Кіріспе

Бремен Верден, ресми түрде Бремен және Верден герцогтіктері (; Herzogtümer Bremen und Verden), 1180 жылы құрылып, Киелі Рим империясының тікелей иелігіне өткен, Киелі Рим империясының екі аумағы және тікелей иеліктері болды. Олардың бастапқы конституциясы бойынша, Бремен архиепископтығы мен Верден епископтығының князь-епископтықтары ретінде құрылған. 1648 жылы екі князь-епископтық та секуляризацияланды, яғни конституция бойынша мұрагерлік монархияларға айналдырылды. Осыдан бастап Бремен герцогтігі мен Верден герцогтігі әрқашан жеке одақта басқарылды, алғашқыда Швеция патшалық үйлері, Ваза және Цвайбриккен-Пфальц үйі, кейін Ганновер үйімен. 1806 жылы Киелі Рим империясы таратылғаннан кейін, Бремен Верденнің императорлық тікелей иелік мәртебесі жойылды; олар көршілес Ганновер патшалығымен жеке одақта болғандықтан, сол мемлекетке қосылды.

Аумағы мен белгілері

Бремен және Верден герцогтіктеріне қарасты аумақ Солтүстік теңіздегі Эльба және Везер өзендерінің сағалары арасындағы, қазіргі Германияның Гамбург және Бремен федералдық штаттарындағы (Эльба-Везер үшбұрышы) шамамен үшбұрышты жерді қамтыды. Бұл аймаққа қазіргі заманғы округтердің (немісше бірлік: Kreis) көпшілігі кірді: Куксхавен (оңтүстік), Остерхольц, Ротенбург-на-Вюмме, Стаде және Верден, қазір Төменгі Саксонияда; сондай-ақ Бремерхавен қаласы, қазір Бремен штатының эксклавы. Бремен қаласы және Куксхавен (Гамбургтың эксклавы) Бремен-Верденге жатпады. Хадельн жері, бұрын Саксен-Лауенбургтың Оттерндорф маңындағы эксклавы болған, 1731 жылға дейін Бремен-Верденнің құрамына кірмеген. Стаде қаласы астана болды. Бремен-Верденнің елтаңбасында Верден князь-епископтығының елтаңбасы – ақ фондағы қара крест, Бремен князь-архиепископтығының елтаңбасымен біріктірілген, яғни кесілген екі кілт (Бремен-Верден мөрі), Бременнің қасиетті покровительі Симон Петрустың символы.

Тарих

Отыз жылдық соғыс басталғанда, негізінен лютерандық Бремен князьдік архиепископтығы бейтараптығын сақтады, сондай-ақ Киелі Рим империясының салықтық және әскери бөлімшесі болған Төменгі Саксон округіндегі көптеген протестант аймақтары да бейтараптығын сақтады. Көршілес Верден князьдік епископтығы да бейтараптықты сақтауға тырысты, бірақ Төменгі Рейн-Вестфалия округінің құрамында болғандықтан, кальвинист, католик және лютеран билеушілері мен олардың аймақтары арасындағы қақтығыстардың салдарынан Верден көп ұзамай соғысқа тартылды. 1623 жылы Верден соборлық бөлімі, негізінен лютерандық капитулярлардан тұратын, Верден князьдік епископтығының әкімшісі Фредерик II-ні епископтықтың билеушісі етіп сайлады. Ол лютеран болғандықтан, Рим Папасы оған епископ атағын бермеді. Дегенмен, ол және кейінгі әкімдер жиі епископ-князь деп аталды. Фредерик II Дания және Норвегия королі Кристиан IV-нің ұлы болды. 1626 жылы Кристиан IV, Хольштейн герцогы болғандықтан, императордың вассалы ретінде, Жеті Біріккен Нидерланд Республикасы және Джеймс I басқарған Англия Корольдігінің императорға қарсы коалициясына қосылды. 