайдалануға қарсы болды. 10 ақпанда бұл ақпарат The Australian газетінде жарияланды.

Әңгіме ашық болады

Австралиядағы қоғамдық резонанс Чан күткеннен де зор болды. Халықаралық дүрбелең Джерри Сингироқтың Sandline келісіміне деген наразылығын одан әрі күшейтті. 27 ақпанда Филиппиннен оралғаннан кейін ол шешімін қабылдады. ПАПУ-Жаңа Гвинея Қорғаныс күштерінің (PNGDF) басшысы ретінде оны жағдайдан тыс қалдырғаны үшін үкіметті айыптады, сондай-ақ Спайсердің өзінен гөрі үкіметке көбірек қол жеткізіп отырғанын сынады. Келесі аптада ол "Опарейсен Раусим Квик" операциясын жоспарлады. 8 наурызда ол майор Уолтер Энумадан операцияны басқаруды сұрады. Энума келісті. Келесі бірнеше күнде Австралия үкіметі Папуа-Жаңа Гвинея үкіметін жалдамалы келісімге бармауға көндіруге тырысты. 1997 жылдың 16 наурызы түнде бүлік басталды. PNGDF әскерлеріне Меланезиялық ынтымақтастық (MELSOL) үкіметтік емес ұйымының жетекшілері жүгінді. Джонатан О’ата мен Пети Лафанама Чан Хайветаның Sandline жалдамалыларын тарту туралы шешіміне қарсы әскери-азаматтық наразылықты ұйымдастыруды көздеді. Түннің соңына қарай Sandline жалдамалыларының барлық тобы қарусызданып, тұтқындалды. Премьер-министр Чан бұл туралы тек келесі күні таңертең білді. Сол күні таңертең Сингирок Чан, Ижапе және Хайветаны жемқорлыққа қатысты айыптады және оларға 48 сағат ішінде отставкаға кетуге талап қойды. Ол өзі билікке таласып жатыр деген айыптамаларды да жоққа шығарды. Чан отставкаға кетерден бас тартты, сонымен бірге сол күні Сингирокты PNGDF қолбасшысы лауазымынан босатып, оның орнына даулы полковник Альфред Айкунгты тағайындады. ҮЕҰ генерал Сингирокты қолдау үшін бүкіл ел бойынша наразылық акцияларын ұйымдастырды. Қару-жарақ, оның ішінде Ми-24 тікұшақтары, поршеньді жеңіл ұшақтар, әскери қарулар және 600 ящик оқ-дәрі Антонов Ан-124 Руслан атты алып ұшақта жеткізілді. Папуа-Жаңа Гвинея билігі ұшақтың қонуына рұқсат бермегендіктен Антонов бір апта бойы Таиландта тоқталып тұрды. Австралиялық дипломаттар, қорғаныс және барлау басшылары Sandline компаниясымен, сондай-ақ ПНГ және Таиланд үкіметтерімен бірнеше күн бойы құпия келіссөздер жүргізді, содан кейін қаруды Австралияда сақтауға келісті. Антоновқа Катеринаға жақын Түндік Территориядағы Тиндал Әуе күштері базасына ұшуға рұқсат берілді, ПНГ үкіметі материалдарды Sandline-ға қайтаруды ұйымдастырғанша. Екі шабуылдық тікұшақ 2016 жылға дейін Тиндал Әуе күштері базасында сақталып тұрды, содан кейін олардың тозуы мен асбест сияқты зиянды заттармен ластану қаупіне байланысты Дарвинге жақын Шоал Бэй полигонына көмілді, оларды тасымалдау өте қымбатқа түсетін еді.

Әскери тұрақсыздық басталады

Сингирок оны жұмыстан босату туралы шешімді қабылдайтынын және әскерлерін оның орнын басатын адамды қолдауға шақырды. Чан БАҚ-қа Сингироктың күші жойылғанын және қамауға алынатынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Сингироктың төңкерілгендікке ұмтылғанын, бірақ әскерлерінің қолдауын алмағанын айтты. Дегенмен, Чанның үміті ерте келді. Орталық Мюррей казармасындағы сарбаздар бұйрықтарға бағынбай бастады, ал полиция бөлімшелері Порт-Морсбиден тыс жерден шақыруға тура келді. Екі күннен кейін Сингирокты қолдау мақсатында Папуа-Жаңа Гвинея университетінде сабақтарға бойкот жарияланды. Көптеген азаматтар казармалар маңындағы жолдарды жапты, ал бомба туралы жалған хабарламалар үкіметтік мекемелердің жұмысын тоқтатты. Чан толық бақылауда екенін жалғастырып айтты және Сингирокты мыс бағасын манипуляциялауға тырысқандықпен айыптады. Келесі күні наразылықтар күшейіп, қарақшылық басталды. Генерал-губернатор сэр Вива Корови газетке жарнама шығарып, үкіметтің кең таралған жемқорлықпен күреспейтінін айыптағаннан кейін Чанның жағдайы нашарлады. Тағы екі күннен кейін Порт-Морсбидің жұмысы дерлік тоқтап қалды. Наразылықтар күннен күнге үлкейіп, полиция мен әскер бір-біріне қарсы тұрды, әскер майор Энуманың қатаң бұйрығымен өз орналасқан жерлерін ұстап тұрды, ал полиция әскерге қарсы тұруға асыққан жоқ. Энума сондай-ақ әскерге қарақшылықты тоқтатуды бұйырды. Австралия үкіметі Порт-Морсбиге өкілдерін жіберіп, Sandline келісімі жойылмаса, қаржылық көмекті тоқтатумен қорқытты. Негізінен, Чан келісімнен бас тартып, тергеу басталғанын жариялады. Бұл Сингирок пен Энуманың маңызды мақсаттарының біріне жеткенін көрсетсе де, олар Чан, Ижапе және Хайветаның отставкасын талап етуді жалғастырды. 21 наурызда Sandline компаниясының барлық қызметкерлері, тергеуге куәлік беру үшін қалған Тим Спайсерді қоспағанда, Папуа-Жаңа Гвинеядан шығарылды. Sandline келісімі бұзылғанына қарамастан, қауіпсіздік жағдайы үкімет бақылауынан шығып кетті. Командирдің міндетін атқарушы Альфред Айкунгке шабуыл жасалып, көлігі өртелді. Айкунг өміріне қауіптеніп, жасырынған. Чан шетелдік әскери араласуды сұрауды ойлады, бірақ Айкунг оған қарсы кеңес берді. Парламент спикері және бұрынғы премьер-министр сэр Рабби Намалиу Чанмен және Сингирокпен кездесіп, соңғысына оның екі талабы орындалғанын, бірақ Чан Парламенттің өтініші бойынша ғана отставкаға кететінін айтты.

