Кіріспе
1941 жылы Роберт А. Хайнлайнның ғылыми фантастикалық повесі "Өзінің бот-страптарымен" - американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның 20 000 сөзді ғылыми фантастикалық повесі. Ол уақыт саяхатының тудыратын кейбір парадокстармен ойнайды. Хикая 1941 жылдың қазан айында "Astounding Science Fiction" журналында Ансон Макдональд псевдонимімен жарияланды; сол нөмірде Хайнлайн атымен "Саналы ой" да жарық көрді. "Өзінің бот-страптарымен" Хайнлайнның 1959 жылғы "Жерден келген қауіп" жинағында және бірнеше келесі антологияларда қайта басылды, қазіргі таңда кем дегенде екі аудио нұсқада қолжетімді. "Уақыт қақпасы" деген атаумен ол 1958 жылы "Жұлдыздарға жарыс" атты Crest кітап антологиясына да енгізілді.
"By His Bootstraps" is a 20,000 word science fiction novella by American writer Robert A. Heinlein. It plays with some of the inherent paradoxes that would be caused by time travel. The story was published in the October 1941 issue of Astounding Science Fiction under the pen name Anson MacDonald; the same issue has "Common Sense" under Heinlein's name. "By His Bootstraps" was reprinted in Heinlein's 1959 collection The Menace From Earth, and in several subsequent anthologies, and is now available in at least two audio editions. Under the title "The Time Gate", it was also included in a 1958 Crest paperback anthology, Race to the Stars.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
1952 жылы Боб Уилсон өзін бөлмесіне құлыптап, метафизиканың математикалық аспектісі бойынша дипломдық жұмысын аяқтауға кіріседі, уақыт саяхаты тұжырымын мысал ретінде пайдаланады. Боб осы кезде диссертациясының (уақыт саяхаты мүмкін емес) дұрыстығына көп мән бермейді; ол ұйқының күшіне жетіп, оны ертеңгі күнге дейін аяқтап, басып шығарып, академик болуға асығады, себебі академиялық қызметтің жұмыс істеуден артық екенін ойлайды. Кенеттен, Боб өзін бөлмесіне жалғыз құлыптағанмен, біреу: "Тырыспа, бекер еңбек. Бәрібір, бұл мағынасыз сөздердің жиынтығы". Бұл адам өте таныс көрінеді, бірақ Боб оны ұнатпайды. Ол өзін "Джо" деп таныстырып, болашақтан Уақыт қақпасы арқылы келгенін түсіндіреді. Бұл қақпа Джодың артындағы ауадағы диаметрі шамамен 2 метр болатын дөңгелек тәрізді. Джо Бобқа қақпа арқылы зор мүмкіндіктер күтіп тұрғанын және мыңдаған жылдар бойы болашақта болатынын айтады. Дәлел ретінде Джо Бобтың шляпасын қақпаға лақтырады. Ол бірден жоғалып кетеді. Боб күдікпен қарайды. Джо оған ішімдік ұсынады, оны Бобтың пәтеріндегі жасырын жерден тауып алады (Боб үшін бейтаныс адам), соның салдарынан Боб мас болады. Боб пен Джодың әңгімесіне біраз уақыттан кейін таныс дауыстың телефон соққандары кедергі келтіреді, содан кейін оның ара-тұра кездесетін қатыны қоңырау шалады, Боб оны жақында көрмегенін айтқанда ашуланады. Соңында Джо Бобты қақпа арқылы күшпен өткізбекші болып тұрғанда, тағы бір адам пайда болады, ол Джоға өте ұқсайды. Жаңа келген адам Бобтың кетуін қаламайды. Одан кейін болатын төбелес барысында Бобқа соққы жетіп, ол қақпадан өтіп кетеді. Ол өзін бейтаныс жерде сезінеді. Бірқатар сақал қойған ересек адам өзінің болашақтағы 30 мың жылда екенін түсіндіреді. Өзін Диктор деп атаған адам Бобты әдемі әйелдер қызмет көрсететін тамаша таңғы асқа шақырады, соның бірін Боб әдемі деп айтады. Диктор бірден сол әйелді Бобқа құл ретінде сыйлайды. Диктор болашақтағы адамдардың сырт келбеті әдемі, бірақ примитивті мәдениетке ие және ата-бабаларына қарағанда тәуелді және жақсы мінезді екенін түсіндіреді. Жоғары тұрғандар деген жаратылыстар қақпаны салған және адамзатты мойынсұнушы құлдарға айналдырған, бірақ қазір олар жоқ, ал 20 ғасырлық "көшбасшы" өзін патша етіп жасай алатын әлем қалды. Диктор одан қақпадан өтіп, екінші жағынан тапқан адамды алып келуін сұрайды. Боб