1626 жылғы 27 тамызда Литтер-ам-Баренберге шайқасында Иоганн ‘т Серклас, Тилли графы басқарған католик лигасының әскерлері Кристиан IV-ті жеңгеннен кейін, ол қалған әскерлерімен бірге Бремен князьдік архиепископтығына қашып, Штадеде штаб құрды. Шлезвиг-Гольштейн-Готторп герцогы, сондай-ақ Любек князьдік епископтығының әкімшісі Джон Фредерик әкімшісі Любекке қашып, князьдік архиепископтықты Капитул мен Эстаттардың басқаруына қалдырды. 1626 жылы Тилли және оның католик лигасының әскерлері Верденді басып алды, бұл лютеран дін қызметкерлерінің қашуына себеп болды. Ол Бремен Капитулінен оған князьдік архиепископтыққа кіруге рұқсат беруді талап етті, ал Капитул императорға адал екенін мәлімдегенмен, жауап беруді кейінге шегерді, себебі ол Эстаттармен кеңесу үшін диета өткізуі керек еді, бұл ұзақ процедура болар еді. Осы уақытта Кристиан IV голланд, ағылшын және француз әскерлерін Бременге тасымалдады. Капитулдың жарналарды азайту туралы өтінішіне Кристиан IV, егер Лига мүшелері билікті алса, оның талаптары ұсақ көрінетінін айтты. 1627 жылы Кристиан IV Валенштейннің Хольштейн герцогтығына шабуылға қарсы тұру үшін Бремен князьдік архиепископтығынан кетіп қалды. Тилли содан кейін Бременге шабуыл жасап, оның оңтүстік бөліктерін басып алды. Бремен қаласы қақпаларын жауып, күшейтілген бекіністерінің артына қамалды. 1628 жылы Тилли 3500 даниялық және ағылшын сарбазынан тұратын қалған гарнизонымен Штадені қоршап алды. 1628 жылғы 5 мамырда Тилли оларға Англия және Дания-Норвегияға қауіпсіз өтуге рұқсат берді, және бүкіл шіркеулік Бремен оның қолына көшті. Енді Тилли Бремен қаласына жүгінді, ол қоршаудан құтылу үшін оған 10 000 риксдоллар төледі. Қала басып алынбады. Екі князьдік епископтықтағы халықтар "қайта католиктеу" шараларына ұшырады, оның шеңберінде лютерандық қызметтер тоқтатылып, лютеран пасторлары қуылды. 1630 жылдың шілдесінде Тилли және көптеген католик әскерлері кері қайтарылды, өйткені 26 маусымда Швецияның Густав Адольф 15 000 сарбазымен Пенемендеге қонды, Отыз жылдық соғыста жаңа майдан ашты. Ол француз дипломатиясының ықпалымен императорға қарсы жаңа коалицияға қосылды, оған Нидерландтар да көп ұзамай қосылды. 1631 жылдың ақпанында Бремен және Любек князьдік архиепископтықтарының қуылған лютеран әкімшісі Иоанн Фредерик Густав II Адольфпен және Лейпцигтегі Төменгі Саксония князьдерімен кездесті, олардың барлығы Габсбургтердің Реституция жарлығы арқылы бірқатар солтүстік неміс лютеран князьдік епископтықтарында күшейіп келе жатқан ықпалынан алаңдады. Иоанн Фредерик Бремен князьдік архиепископтығын қайтарып алуды жоспарлады, сондықтан 1631 жылдың маусым-шілде айларында Швециямен ресми түрде одақтасты. Соғыс кезінде Иоанн Фредерик швед билігін қабылдады, ал Густав Адольф Бремен князьдік архиепископтығын оның қуылған әкімшісіне қайтаруға уәде берді. Қазан айында Иоанн Фредерик жаңадан жалдаған әскер Бремен князьдік архиепископтығын қайтадан басып алуды бастады және швед әскерлерінің қолдауымен көршілес Верден князьдік епископтығын басып алды, бұл 1630-1631 жылдары Верденнің ара-тұра католик князь епискобы Франциск Вартенбергті қуғынға түсіріп, католик дін қызметкерлерінің қашуына себеп болды. Содан кейін Верден князьдік