Кіріспе

XVI ғасырдағы ағылшын өлтіруші, конспиратор, тақта ойындарының дизайнері Фрэнсис Трешем (1567 – 23 желтоқсан 1605) – 1605 жылы Англия королі Джеймс I-ді өлтіру үшін жоспарланған сәтсіз Оқ-дәрі қастандығына қатысқан ағылшын провинциялық католиктер тобының мүшесі. Трешем 1601 жылы Эссекс графының үкіметке қарсы сәтсіз көтерілісіне қатысты, соның салдарынан түрмеге қамалды. Оны тек отбасының араласуы және әкесінің ақшасы құтқарып қалды. Осыған қарамастан, ол Англия католиктеріне қолдау іздеу үшін католиктік Испанияға екі рет барды (сол кезде олар қатты қуғынға ұшыраған), соңында Оқ-дәрі қастандықтарына қатысты. Өзінің мойындауы бойынша, Трешем 1605 жылдың қазан айында қастандыққа қосылған. Оның жетекшісі Роберт Кэйтсби одан үлкен сомада ақша беруді және Раштон Холлды пайдалануды сұрады, бірақ Трешем ешқайсысын да бермеді, керісінше, әріптесі Томас Винтурға анағұрлым аз ақша берді. Трешем қастандық сәтті аяқталса, оның екі жеңістігі өлтірілуі мүмкін деп алаңдады. Олардың біріне, 4-ші Монтейгл бароны Уильям Паркерге жіберілген құпия хат ағылшын мемлекеттік хатшысы Роберт Сесилге жетті, бұл оқиға қастандықтың сәтсіз аяқталуына шешуші себеп болды. Тарихшылар көптен бері Трешем осы хатты жазды деп күдіктенеді, бірақ бұл болжам әлі дәлелденбеді. Кэйтсби мен Винтур да оны күдікпен қарады және өлтірумен қорқытты, бірақ ол оларды көндіре алды. Ол 12 қарашада тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды. Өзінің мойындауында ол қастандыққа қатысуын азайтуға тырысты, бірақ хат туралы ешнәрсе айтпады. Ол 1605 жылдың 23 желтоқсанында табиғи себептерден қайтыс болды.

