Парламенттік иммунитет және оның түрлері

Кіріспе

Кейбір заң шығарушы органдардың мүшелеріне берілетін құқықтық иммунитет, Вестминстерлік емес жүйелердегі ұқсас механизм.

Парламенттік артықшылық – бұл кейбір заң шығарушы органдардың мүшелеріне олардың заң шығару қызметін атқару барысында жасаған іс-әрекеттері мен айтқан сөздері үшін азаматтық немесе қылмыстық жауапкершіліктен қорғаныш беретін құқықтық иммунитет. Бұл, Вестминстер жүйесіне негізделген елдерде кең таралған.

Шығу тегі

Ұлыбританияда Лордтар палатасы мен Коммуналар палатасының мүшелеріне парламенттік отырыстар кезінде жала жабу, сотқа дербес келу немесе Ресми құпиялар туралы заңды бұзу себептерімен заңдық шаралар қолдану қорқынышы болмай, еркін сөйлеуге рұқсат беріледі. Бұл сондай-ақ Парламент мүшелерінің Вестминстер сарайындағы мәлімдемелері немесе Парламент мүшесі ретінде атқарылған әрекеттері үшін азаматтық мәселелер бойынша тұтқындалмайтынын білдіреді, егер мұндай мәлімдемелер немесе әрекеттер Парламент отырысының бөлігі ретінде жасалса, мысалы, Коммуналар палатасында Премьер-министрге қойылған сұрақ ретінде. Бұл мүшелерге жеке тұлғаны жамандауға, жалғасып жатқан сот процесіне араласуға немесе мемлекеттік құпияларды ашуға қауіп төндіретін мәселелерді көтеруге немесе талқылауға мүмкіндік береді, мысалы, Zircon ісі немесе Лейбористік партияның депутаты Там Дэлиелл айтқан бірнеше жағдайларда. Қылмыстық негіздер бойынша тұтқындалудан иммунитет жоқ, сондай-ақ азаматтық жеңілдік Шотландия мен Уэльстегі делегацияланған басқару органдарына толыққанды қолданбайды. Сөз бостандығының артықшылығының салдары ретінде Вестминстер жүйесіндегі заң шығарушылар өздерінің палаталарының регламенттеріне сәйкес белгілі бір сөздерді айтуға немесе басқа мүше өтірік айтып отыр деген ойды білдіруге тыйым салынған. (Парламенттік емес тілді қараңыз.) Мүшелердің құқықтары мен артықшылықтарын күшті Стандарттар және артықшылықтар комитеті қадағалайды. Егер Палата мүшесі ережелерді бұзса, ол қызметтен шеттетілуі немесе тіпті Палатадан қуылған болуы мүмкін. Бұрынғы бұзушылықтардың арасында Палата комитеті алдында жалған куәлік беру және мүшелердің пара алуы болды. Ұқсас құқықтар Вестминстер жүйесі бар басқа елдерде де қолданылады, мысалы, Канада мен Австралияда. АҚШ-та АҚШ Конституциясының бірінші бабындағы Сөз және Пікірталас ережесі осыған ұқсас жеңілдіктерді қарастырады, ал көптеген штаттардың конституциялары өздерінің штаттық заң шығарушы органдары үшін ұқсас ережелерді ұсынады. Парламенттік артықшылық оны теріс пайдалану мүмкіндігіне байланысты даулы болып табылады; мүше бұл артықшылықты әдетте жала жабу заңдарымен шектелетін зиянды айыптаулар жасау үшін пайдалана алады, мұндай айыптаулар негізді болсын немесе болмасын. Мүше тіпті одан да ауыррақ жағдайда ұлттық қауіпсіздікке және/немесе жүргізіліп жатқан әскери немесе жасырын операциялардың қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі немесе құпия әскери немесе дипломатиялық ақпаратты жариялау арқылы шетел мемлекеттермен қарым-қатынасты нашарлатуы мүмкін.

In the United Kingdom, it allows members of the House of Lords and House of Commons to speak freely during ordinary parliamentary proceedings without fear of legal action on the grounds of slander, contempt of court or breaching the Official Secrets Act. It also means that members of Parliament cannot be arrested on civil matters for statements made or acts undertaken as an MP within the grounds of the Palace of Westminster, on the condition that such statements or acts occur as part of a proceeding in Parliament—for example, as a question to the Prime Minister in the House of Commons. This allows Members to raise questions or debate issues which could slander an individual, interfere with an ongoing court case or threaten to reveal state secrets, such as in the Zircon affair or several cases mentioned by the Labour MP Tam Dalyell. There is no immunity from arrest on criminal grounds, nor does the civil privilege entirely extend to the devolved administrations in Scotland or Wales. A consequence of the privilege of free speech is that legislators in Westminster systems are forbidden by conventions of their House from uttering certain words, or implying that another member is lying. (See unparliamentary language.) The rights and privileges of members are overseen by the powerful Committee on Standards and Privileges. If a member of the House is in breach of the rules then he/she can be suspended or even expelled from the House. Such past breaches have included giving false evidence before a committee of the House and the taking of bribes by members. Similar rights apply in other Westminster system countries such as Canada and Australia. In the United States, the Speech or Debate Clause in Article One of the United States Constitution provides for a similar privilege, and many state constitutions provide similar clauses for their state legislatures. Parliamentary privilege is controversial because of its potential for abuse; a member can use privilege to make damaging allegations that would ordinarily be discouraged by defamation laws, whether or not those allegations have a strong foundation. A member could, even more seriously, undermine national security and/or the safety of an ongoing military or covert operation or undermine relations with a foreign state by releasing sensitive military or diplomatic information.