епископтығы швед әскери әкімшілігіне бағынды. Бремен князьдік архиепископтығын қайта басып алу, Швеция және Бремен қаласының күштерінің көмегімен, 1632 жылғы 10 мамырға дейін аяқталды. Иоанн Фредерик өз лауазымына оралды, бірақ швед үстемдігінің қаншалықты маңызды екенін түсінді. Бремен князьдік архиепископтығы үздіксіз әскерлерді орналастырудан және азықтандырудан зардап шекті. Эстаттар мен қайтып келген әкімші арасындағы қарым-қатынас қиын болды. Эстаттар билік етушілермен тікелей келіссөздер жүргізуді қалаған, осы жолы шведтермен. Иоанн Фредерик 1634 жылы қайтыс болғаннан кейін Капитул мен Эстаттар император Фердинанд II-нің Реституция жарлығы арқылы Дания князі Фредерикті қосымша епископ ретінде тағайындауын заңсыз деп санады. Бірақ швед билігін алдымен қанағаттандыру қажет болды, Фредерик князінің мұрагерлігін қабылдауға көндіру қажет болды. Сондықтан Капитул мен Эстаттар Швециямен келіссөздер аяқталғанға дейін князьдік архиепископтықты басқарды. 1635 жылы ол Лютеран әкімшісі Фредерик II ретінде Бремен және Верден епископтықтарына мұрагерлік етті. Бірақ ол Швецияның кіші патшайымы Кристинаға адал болуға міндетті болды. 1635-1636 жылдары Эстаттар мен Фредерик II Швециямен князьдік епископтықтардың бейтараптығы туралы келісімге келді. Бірақ бұл ұзаққа соқпады, өйткені 1643-1645 жылдардағы Дания-Швеция Торстенсон соғысында шведтер екі князьдік епископтықта де-факто билікті басып алды. Дания және Норвегия королі Кристиан IV 1645 жылғы 13 тамызда екінші Брёмсебро бітіміне қол қойды, және Данияның бірқатар аумақтары, соның ішінде шведтер басып алған екі князьдік епископтықтар Швецияға берілді. Сондықтан Фредерик II екі князьдік епископтықта әкімшілік қызметінен кетіп, 1648 жылы Дания тағына өз әкесінің орнына Фредерик III ретінде отырды. Бремен князьдік архиепископтығымен Швецияның әскери күшінің енуі, Вестфалия шарты бойынша келіссөздер жүргізіліп жатқанда, Бремен қаласы швед билігіне түсуінен қорқып, 1186 жылғы императорлық мәртебесін (Гельнхаузер привилегиясы) императорлық растауды сұрады. 1646 жылы император Фердинанд III Бремен еркін императорлық қаласына сұралған растауды берді (Линц дипломы).

1648 жылы князьдік епископтықтардың Бремен-Верденге айналуы

Бремн князьдік архиепископтығы және Верден князьдік епископтығының саяси құрылымдары 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шарты арқылы Бремн герцогтығы мен Верден княздығына айналдырылды, бірақ кеңінен Бремн және Верден герцогтықтары деп аталатын бұл өзгеріс, аймақтардың императорлық тікелей басқару және императорлық иелік мәртебесін өзгертпеді. Әрбір императорлық иелік, яғни Бремен және Верден жеке-жеке, Киелі Рим империясының Рейхстагында (Diet) өкілдік етті. Бұрынғы бос императорлық қала Верден-алл-Эр Вестфалия бейбіт шартымен медиатизацияланды және Верден герцогтығының құрамына қосылды. Екі көршілес аймақ императордың қолдауы мен императорлық эстаттардың көпшілігін таба алмай, нақты одақ құра алмады, және мұндай одақ ешқашан құрылмады. Олар екі түрлі императорлық округтің құрамында болды. 