Кіріспе

Үш патшалық соғысындағы парламенттік қолбасшы және король өлтіруші сэр Хардресс Уоллер (шамамен 1604 – 1666) Кентте дүниеге келді және 1630 жылдары Ирландияға қоныс аударды. Парламенттік генерал Уильям Уоллердің бірінші туысы, ол Үш патшалық соғыстарында Парламент үшін күресті, соның ішінде Жаңа үлгідегі армияның радикалды топтарының жетекші мүшесі болды. 1649 жылы ол I Карлдың өлім жазасына қол қойды, ал 1660 жылы Стюарттардың қайта орналасуынан кейін патша өлтіруші ретінде өлім жазасына кесілді. 1630 жылдары Мюнстердегі протестанттық қоғамның көрнекті өкілі Уоллер 1641 жылғы ирландтық көтерілістен кейін католик конфедерациясына қарсы күресті. 1642 жылдың тамызында Англиядағы бірінші азаматтық соғыс басталғанда, I Карл ирланд әскерлерін Англиядағы соғысты жеңіске жеткізу үшін пайдалануды жоспарлады және 1643 жылдың қыркүйегінде Конфедерациямен бітім немесе "Сессия" туралы келісімге келді. Уоллер бұған қарсы болды және парламентарийлерге қосылды; 1645 жылдың сәуірінде ол Жаңа үлгідегі армияның полковнигі болып тағайындалды және 1645 және 1646 жылдардағы соңғы науқандарда шайқасты. Оливер Кромвельді құрметтеген Уоллер саяси және діни радикалға айналды; ол 1647 жылғы Путни дебаттарына қатысты, 1648 жылдың желтоқсанында Прайдтың тазалауын қолдады және 1649 жылдың қаңтарында I Карлдың сотында судья болды. Протекторат кезінде ол Ирландияда үлкен саяси билікке ие болды және 1660 жылдың ақпанында II Карлдың қайта орналасуына кедергі келтіру үшін төңкеріс жасағаннан кейін тұтқындалды. 1660 жылдың қазанында патша өлтіргені үшін сотталғанда, Уоллер өзін кінәлі деп мойындады және өлім жазасына кесілді, бірақ кейін өмір бойына түрмеге кесілді. Ол 1666 жылы Джерси аралындағы Монт-Оргуилде қайтыс болды.

Жеке мәліметтер

Хардресс Уоллер шамамен 1604 жылы туған деп есептеледі, Джордж Уоллер мен Мэри Хардресстің жалғыз ұлы, екеуі де 1622 жылға дейін қайтыс болды. Әкесі 1601 жылы Громбридждегі отбасылық иелігін кіші інісі Томасқа сатты, содан кейін ол әйелінің мүлкінде, Чартемде тұрды, және Хардресс осы жерде өскен болуы мүмкін. Оның туысы Томасқа тиесілі үлкен ұлы, парламенттік генерал сэр Уильям Уоллер болды. 1629 жылы ол Лимерик графтығында кең жерлері бар ағылшын қоныс салушы сэр Томас Саутвеллдің қызы Элизабет Доудаллдың қызы Саутвеллге үйленді, осы арқылы Кастлтаунда үлкен иелікке ие болды. Олардың екі ұлы болды: Уолтер (1650 жылдардың аяғында қайтыс болды) және Джеймс (1636-1702), сондай-ақ төрт қызы болды, олардың барлығы маңызды некелер жасады: Элизабет (1637-1708) сэр Морис Фентонға, Бриджит (1639-1721) Генри Кадоганға, Энн (1641-1709) сэр Генри Ингольдсбиге, 1-ші баронет, Оливер Кромвельдің жақын туысы, және Мэри сэр Джон Брукске. Осы байланыстардың арқасында, 1660 жылы патша өлтіруде айыпталғанға қарамастан, Уоллер отбасы Кастлтаундағы иеліктерін сақтап, 20 ғасырға дейін Мунстер қоғамындағы маңызды тұлғалардың бірі болып қала берді.

