Кіріспе

1908 жылы орыс тілінде жазылған Александр Богдановтың романы.

«Қызыл жұлдыз» (Красная звезда) – орыс жазушысы Александр Богдановтың 1908 жылы жарық көрген, Марстағы коммунистік қоғамды суреттейтін ғылыми фантастикалық романы. Көп жағынан мақтауға лайық болғанымен, бейнеленген қоғам мүлдем жетілмеген, әсіресе Богдановтың марсиандары Жерді жаулап алып, отарлау және адамзатты толығымен қырып тастау мүмкіндігін қарастырады. Алғашқы басылымы 1908 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген, кейін 1918 жылы Мәскеу мен Петроградта, ал 1922 жылы Мәскеуде қайта басылған. Роман 1905 жылғы революция кезіндегі Ресейде және Марстағы ойдан шығарылған социалистік қоғамда өрбиді. Онда социалистік жүйені үйрену және тәжірибе жинау үшін, сондай-ақ өз әлемі туралы білім беру үшін Марсқа саяхаттайтын орыс ғалымы-революционер Леонидтің оқиғасы баяндалады. Саяхаты барысында ол осы жаңа әлемдегі адамдарға және технологиялық тиімділікке әуес болады. 1984 жылы Чарльз Руглдің ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді.

I бөлім

Леонид – оқиғаның баяндаушысы және басты кейіпкері, Санкт-Петербургте тұратын большевиктік революционер және математик. Роман Леонидтің революциялық қозғалыстағы аздаған байланыстары мен оның сүйіктісі Анна Николаевна туралы түсіндірмемен басталады. Аннамен жақын қарым-қатынасқа қарамастан, Леонид кіріспе беттерінде олардың революцияға қатысты идеологиялық айырмашылықтары оның жеңіп шығуы үшін тым үлкен екенін мойындайды. Осы сәтте Леонидке, жай ғана Ленни деп танылатын, кейінінен Менни есімді Марстан келген жандар келеді. Олар танысқаннан кейін, Менни Леонидті Венера мен Марс сияқты басқа планеталарды зерттеу және сапарға шығу жобасына көмектесуге шақырады. Алайда, бастапқыда Менни сапардың нағыз мақсаты – Леонидтің марсиандарға өз мәдениетін үйретуі және бір мезгілде олардың мәдениетін түсінуі мен сезінуі екенін жасырады; бұл мәселе Леонид Марсқа жолға шыққаннан кейін ғана ашылады. Сапар "этеронеф" арқылы жүзеге асырылады, ол ядролық зымыран мен антигравитациялық құрылғының үйлесімінен тұрады. Марсқа бара жатқанда Леонид марсиандар мен олардың қоғамымен біртіндеп танысады. Ол Марстың басқа саяхатшыларымен, мысалы, Нетти мен Стернимен танысады, олардың ерекшеленетін дерлік ешқандай жеке ерекшеліктері жоқ екенін, тіпті әртүрлі жыныстарды салыстырғанда да байқайды. Менни мен оның дәрігері Неттидің көмегімен Леонид олар келген кезде марсиан тілінде сөйлей алады. Басқа саяхатшылармен жақындасуға тырысып, Леонид Летта есімді марсиандық қартпен ғылыми тәжірибеге қатысады. Алайда, тәжірибе сәтсіз аяқталып, "этеронефтің" корпусында тесік пайда болады, нәтижесінде Летта өзін құрбан етіп, тесікті денесімен жабады. Осының салдарынан Леонид аға марсианның өліміне өзін жауапты сезінеді. Бұл экипаждың күшті эмоционалдық реакциясының алғашқы көрінісі болады, өйткені олар Леттаның қазасына қатты қайғырады (әсіресе Нетти). Бірінші бөлім олардың Марс планетасына жеткендерімен аяқталады.