1500 жылдан бастап Бремен князьдік архиепископтығы, және оның орнын басушы Бремен герцогтығы, империяның салық және әскери инфрақұрылымы болған Саксон округіне (кейін Төменгі Саксон округі; Sächsischer немесе кейінірек Niedersächsischer Kreis) қарасты. Верден князьдік епископтығы, және оның мұрагері Верден герцогтығы, керісінше, Төменгі Рейн-Вестфалия округіне (Niederrheinisch Westfälischer Kreis, көбінесе Вестфалия округі деп аталатын) қарасты. Киелі Рим империясының салықтары императорлық округтердің шеңберінде жиналды, ал әскерлер осы округтердің желісі бойынша жалданып, қаржыландырылды. Бремен және Верден өздерінің өкілдерін тиісінше императорлық округтерінің округтік диетасына (Kreistag) жіберді. Округтік диета мүше мемлекеттер арасында салық жүктемесін қалай бөлісу керектігін шешті. Осылайша, Бремен мен Верден тіпті бір-бірімен шекарада да келіспеушіліктерге ұшырады – яғни, кім және қай жерде салық жинауға құқылы, және бұл мәселелер шешілмеді, тіпті егер екі феод Швецияның жеке одағында басқарылса да. Император Фердинанд III бастапқыда Швеция патшайымы Кристина мен оның заңды мұрагерлерін герцогтықтармен марапаттады, бұл Швецияның Отыз жылдық соғысқа қатысқаны үшін сыйақы болды. Бремен және Верден Швецияға стратегиялық артықшылық берді, себебі олар екі императорлық округте әскерлерді жалдауға және қаржыландыруға қатыса алатын еді, бұл округтер Киелі Рим империясының барлық солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерін қамтыды, ал Жоғарғы Саксон округінің құрамындағы Швециялық Померания империяның солтүстік-шығысын қамтыды.

Швециямен жеке одақ (1648-1712) және Данияның тұғыры (1712-1715)

Шведтер жаңа билікті орнатты, Бремен-Верденнің бас үкіметін (Brem und verdensches Generalgouvernement) құрды және Штадені үкіметтің жаңа ордасы етіп таңдады. Бремерверде – бұрынғы Бремен астанасы, ал Ротенбург-на-Вюмме – Верден князь-епископтығының бұрынғы астанасы болды. 1648 жылы шведтердің билікке келуі Бремен-Верденнің ішкі құрылымы үшін маңызды кезең болды. Бремен-Верден екі сайланатын монархиядан мұрагерлік екі монархияға айналды, оның жеке басқарушысы немесе әкімшісі шведтік нұсқауларға бағынышты вице-регенттік үкіметке алмастырылды. Ылғалды әкімшілік құрылымдар қатаң иерархиялық органдармен, белгілі бір өкілеттіктермен алмастырылды. Штаттардың бірлескен басқаруы шектелді. Бремен мен Верден империялық тікелей басқаруға ие тәуелсіз аймақтардан Еуропаның барлық шектеулері мен мүмкіндіктері бар ұжымдық басқаруға ие болды. Жаңа феоды үшін, Бремен герцогтығы үшін, 1644-1654 жылдары билік жүргізген Швеция королевасы Кристина, 1648 жылдан бастап бір мезгілде Бремен және Верден герцогинясы болды, Бременнің еркін императорлық қаласын қосып алуға тырысты, себебі ол маңызды салық төлеуші болар еді. Бұрын Бремен қаласы Бремен князь-архиепископтығының диетасына де-факто қатысқан. Соңғысының мұрагері – шведтік Бремен герцогтығы, Вестфалия шартының негізінде қаланы қайтаруға тырысты. Бремен және Верден герцогинясы ретінде Швецияның Кристина өзінің резиденциясын бұрынғы Бенедикттік Зевен монастырында орнатты. Ол Бремен-Вердендегі колдовство үшін өртеуді жойды. 