1625 жылдан 1646 жылға дейін

Уоллердің ерте мансабы туралы мәліметтер шектеулі; оның інісі Томас I Елизаветаның тұсында Ирландияда шайқасты, ал 1625 жылы Уоллер Уильям Сент-Лежер, Мюнстердің Лорд-президенті құрған, Англия-Испания соғысы (1625–1630) үшін жиналған полкке қосылды. 1625 жылы Кадиске шабуылға жіберілген оның жасағының кемелері Ирландияға мәжбүрлі түрде түсірілді және Испанияға жетпеді. 1629 жылы ол рыцарь атағын алды, үйленгеннен кейін Ирландияда қоныстанды және 1634 жылы Аскитон, ал 1639 жылы Лимерик графтығынан Ирландия Парламентіне сайланды. Уоллер 1632–1640 жылдары Ирландияның Лорд-депутаты болған Томас Уэнтворт, Страффордтың 1-ші графының басты қарсыласы болды. 1640 жылдың желтоқсанында Ирландия Парламенті оны Вестминстердегі Ұзақ Парламентке Страффордқа қарсы петиция немесе «Протест» тапсыру үшін таңдады; олардың кейбір шағымдары 1641 жылдың мамырында оның өлімімен аяқталған айыптамаларға енгізілді. 1641 жылғы Ирландия көтерілісі басталғаннан кейін, Уоллер 1642 жылдың наурыз айында Патрик Перселлдің Кастлтаундағы қамалында қоршауға алынды. Судың жетіспеуі оны алты аптадан кейін бас беруге мәжбүр етті және ол 11 000 фунт стерлингтен астам мүлік жоғалтқанын мәлімдеді. Ол көтерілісті басу үшін құрылған армияның подполковнигі және Мюнстердегі протестанттық соғыс кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, бірақ 1642 жылдың тамызында Англиядағы бірінші азаматтық соғыс басталғаннан кейін Англиядан адамдар мен ақша жеткізу тоқтатылды. Қыркүйекте Мюнстердегі протестанттық көшбасшы Инчикин графы Уоллерді қосымша ресурстар сұрап, Оксфордтағы роялистік астанаға жіберді. Алайда, I Чарльз өзінің ирланд әскерін Англиядағы соғыста жеңіске жетуге көмектесу үшін пайдаланғысы келді және 1643 жылдың қыркүйегінде католик конфедерациясымен бітім немесе «Тоқтату» туралы келісімге келді. Екі тараптың да фракциялары католиктердің құлшыныс ету еркіндігі және конституциялық реформалар туралы келіссөздерді қамтитын шарттарға қарсы болды. Протестанттар мұны қауіп деп қарады, ал көптеген конфедераттар жеңіске жақын екенін және бітімнен ештеңе алмайтынын сезінді; сондай-ақ, Чарльздың Ирландиядағы католиктерге жасаған барлық жеңілдіктері Англия мен Шотландиядағы оның беделін әлсірететінін жақсы білді. Чарльзді Ирландиядан Англияға әскерлер жібермеуге көндіре алмағаннан кейін, Инчикин 1644 жылдың шілдесінде Парламентке адал екенін жариялады және Уоллер Лондонға көшті. 1645 жылдың басында ол өзінің туысы Уильямның Батыс армиясында қызмет етті және 1645 жылдың сәуірінде Жаңа үлгідегі армия құрылғанда, оған жаяу әскер полкіне басшылық етуі тапсырылды. Ол маусым айында Назебиде, содан кейін Лэнгпортта, Бристольде және Бейсинг Хауста шайқасты, онда ол жараланды. 1646 жылдың сәуірінде Чарльз бас берген кезде ол Эксетерді қоршауға алған күштің бір бөлігі болды.