ІІ бөлім

Романның осы тұсында Богданов социалистік Марс қоғамының кейбір ерекшеліктерін Леонидтің көзімен сипаттайды. Біріншіден, Леонид Марстың қызыл түсі планетаны жабатын қызыл өсімдіктердің салдарынан екенін айтады. Екіншіден, ол марсиандардың тұрмыс жағдайын атап, олардың бір-бірінен ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетеді. Сөйтіп, Леонидтің пікірінше, әріптестерінен жақсырақ жеке тұлға ретінде қабылдайтын Менни сияқты марсиан да, қалған марсиандық отандастарымен бірдей тұрғын үйлерде тұрады. Үшіншіден, Леонид марсиандардың арасында кәсіби мамандыққа бөлінудің жоқтығын біледі, сондықтан адам бір күні киім фабрикасында жұмыс істесе, ертең азық-түлік өндірісіне ауыса алады. Шындығында, жұмысқа тағайындаулар қоғамның қажеттілігіне сәйкес жүзеге асырылады, тіпті адамның жұмыс істеуі міндетті емес; алайда, көптеген марсиандар өзін қанағаттандыру және жетістік сезімін алу үшін әртүрлі сағаттар бойы жұмыс істеуді жөн көреді. Леонид бұл Марс қоғамында жеке тұлғаға ешқандай назар қаратылмайтынын, керісінше, ұжымдық еңбекке құрмет көрсетілетінін біліп, кетіп қалуға шешім қабылдайды. Соңында, Марстың бейтаныс болуы мен миссиясының тудырған стресі Леонидтің санасын шатастырып, қатты есту және көру галлюцинацияларымен төсекке жатқызады. Сәтімен, Нетти оның жағдайынан хабар алып, ауыр сырқатын емдейді. Леонид жазылып жатқанда, бастапқы ойынша, Нетти әйел екенін біледі. Оның оған деген бұрынғы сезімдері одан бетер күшейеді, ал 2-бөлім аяқталар кезде олар бір-біріне тез ғашық болады.

ІІІ бөлім

Леонид Нетимен қарым-қатынасын нығайта келе, Марстағы уақытын қызыға бастайды. Ол Нети мен Менни сияқты бірнеше марсианмен жақын байланыс орнатты және киім фабрикасында тұрақты жұмыс таба алды, бірақ ол жұмыстың өнімділігі айналасындағы марсиандармен салыстырғанда айтарлықтай төмен болды. Бірақ осыдан кейін көп ұзамай, Нетті мен Менни Венераға кен шығару экспедициясы деген желеумен шақырылады. Олар кеткен кезде Леонид планетаға келгенде бірге саяхаттаған Энномен жақын қарым-қатынасқа түседі, ол бастапқыда еркек деп ойлаған, бірақ іс жүзінде әйел екенін біледі. Бірге өткізген уақытында Энно бұрын Меннидің әйелі болғанын, ал Нетті Стерниге (тағы бір кемедегі саяхатшы) үйленгенін айтады. Неттінің бұрынғы некесі туралы осы ақпарат Леонидты эмоционалды түрде дүрліктіреді, ол Неттінің анасы Нелламен сөйлеседі. Нелла Неттінің бұрынғы қарым-қатынасына қарамастан, Леонидке деген сезімін жазған хатын көрсетеді. Осы кезде марсиан қоғамының тағы бір идеалды социалистік ерекшелігі ашық көрінеді – махаббаттың еркіндігі және марсианның бірнеше жақындары болуы, бір уақытта немесе өмір бойы бірнеше қарым-қатынасты күте білуі. Марстағы жеке қарым-қатынастар туралы көп нәрсені білген Леонид қорқынышты ақпаратты ашады. Ол Венера экспедициясын ұйымдастырған кеңестің Венераны немесе Жерді отарлауды Марстағы халық санының өсуіне байланысты туындаған мәселені шешудің жолы ретінде қарастырып жатқанын біледі. Леонидке Мэнни мен Неттінің Венераға сапарының мақсаты оның өмірге жарамдылығын бағалау екені айтылады. Бірақ Леонид көріп отырған пікірсайыстың жазбасына сүйенсек, Венераның жарамсыз екені анық, сондықтан Жер марсиандардың қоныстануына ең қолайлы орын болып қалады, өйткені халық өсімін тежеу регрессивті саналады. Стерни осы конференцияда Жерді отарлау – жалғыз мүмкін шешім екенін, ал мұндай кеңею үшін Жердегі адамдарды құрту қажет екенін айтады. Венераға тағы бір сапар жасауға рұқсат беруге Нети мен Меннидің қарсылығы себеп болады. Леонидтің эмоционалдық жағдайы әлі толыққанды қалпына келмегендіктен, бұл жаңалық оны психозға түсіреді. Оның шешімі Стерниді өлтіру, ол осыны істейді. 3-бөлім Леонидтің өзінің жасаған ісі Жер мен оның халқын жағдайын нашарлатқанын түсінуімен аяқталады. Ол Марстан кетуге бел буып, үмітсіздікке толы күйде Жерге оралады.