1650 жылы Швеция тағына және сонымен бірге Бремен-Верденнің герцогтығына 1649 жылдан бері жарияланған, 1650 жылдан бері танылған Карл Густав, Цвайбриккен-Клебург Пфальцының мұрагерлік герцогы, белгісіз мазмұндағы келіссөздер үшін Штадқа келді. 1650 жылы лютеран дін қызметкерлері консисторияға, енді Принц-архиепископ немесе Принц-епископ болмағаннан кейін жаңа басшылық органда болды. Бремдегі шағын католик диаспорасын баптау үшін Верденде Киелі орын елшілік викариаттары құрылды (Солтүстік миссиялары викариаты, 1669 және 1670 жылдан бастап, 1721 жылға дейін, 1780 және 1824 жылдар аралығында Верден мен Бремен үшін жауапты, 1721 және 1780 жылдар аралығында Жоғарғы және Төменгі Саксония викариаттары). Бремен-Верденнің швед үкіметі екі соғыс тудырып, Бременнің еркін императорлық қаласын әскери түрде жеңуге тырысты. 1381 жылы Бремен қаласы Бедеркеса маңындағы және оның батысына қарай Легеге (Бремерлехе) жақын төменгі Везер өзеніне дейінгі аймақта де-факто билікке ие болды. 1653 жылдың басында Бремен-Верденнің швед әскерлері Легені басып алды. 1654 жылдың ақпан айында Бремен қаласы императордың оған Киелі Рим империясының диетасына орын және дауыс беру құқығын беруіне қол жеткізді, осылайша қаланың еркін императорлық қала мәртебесін қабылдады. Фердинанд III Швеция королевасы Кристинаға, герцогиня ретінде оның вассалы болған, қалаға келтірілген залал үшін өтемақы төлеуге және Легені қайтаруға бұйрық берді. 1654 жылдың наурыз айында қала шведтік Бремен-Верденнің еріксіз әрекеттеріне дайындалу үшін Бедеркеза аймағында сарбаздарды жалдауға кіріскен кезде, соңғысының генерал-губернаторы Ханс Кристофер фон Кенигсмарк өзін-өзі қорғау үшін әрекет етуді дәлелдеп, Бірінші Бремен соғысын (наурыз-шілде 1654) жариялады. Осы арада Бременнің еркін императорлық қаласы Фердинанд III-тен қолдау сұрады. 1654 жылдың шілдесінде император өзінің уәзіріне, герцог ретінде, Кристинаның орнынан кеткеннен кейін оның орнын басқан Швеция королі Карл X Густавқа қақтығысты тоқтатуды бұйырды, нәтижесінде 1654 жылдың қарашасында Стадтың тынысы (1654) болды. Бұл келісім бойынша Бремен қаласының императорлық тікелей басқаруын қабылдауға қатысты негізгі мәселе шешілмеді. Бірақ қала Бедеркеса мен Леге маңындағы иеліктерін шведтік Бремен-Верденге беру үшін алым-салық төлеуге келісті. 1660 жылы желтоқсанда Бремен қалалық кеңесі Леопольд I-ге құрмет көрсеткенде, Швеция мен шведтік Бремен-Верден қатты наразылық білдірді. 1663 жылы қала императорлық диетада орын және дауыс алды, оған шведтік Бремен және Верден герцогтықтарының өкілдері қатты қарсы болды. 1664 жылдың наурыз айында швед диетасы Бременге қарсы соғыс жүргізуді қолдады. Осман империясына қарсы соғыстармен айналысқан Леопольд I Швецияның кіші королі Карл XI-ді Бремен-Верденмен ұрыс-керіске ұшыратқаннан кейін, көршілес Брансвик пен Люненбург (Celle желісі) мұрагерлік дау-дамайдан шалдыққан және Франция қарсы болмаған кезде Швеция өзінің Бремен-Верденнен екінші Бремен соғысын (1665–1666) бастады. Карл Густав Врангель басқаруымен шведтердің қаланы қоршауына Бранденбург-Пруссия, Брансвик пен Люненбург (Celle), Дания-Норвегия, Леопольд