1647 жылдан 1666 жылға дейін

Оның туысы сэр Уильям орташа пресвитериан болғанымен, Жаңа үлгідегі армияда қызмет еткен кезде Уоллер діни тәуелсіздікке бет бұрып, Оливер Кромвельдің жақтасы болды. 1647 жылдың ақпан айында Ирландияға қайтып келгенімен, Инчикинмен келіспей, Англияға оралды. Онде ол радикалды саясатқа белсенді қатысып, Путни дебаттарында өзінің ойын жеткізді. 1648 жылғы Екінші ағылшын азамат соғысы кезінде ол роялистерге жақын Батыс аймағында парламенттік қолбасшы болып тағайындалды және бірнеше жергілікті көтерілістерді сәтті басып тастады. Оның полкінің әскерлері желтоқсан айында өткен Прайд тазалауына қатысып, парламенттен орташа көзқарастағы депутаттарды шеттетуге көмектесті. 1649 жылдың қаңтар айында ол I Чарльздың өлім жазасына кесілуіне қол қойған 59 судьяның бірі болды. Ол мұны жасаған жалғыз ирланд протестанты еді. Көптеген басқалар, соның ішінде Инчикин, оған қарсы болды және 1650-1652 жылдары Ирландияны басып алған Кромвельдің әскерлеріне қарсы роялистер тарапынан күресті. 1649 жылдың желтоқсанында Уоллер Оңтүстік-Батыс Англиядағы қолбасшылық қызметінен босатылып, Кромвельге Ирландияда қосылды. Кромвель 1650 жылдың мамырында Англияға оралды. Маусым айында генерал-майор шеніне көтерілген Уоллер шілдеде Карлоу қамалын басып алды және 1651 жылдың қазан айында Лимерик капитуляциялағаннан кейін Лимерик губернаторы болып тағайындалды. Бұл ірі әскери операциялардың аяқталуын білдірді, бірақ партизандық соғыс 1653 жылға дейін жалғасты. Протекторат кезінде Уоллердің саяси ықпалы зор болды. Оның күйеу баласы сэр Генри Ингольдсби 1653 жылы Лимерик губернаторы қызметін одан кейін иеленді. Екеуі де 1654, 1656 және 1659 жылдардағы Протекторат парламенттерінде Клэр, Лимерик және Керри округтерінен депутаттар болып сайланды. Алайда, Уоллердің Кромвельге адалдығы және корольді өлтіруге қатысқандығы оны басқа ирланд протестанттарынан оқшаулады. Олардың көпшілігі Комонвелтке жаулы болды немесе Кромвельдің ниетіне күдікпен қарады. 1659 жылы Ричард Кромвель отставкаға кеткеннен кейін туған саяси дағдарыста Уоллер Стюарттардың қайта орнатылуына қарсы болды және 1660 жылдың ақпанында Лимерикте төңкеріс жасауға тырысты. Алайда, бұл әрекет Сэр Чарльз Кут пен Лорд Брогилл тарапынан тез арада басып тасталды. Бұл Ирландиядағы Үш патшалық соғысының соңғы әскери қақтығысы болды. Тұтқын ретінде Англияға жіберілген ол Францияға қашып, кейін Лондонға оралды. Ол Жарық беру және ұмыту туралы актінің артықшылықтарын пайдалануды үміттенеді. Корольді өлтіруге қатысқандардың арасында кінәсін мойындаған екі адамның бірі ол өзінің білместен сотқа шақырылғанын мәлімдеді. Алайда, республикашыл Эдмунд Лудлоу бұл сөзді "өмірін сақтау үшін кез келген нәрсені айтатын адамның сөзі" деп бағалады. Өлім жазасы өмір бойына түрмеге жабуға ауыстырылды, сонымен қатар ол жерлерін сақтауға рұқсат алды. Ол Джерси аралындағы Монт-Оргиль түрмесінде 1666 жылы қайтыс болды.