IV бөлім

Леонид өзін доктор Вернердің, бұрынғы жолдасының психикалық денсаулық сақтау орталығында табады. Доктор Вернермен кездесуде Леонид Стерниді өлтіргенін мойындауға тырысады, бірақ Вернер оны Леонидтің ауруының көрінісі деп есептеп, назардан тыс қалдырады және Леонидке Марстағы оқиғалардың ешқайсысы болмағанын, ал оның естеліктері – оның қызығып кеткендігінің салдары екенін айтады. Вернердің орталығында болған күндердің бірінде ол Вернердің кабинетін қарап шығып, Неттидің қолжазбасы бар хаттың бөліктерін табады, соның арқасында Нетти Жерде екеніне көз жеткізеді. Толық жазылғаннан кейін Леонид, достық күзетшінің көмегімен ауруханадан шығып, революциялық күреске қайта қосылады, бірақ бұл жолы оның көзқарасы жетілген. Роман доктор Вернердің Мирскийге (Георгий Плеханов деп саналатын кейіпкер) жазған хатымен аяқталады. Бұл хатта Леонидтің Неттимен қайта табысуы сипатталады және олардың бірге Марсқа оралғандығы туралы болжам жасалады.

Кейіпкерлер

Леонид: Басты кейіпкер және баяндаушы Леонид – математик, философ, революционер. Ол марсиандарды Марсқа сүйемелдеп алып бару үшін таңдалды, олардың социалистік жүйесін зерттеп, өз жүйесін оларға түсінуге көмектесу үшін. Ол туған орыс және оқиға Санкт-Петербургте басталады. Леонид миссияға таңдалды, себебі марсиандар оның қоғам мен планетадағы өзгерістерге қарсы тұруға қабілетті екеніне сенді. Алайда, Стерниді өлтіріп, Жерге оралғаннан кейін Леонид өзінің миссияны неге орындай алмағанын және, ең бастысы, неге Марсқа баруды таңдағанын ойлайды. Леонидтің өмірі Богдановтың өміріне ұқсас, кейіпкері Богдановтың өмірінен шабыттанған деген болжам бар. Менни: Менни – Жерге экспедицияның бас инженеры. Ол Леонидтің алғашқы досы және Леонидпен тікелей орыс тілінде сөйлейтін екі марсианның бірі. Ол сонымен қатар Жерге баратын кеменің капитаны, бірақ ол басқа марсиандарға қарағанда жоғары әлеуметтік мәртебеге ие емес. Марсқа қонғаннан кейін Менни Венераны жайлау жөніндегі комиссиямен айналысады және екінші, көнекей кейіпкерге айналады. Бұл Менни – алдыңғы романның инженеры Меннидің ұрпағы; оның қабырғасында әйгілі атасының суреті ілулі тұр. Нетти: Нетти – Леонид сияқты шетелдік организмдерді зерттейтін дәрігер. Ол романның басында Леонидтің Марсқа бара жатқан кемедегі ұйқысыздық мәселесіне көмектесу үшін пайда болады. Леонид бастапқыда Неттиді еркек деп ойлайды, бірақ кейін ол әйел екенін біледі, содан кейін олар ғашық болады. Леонидтің сүйіктісі ретінде ол маңызды рөл атқарады және роман бойы үнемі қайта оралады. Нетти кейіпкері Богдановтың дәрігер ретіндегі тәжірибесінен шабыттанған болуы мүмкін. Энно: Энно – Жерге экспедицияға қатысатын шағын кейіпкер. Леонид Энноны, Нетти сияқты, еркек деп ойлады, бірақ ол шын мәнінде әйел. Нетти мен Менни Венераға сапарға шыққанда Леонид пен Энно ғашықтық қарым-қатынасқа түседі, бірақ бұл Леонидтің Неттимен қарым-қатынасы сияқты емес. Оның кейіпкерінің мақсаты, ең алдымен, Неттидің Стернимен бұрынғы некесін ашу болып көрінеді. Стерни: Стерни – Жерге экспедицияға қатысатын шағын кейіпкер, математик және ғалым. Ол салқын және тым ғылыми мінез-құлқымен және интеллектуалдық қабілетімен сипатталады. Жерді жайлау жөніндегі комиссияға берген ұсынысы оның өліміне себеп болады, өйткені оны Леонид өлтіреді. Нелла: Нелла – Неттидің анасы, балалар бағдарламасының жетекшісі. Ол Леонидке қызының махаббат хабарын жеткізу үшін оқиғаға қатысады, бұл Леонидтің Неттидің Стернимен бұрынғы қарым-қатынасы туралы білгендіктен туындаған психикалық мазасыздығын басады. Доктор Вернер: Доктор Вернер – романның соңында ғана пайда болатын шағын кейіпкер. Ол Леонидтің Жердегі дәрігері және оның кейіпкері романды аяқтау үшін пайда болады. Доктор Вернер де Богданов қолданған псевдоним еді.

Жалғасы

Богданов 1913 жылы романға преквел жазды, "Инженер Менни", онда Марста коммунистік қоғамның қалай құрылғаны толық сипатталды.