Үндістан

Вестминстерлік үлгіге негізделген Үндістан үкіметі, Үндістан Конституциясының 105 және 194-баптарына сәйкес Парламент және штат заң шығарушы органының мүшелеріне сот ісінен шектеулі иммунитет береді. 105-баптың 2-тармағында мынадай мәлімдеме бар:
Ешбір Парламент мүшесі Парламентте немесе оның комитеттерінің бірінде айтқан сөздері немесе берген дауыстары үшін ешқандай сотта жауапкершілікке тартылмайды, сондай-ақ Парламенттің екі палатасының бірінің немесе олардың өкілеттігімен жарияланған кез келген есеп, құжат, дауыс беру нәтижелері немесе іс-қимылдары үшін ешкім жауапты емес.

Ирландия

Ирландияда, басқа елдердегідей, Ирландия парламенті – Ойрехтас мүшелеріне конституциялық функцияларын орындау үшін артықшылықтар беріледі. Бұл артықшылықтар Конституцияның 15-бабында бекітілген. Сөз бостандығы – ирланд парламентарийлерінің ең маңызды және негізгі артықшылықтарының бірі. Конституцияның 15.12-бабында мынадай шарт айтылған: «Ойрехтас немесе оның екі палатасының барлық ресми есептері мен жарияланымдары және екі палатаның бірінде айтылған сөздер, қай жерде жарияланған болса да, артықшылықты құрайды». Дегенмен, 15-бапқа қосымша, 59-тәртіп, жала жабу мүмкіндігіне қатысты сөз бостандығына шектеулер қояды. Онда былай делінген:

(1) «Мүше жамандау сипатындағы сөз айтуға болмайды және егер мүше мұндай сөз айтса, ол осы Тәртіптің ережелеріне сәйкес, артықшылықты теріс пайдалану болып табылуы мүмкін». Бұдан әрі, Тәртіпте белгілі бір жала жабушылықты білдіретін кез келген сөз дереу алынып тасталуы тиіс деп көрсетілген. Егер парламент мүшесі мәлімдемені қайтарып алмаса, ол тәртіпсіздік әрекеті деп есептеліп, оны Процедура және артықшылықтар жөніндегі комитетке қарау үшін жіберуге болады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия Парламенті өз мүшелеріне британдық Парламент сияқты парламенттік иммунитет береді, осылайша мүшелердің отырыс кезінде айтқан сөздері үшін сотталуына немесе қудалануына жол бермейді.

Сингапур

Сингапурда парламенттік артықшылықтар 1962 жылғы Парламент (Артықшылықтар, иммунитеттер және өкілеттіктер) заңымен заң жүзінде бекітіледі. Сингапур Парламенті өз мүшелеріне парламенттік артықшылықтарды береді, осы арқылы олар парламент сессиясы кезінде немесе парламенттік комитеттер отырысында айтқан сөздері үшін сотқа берілуден немесе қудаланудан қорғалады.

Оңтүстік Африка

Парламенттік артықшылық Оңтүстік Африкада 1850 жылдары алғашқы заң шығарушы органдар құрылғаннан бері қалыптасқан. Бұл мәселеге қатысты алғашқы заңдардың қатарында Кейп колониясының 1854 жылғы «Парламентте сөз бостандығы» заңы, сондай-ақ Наталдың «Заңнамалық кеңесте сөз бостандығын және пікір алмасуды қамтамасыз ету туралы» заңы (1857) және 1895 жылғы «Парламент артықшылықтары» заңы болды. 1909 жылғы Оңтүстік Африка актысы, 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағын құрған, Кейптің парламенттік артықшылықтар жүйесінің Одақтың Парламентіне өз ережелерін қабылдағанға дейін қолданылатынын қарастырды. Бұл 1911 жылғы «Парламент өкілеттіктері мен артықшылықтары» заңы қабылданғанға дейін уақытша шара ретінде сақталды. 1961 жылы ел республика болып жарияланғаннан кейін, бұл заң 1963 жылғы «Парламент өкілеттіктері мен артықшылықтары» заңымен алмастырылды, ал ол өз кезегінде 2003 жылғы «Парламент және провинциялық заң шығарушы органдардың өкілеттіктері, артықшылықтары және иммунитеттері» заңымен ауыстырылды. 1993 жылғы «уақытша» Конституция Ұлттық Ассамблея мен Сенат мүшелерін парламентте немесе оның комитеттерінде айтқан, ұсынған, берген немесе жариялаған әрекеттері үшін азаматтық немесе қылмыстық жауапкершіліктен қорғады, сондай-ақ провинциялық заң шығарушы органдардың мүшелеріне де ұқсас қорғаныс берді. 1996 жылғы Конституцияда да осыған ұқсас қағидалар қамтылған. Хелен Сузман апартеидке қарсы күресінде парламенттік артықшылықты пайдаланды. Хелен Сузман 1994 жылғы сұхбатында елдегі зорлық-зомбылық туралы баспасөз жарысалауына қатысты төтенше жағдай ережелерін айналып өту үшін парламентте баспасөзге тыйым салынған мәселелер туралы сұрақтар қойғанын айтты. Оңтүстік Африка заңнамасы парламентте айтылған кез келген мәлімдемені төтенше жағдайға қарамастан жариялауға мүмкіндік берді. Ол апартеидке қарсы күресшілердің екіжүзділігін атап өтті – олар оны іштен апартеидке қарсы күрескені үшін сынады, бірақ оның парламенттік артықшылық арқылы ашқан ақпараттарын жариялады.