I және Біріккен Нидерландтар қаланың пайдасына оқиғаға араласты, Бранденбург, Брансвик, Дания және Голланд әскерлері Бремен-Верденнің шекарасында басып кіруге дайын тұрды. Сөйтіп Швеция 15 қараша 1666 жылы Габенхаузен шартына қол қоюға мәжбүр болды, ол Бременге жақын салынған бекіністерді бұзуға және Бременнің еркін қаласын Төменгі Саксония округінің диетасына өкіл жіберуден тыйым салуға міндеттеді. Бремен-Верденнен қаланы күштеп басып алуға қатысты шведтердің басқа әрекеттері болған жоқ. 1700 жылы Карл XII Швециясынан не істеу керектігін сұрағанда, Бремен-Верденнің бас үкіметі Бременнің еркін императорлық қала мәртебесін мойындауды ұсынды. Дания-швед соғысы (1657–1658) кезінде Бремен-Верденді басып алуға жасалған Данияның әрекеті сәтсіз аяқталды. Бірақ 1667 жылы Бремен-Верденге Данияның қаупі күшейді. Осы жылы Бремен-Верденнің батыс шекарасына жақын орналасқан Ольденбург округінде билік еткен Ольденбург үйінің жергілікті тармағы Антон Гүнтер, Ольденбург және Дельменхорст графы қаза болды. Сондықтан, Шлезвиг және Хольштайн герцогі Кристиан Альберт Готторп округты мұраға алды, бірақ оны әйелі, Норвегия және Дания королі Фредерик III-ке берді, ол 1635 жылдан бастап Бремен князь-архиепископтығы мен Верден князь-епископтығының әкімшісі болды, бірақ 1645 жылы швед оккупанттары тарапынан қуылды. Сөйтіп, даниялықтар Бремен-Верденнің солтүстік және батыс шекарасында орналасқан аумақтарды басқарды. Екі ел Гамбург пен Бременге бағытталған кемелерден пайдалы баж алымдарын алудың эксклюзивті мүмкіндігі үшін қауіпті бәсекелестікке түсті, бұрынғысы сол кезде герцогтық Бремендік, соңғысы – графтық Ольденбургтік жеңілдік болды. 1666–1668 жылдары Гамбургта Швециялық иеліктерінің әкімшілерімен бірге, оның және оның ұлының кірістерін қайта ұйымдастыру үшін, 1668 жылы Кристина Швециясы (1655 жылы католик дініне ауысқаннан кейін Кристина Александра) Римге қайтатын жолда Штадта тоқтады. Швециялық орталықтандыру мен абсолютизмнің өркендеуі Бремен-Верденнің тәжірибесіне жартылай енді. Бремен-Верден сот жүйесі мен әскери жүйесіне қатысты біркелкі болмады, бірақ соңғысы қатаң түрде Стокгольмның бас басқармасына бағынды. Әсіресе сот жүйесінде Бремен-Верденнің Штаттары өз үлесін сақтап қалды. Бірақ Бремен-Верденнің салық жинау бөлімі, көбінесе шведтермен толықтырылған және әкімшілік тілі ретінде швед тілін қолданған, тікелей Стокгольмдегі қаржы министрлігіне бағынды. 1675-1676 жылдары Бранденбург-Пруссия, Люнебург-Целль, Дания-Норвегия және Мюнстер князь-епископтығының әскерлері Скания соғысы кезінде Рейхсэкзекуция барысында Бремен-Верденді басып алды. Одақтас күштер Бремен-Верденді басып алды, олар француздық ықпалмен тартылып қалғанға дейін, 1679 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты және тиімді Целле шарты бойынша. Соңғысы бойынша Мюнстер князь-епископы барон Фердинанд II Швецияға 100 000 риксдоллары сомасында қарыз берді, ал оның орнына шведтік Бремен-Верден Вильдесхаузен қаласы мен оған жататын жақын аумақты Мюнстер князь-епископтығына кепілге беруге міндеттенді. 1690 жылдары салық заңдарының белгілі бір...