Премьер-министр Чан отставкаға кетті

Парламент сессиясы 25 наурызда басталды, ал сол кездегі Порт-Морсби губернаторы Билл Скейт Чанды отставкаға кетуге шақыратын ұсыныс жасауға дайын болды. 24 наурыз түнінде бірнеше мүшелер Чан үкіметінен шығып, астана тағы да тоқтап қалды. Мюррей казармасындағы сарбаздар Парламентке шеруге рұқсат беруді талап етті, бірақ Энума табандылықпен бас тартты. Парламент алдында көпшілік жинала бастады. Полиция студенттерді Парламентке кіруден тоқтатуға тырысты, бірақ сарбаздар оларды ішке алып кірді. Сэр Майкл Сомар Скейттің ұсынысын өзгертті, сондықтан ол тек тергеу кезеңінде Чанның орнынан түсуін талап етті. Осыдан кейін парламентте қызу пікірталас басталды, парламент екіге бөлінді. Ақырында Чан өзінің жағдайының үмітсіз екенін түсінді. Ол парламенттегі мүшелерге егер олар оны қолдаса, ол өз орнынан кетеді деген сөзді таратты. Парламент бұл ұсынысқа қарсы дауыс берді. Сыртта жиналған халық бұл хабарды естіп, толқуға түсті. Олар Чанның отставкаға кетуді жоспарлап отырғанын естімеген. Полиция парламентарийлерге парламенттің ішінде қалуға кеңес берді, өйткені оларды қауіпсіз түрде эвакуациялау мүмкін емес еді. Чан мен Хайветаны жасырып, полиция машинасымен алып кетті. Түн бойы парламент мүшелері қамауға алынады деп қорқып, жағдай шиеленісіп тұрды. Көптеген сарбаздар ғимаратқа кіруді талап етуді жалғастырғанмен, Энума сарбаздарына қарсылық көрсетті және оларды өз орындарында қалуға көндірді. Ол сондай-ақ парламентте сөз сөйлеп, әскери төңкеріс болмайтынын айтты. Энума сарбаздарға казармаларға қайтуға және көпшілікке тарауға бұйрық беруге тырысты, бірақ олар келесі күні таңертең Парламент қайтадан отырысқа шыққанға дейін қалды. Сол күні таңертең Чан Ижапе мен Хайветаны жұмыстан босатып, кейін өзі де отставкаға кетті. Билл Скейт, ол Чанға қарсы ұсыныс жасаған, федералды сайлаудан кейін 22 шілдеде премьер-министр болды (Гихено 2 маусымға дейін міндетін атқарушы премьер-министр болып қызмет етті, содан кейін Чан мерзімінің соңғы алты аптасына қайтадан премьер-министр болды). Скейт басшылығымен бейбітшілік процесі жалғасты, ал Sandline ісі аяқталғаннан кейін бір жыл ішінде 2004 жылы сақталған келісімшарт күшіне енді. Кейін бұл оқиға бойынша бірнеше тергеу жүргізілді. Джерри Сингирок 1998 жылы PNGDF басшысы болып қайта тағайындалды, бірақ 2000 жылы оқиғаға байланысты айыптаулар бойынша қайтадан қызметтен шығарылды. Алайда, 2004 жылдың сәуірінде Сингирок 1997 жылдың ақпан мен наурыз айларында болған оқиғаларға байланысты оған тағылған барлық айыптардан ресми түрде ақталды, оған қарамастан ол Ұлыбританиядағы қару-жарақ сатушы J&S Franklyn-нен заңсыз төлемдер алды, ол Ұлыбританиядағы Lloyds Bank-тағы құпия шотқа төленді, бұл туралы алғаш рет Мэри Луиза О'Каллаган Австралиялық газетінде хабарлады.