Отбасы және 1605 жылға дейінгі өмір

1567 жылы туған Фрэнсис Трешем, Нортгемптонширдегі Руштон Холлдан шыққан сэр Томас Трешемнің және Уорвикширдегі Коутоннан шыққан сэр Роберт Трокмортонның қызы Мериел Трокмортонның үлкен ұлы болды. Антиквар Энтони Вудтың айтуынша, Трешем Оксфордта Санкт-Джон колледжінде немесе Глостер Холлда, немесе екеуінде де білім алған, бірақ биограф Марк Николс бұл мәлімдемені растайтын басқа дәлелдер жоқ екенін атап көрсеткен. Ол 1593 жылы Кенттегі Хоффилдтің сэр Джон Тафтонның қызы Энн Тафтонға үйленді. Олардың үш баласы болды: егіздер Люси мен Томас (1598 ж.т.), және Елизавета. Томас бала кезінде қайтыс болды, Люси Брюссельде монах болды, ал Елизавета Линкольнширдегі Хайнтоннан сэр Джордж Хениджге үйленді. Трешемнің әкесі Генрих VIII билігінің соңында дүниеге келген, католик қауымы оны өздерінің көшбасшыларының бірі деп санаған. Томас 1580 жылы католик шіркеуіне қабылданды, сол жылы ол иезуит Эдмунд Кампионға Хокстондағы үйінде тұруға рұқсат берді. Соңғысы үшін, 1581 жылы Кампион тұтқындалғаннан кейін ол Жұлдызды палатада сотталды. Томас тергеушілерге толыққандай мойынсұнудан бас тартқандықтан, ол жылдар бойы айыппұл төлеп, түрмеде отырды. Ол Джеймс I-нің Англия тағына отырғанын жариялады, бірақ корольдің Томасқа орман шаруашылығы комиссияларын және қайтару айыппұлдарынан босату туралы уәделері орындалмады. Оның қаржысы 7 720 фунт стерлинг айыппұлмен қатты азайды, ал алты қызының үйленуіне 12 200 фунт стерлинг жұмсағандықтан, 1605 жылы қайтыс болғанда оның мүлкі 11 500 фунт стерлингке қарызды болды. Автор Антония Фрейзердің айтуынша, жас кезінде Франциск "әкесінің билігіне наразы болып, оның ақшасын ысырапқа жұмсаған". Авторлар Питер Маршалл мен Джеффри Скотт оны "біраз импульсивті мінезге ие" деп сипаттаса, басқа бір дереккөз оны "жабайы, шексіз адам" деп атайды. Иезуит діни қызметкері Освальд Тесимонд оның "дұрыс шешім қабылдайтын адам" екенін жазды. Ол өзін-өзі қорғауға білген, бірақ оған көп сенуге болмайды. Эссекс өзінің жеке амбицияларын қамтамасыз етуді мақсат тұтты, бірақ иезуит Генри Гарнет онымен бірге келген жас жігіттердің көбінесе католик ісін ілгерілетуге қызығушылық танытқанын айтты. Тұтқындалып, түрмеге қамалған Трешем Кэтрин Ховардқа жүгінді, бірақ оны сөккен. Оның әпкесі, Леди Монтигл, оның туысы Джон Трокмортонды ескертті, ол көмек үшін "үш аса құрметті пастор мен бір арнайы құралға" жүгінді. 21 маусымда босатылды. Бұл тәжірибе оны одан әрі қастандықтарға түсірген жоқ; 1602 және 1603 жылдары ол Томас Винтур, Энтони Даттон (мүмкін Кристофер Райттың псевдонимі) және Гай Фокс жасаған католик Испаниясына миссиялық сапарларға қатысты, кейіннен ағылшын үкіметі оларды испандық сатқындық деп атады. Алайда, Джеймс таққа отырғанда, ол Томас Винтурға (Трешемнің күйеу інісі Уильям Паркердің хатшысы, 4-ші барон Монтейгл) "патшаның жағында тұратынын және Испания туралы онымен сөйлеспейтінін" айтты.

Кіріспе

Англия католиктері Елизавета I-нің қуғыны аяқталар деген үмітпен болған, себебі ол бұрынғыдан католиктерге көбірек мойынұсқаулы көзқарас білдірген. Бірақ Роберт Кэйтсби, діни ынтасы күшті, сонымен қатар Эссекс көтерілісіне қатысқаны үшін түрмеде отырған адам, Джеймстің сатқындық еткеніне көңілі толып, патшаны өлтіруді жоспарлады. Ол Лордтар палатасын ұнтақпен жарып, Джеймстің қызы Елизаветаны номиналды патшайым етіп тағайындау үшін халық көтерілісін тудыруды көздеді. Кэйтсби өз мақсатына 11 католикті тартты, бірақ ақшасы таусылып бара жатқан еді. Оның жылдық кірісі 3000 фунт стерлингтен асып түссе де, Антония Фрейзердің пікірінше, оның үлкен туысымен жақын қарым-қатынасы және Кэйтсбидің үстемдігі Трешемнің қастандыққа қосылуына ықпал етті. Ол Томас Винтурға төмен елдерге бару шартымен аздаған сома төледі. Кездесуден кейін ол Раштон-холлға оралып, үйін жапты және отбасылық құжаттарды жасырды (1838 жылға дейін табылған жоқ). Содан кейін ол анасы мен қарындастарымен Лондонға қайтып, 2 қарашада қызметшілері мен жылқыларымен шетелге саяхаттауға рұхсат алды. Сол айда соңғы мәліметтер бекітіліп жатқанда, 26 қазан күні Монтейгл Хокстон үйінде болғанда анонимді хат алды. Онда мына мәтін жазылған:

«Мырза, достарыңызға деген құрметім үшін сіздің қауіпсіздігіңізді ойладым. Сондықтан өміріңізді сақтау үшін осы парламентке қатыспауға кеңес беремін, себебі Құдай мен адам осы заманның зұлымдықтарын жазалауға келісім берді. Бұл ескертуге мән бермей, елге қайтып, қауіпсіздікте күтіңіз. Көрінетін қозғалыс болмаса да, олар осы парламентте қорқынышты соққыға ұшырайды, бірақ оларды кім жарақаттағанын көрмейді. Бұл кеңеске қарсылық білдіруге болмайды, себебі ол сізге пайдалы болуы мүмкін, зиян келтірмейді; себебі хатты өртегеннен кейін қауіп сейіледі. Құдай сізге оны дұрыс пайдалануға күш берсін, мен сізді Оның киелі қорғауына тапсырамын». Трешем ұзақ уақыттан бері хаттың авторы деп күдіктеніп келді. Марк Николс оның оны жазғанына сенімді, себебі Кэйтсби оның бар екенін білгеннен кейін дереу Трешемді күдікпен қарады және Томас Винтурмен бірге оны сұраққа тартты. Лондон мұнарасында өлім алдында мойындағанда Трешем хатты атаған жоқ; егер ол оның авторы болса, бұл түсініксіз, әсіресе хат алған адам сол кезде елдің құтқарушысы деп есептелгенін ескерсек. Автор Алан Хейнс Трешемді ең ықтимал кінәлі деп санайды, бірақ Сесил оны қорғау үшін өзі жазған болуы мүмкін деген мүмкіндікті де қарастырады.

Ашылған

Сесил хатты алғанға дейін белгілі бір алабалықты сезінгенімен, ол қастандық жоспарының нақты мәнісі не екенін немесе кімдер қатысқан екенін білмеді және оқиға қалай дамитынын күтіп көруге шешім қабылдады. 1 қараша күні Монтейглдің хаты патшаға көрсетілгенде, Джеймс оның "от пен ұнтақпен жасалатын" бір түрлі хикаяға меңзеп тұрғанын сезінді, бәлкім, 1567 жылы оның әкесі, Лорд Дарнлиді өлтірген жарылыстан да күштірек болатын жарылыс болуы мүмкін. Келесі күні, Патша кеңесінің мүшелері Джеймске Парламент палаталарының "жоғары да, төменгі де" бөліктері тексерілетінін хабарлады. Содан кейін, 4 қарашада Кэйтсби және басқа бірнеше адам жоспарланған көтеріліске дайындалу үшін Лондоннан Мидлендке кетті. Фавкс 1605 жылғы 5 қарашада түн ортасынан кейін жарылғыш заттарды күзетіп тұрғанда тұтқындалды. Өзін Джон Джонсон деп таныстырған ол бастапқыда Патшаның жеке кеңесінің мүшелерімен сұраққа алынды, бірақ 6 қарашада Джеймс "Джон Джонсонды" азаптауға бұйырды. Соңғы күшін жинап, ол 7 қарашада өзінің нағыз есімін айтты, ал 8 қарашада оның ісіне қатысқандардың кейбіреулерінің есімдерін атауға кірісті. Тресхемнің кінәлі екені келесі күні ғана анықталды, бірақ оның рөлі шағын болды. Алайда, оның серіктері Фавкс тұтқындалғанын білген бойда Лондоннан қашқан, ал Тресхем қалада қалды. 12 қарашада тұтқындалып, үш күннен кейін Тауэрге жеткізілді. Кэйтсби және басқа бірнеше қастандық жасаушылар 8 қарашада Стаффордширдегі Холбеш үйіндегі қарулы шабуыл кезінде қаза тапты.

Өлім

Алғашында ол ынтымақтастық танытпаса да, 13 қарашада Трешем қастандыққа қатысқанын мойындап, тергеушілерге оқиғаның өзінің баяндамасын берді. Ол отбасын Раштонның қауіпсіздігінен көшіру – оларды «қастандықтың өзегіне, ашу-ызасына» апарып отыр деп ойлаған адамның ісі емес екенін айтты. Оның хаты, Гарнеттің «Екіұштылық туралы» кітабымен бірге, Трешемнің Ішкі ғибадатханадағы бөлмесінде табылған «еретік, мемлекетке қарсы және қарғыс кітаптардың» арасынан Сер Эдвард Коук Гарнеттің ісінде үлкен дәлел ретінде пайдаланды. Діни қызметкер 1606 жылғы мамыр айында өлім жазасына кесілді.