келіседі. Ол өзінің бөлмесіне қайта оралып, дипломдық жұмысын жазатынын көреді. Бұрынғы оқиғаларды есіне түсірмей, ол оқиғаны қайтадан жасайды, бірақ бұл жолы басқа көзқараспен, өзін "Джо" деп атайды, бұрынғы өзін шатастырмау үшін. Ол Бобты қақпадан шығарып жібермекші болғанда, оның тағы бір нұсқасы пайда болады. Төбелес бұрынғыдай өтеді, Боб қақпадан өтеді. Оның болашақтағы өзі Диктор оларды ешқашан ажыратылмасдай етіп араластыруға тырысатынын айтады, бірақ Джо өтіп, Диктормен қайтадан кездеседі. Диктор оған өзінің уақытында сатып алуға болатын заттардың тізімін береді. Диктордың мінез-құлқына ашуланған Боб онымен дауласады, бірақ ақырында өткенге қайта оралады, тағы да бөлмесіне оралады. Ол үшінші рет дәл осындай оқиғаны бастан кешіреді, содан кейін ол Диктордан босағанын түсінеді. Боб өзінің өмір сүріп жатқан 20 ғасырлық қоғамның табиғатын ойлайды, оны нашар және көңілсіз деп табады. Ол енді диссертациясын аяқтауға уақыты жоқ екеніне сенімді, бірақ бұл дұрыс емес, сондықтан ол болашаққа уақыт қақпасы арқылы қайтуға шешім қабылдайды. Қақпаны орнату кезінде ол басқарудың жанында екі нәрсені табады: оның шляпасы және ағылшын сөздері мен Диктордың құлдарының тілі арасындағы аудармаларды қамтитын кітапша. Ол өзінің уақытына оралып, Диктордың тізіміндегі заттарды жинап алады, бұл 20 ғасырлық адам болашақта өзін патша ету үшін пайдалы деп тапқан нәрселер сияқты, сатып алу үшін қасақана нашар чек жазады, кассаны чек дұрыс екеніне көндіргеннен кейін. Содан кейін ол бұрын кездескен әйелге барады, бірақ оны ұнатпай бастады, және онымен бірге болады, оны ешқашан көрмеуді ниет етеді және шляпасын оның пәтерінде қалдырады. Ол өзінің бұрынғы өзіне телефон соғып, шала-сыла қоңырау шалады. Болашаққа оралғаннан кейін ол қақпаны он жыл бұрын болған жерге қайтару үшін баптайды, бұл өзін жергілікті басшы ретінде нығайту үшін уақыт береді. Осылайша ол Диктордың ықпалын алдын ала жеңіп, оның орнына өз жолын таңдайды деп үміттенеді. Ол өзін Диктордың келуіне қарсы сақтандырып, бас ретінде қояды. Ол Диктор деген есімді қабылдады, бұл жергілікті тілде "басшы" деген сөз. Ол Жоғары тұрғандарды көруге үміттеніп, Уақыт қақпасымен тәжірибе жасайды. Бірде ол бірін көріп, онымен қысқаша ой жүзінде байланысады. Бұл оқиға өте ауыр, ол айқайлап қашады, өйткені жаратылыс қатты қайғы мен басқа да терең сезімдерді сезінеді, ал 20 ғасырлық "көшбасшы" сияқты Боб мұндай сезімдерді көтере алмайды. Ол өзін қайтадан қақпаны жабуға мәжбүр етеді, содан кейін одан екі жылдан астам уақыт бойы алыс болады. Ол шашының ертерек ағара бастағанын байқамайды, себебі стресс пен шоктан. Кітапшаны ұзақ пайдаланудан тозғаннан кейін, ол оның мәтінін жаңа, бірдей кітапшаға көшіреді. Бір күні, өзінің бөлмесін өткенде көру үшін қақпаны орнатқанда, ол өзінің үш нұсқасын таныс орналасқан жерде көреді. Біраз уақыттан кейін оның ең ерте нұсқасы қақпадан өтеді. Айналым аяқталды. Ол Диктор – жалғыз Диктор. Кітапшаны кім жасағанын ойлап, Диктор Бобқа нұсқау беруге дайындалады, оның өзінің өткенін қамтамасыз ету үшін оқиғаларды ұйымдастыруы керек.
Қабылдау
Флойд Гейл "Галактика ғылыми фантастикасы" журналында "Бұтстраппен" туралы: "18 жыл ішінде оған теңдес көрген жоқпын" деп айтты, оны уақыт парадоксының оқиғасы ретінде бағалап. Философ Дэвид Льюис "Бұтстраппен" және "—Барлық зомбилер—" шығармаларын уақыт саяхаты туралы "үлкен дәлдігі бар" оқиғалардың мысалы деп санады. Карл Саган осы және басқа да Хайнлайнның уақыт саяхаты туралы әңгімелерінің "оқырманды себеп-салдардың мәні мен уақтың бағыты туралы ойларға жетелеуін" айта келіп, "Бұтстраппен" шығармасын ғылыми фантастиканың "оқырманға белгісіз немесе қол жетімсіз білімнің бөліктерін, меңзеулер мен сөздерін қалай жеткізе алатынын" көрсететін мысал ретінде атады.