Ұлыбритания мен Ганновермен жеке одақ (17151803)

1715 жылы Ұлы Солтүстік соғысында әлі де күресіп жатқан Данияның Фредерик IV шведтерге қарсы коалицияда жаңа одақтас тапты, ол – 1714 жылдан бері Ұлыбританияның патшасы және Ганновердің курфюрсті Георг I. Георг I-нің көмегіне қарық болып, Дания-Норвегия оған 1712 жылдан бері оккупациялап келген Бремен-Верденді сатты. Осылайша, Брансвик және Люненбургтың ханзадалық курфюрсттігі, немесе оның астанасы Хановердің курфюрсттігі (Kurfürstentum Braunschweig und Lüneburg немесе Kurhannover) Бремен-Верденді де-факто иеленді және 1719 жылғы Стокгольм шартында Швециямен соғысты аяқтау үшін, оған 1 миллион риксдоллар өтемақы төлеуді қарастырды. 1728 жылы император Карл VI 1727 жылы әкесі Георг I Людовиктің орнын баскан Георг II Августқа Саксония-Лауенбургтің қайтадан иелену құқығын берді. 1731 жылы Ганновер территорияларын қайта бөлу арқылы Бремен-Верденге көршілес Хадельн жерінің басқару құқығы берілді. 1180 жылдан бастап ол Кіші Саксония герцогтігінің, ал 1296 жылдан бастап Саксония-Лауенбург герцогтігінің эксклавы болды. Георг II 1733 жылға дейін императорды Бремен және Верден герцогтіктерін де оған беруге көндірді. Екі иелену рәсімінде де Ұлыбританияның Георг II Бремен-Верден және Хадельндегі Естаттардың қолданыстағы артықшылықтары мен конституцияларын сақтауға ант берді, осылайша олардың үкіметтеріне Естаттардың қатысуының 400 жылдық дәстүрін растады. Киелі Рим империясының курфюрсті және оның Ганновер курфюрсттігі арқылы Diet-те өкілдігі болғандықтан, Георг II Август Бремен-Верденнің императорлық мүлік мәртебесі туралы алаңдамады. Бремен-Верден Ганноверге айналғаннан кейін, ол ешқашан өз өкілдерін Diet-ке жібермеді. 1730 жылы Бремен-Верден үкіметі қайта ұйымдастырылып, "Бремен және Верден герцогтіктерін басқару үшін Корольдік британдық және курфюрсттік Брансвик-Люненбургтік құпия кеңесі" деп аталды. Стаде қаласы астана болып қала берді. Хановерде, курфюрсттік астанада, Ганновердің құпия кеңесі курфюрсттермен жеке одақта басқарылатын императорлық мүліктерді басқаратын жаңа министрлікті құрды, ол Бремен-Верден, Хадельн, Лауенбург және Бентхайм департаменті деп аталды. Солтүстік Америкадағы Англия-Франция және Үндістан соғысы (1754–1763) кезінде Ұлыбритания француздардың Ганноверді басып алуынан қаушады. Сондықтан Георг II өзінің туысы Фридрих II Бранденбург-Пруссиясымен одақ құрып, Солтүстік Америкадағы қақтығысты Австрия-Бранденбург-Пруссияның үшінші Силезия немесе Жеті жылдық соғысымен (1756–1763) біріктірді. 1757 жылдың жазында француз басқыншылары Джордж II-нің ұлы Камберленд герцогы Уильямды жеңіп, англо-гановер армиясын басқарды. Француз әскері оны және оның армиясын шалғайдағы Бремен-Верденге алып барды, онда бұрынғы Зевен монастырында 18 қыркүйекте Клостерзевен конвенциясымен капитуляцияға мәжбүр болды. Бірақ король Георг II бұл конвенцияны мойындаудан бас тартты. Келесі жылы британдық армия, Бранденбург-Пруссиясының, Гессен-Кассельдің және Брансвик-Люненбург княздығының (Вольфенбюттель) әскерлерінің қолдауымен, басқыншыларды қайтадан қуды. Бремен-Верден соғыстың қалған уақытында әсер етпеді және оның аяқталуынан кейін француз революциялық соғыстары басталғанға дейін бейбітшілік орнады. Францияға қарсы Бірінші коалиция соғысы (1793–1797) Ұлыбритания мен Ганновер курфюрстігі және коалиция құраған басқа да одақтастармен, Бремен-Верденнің аумағына әсер етпеді, өйткені француз Бірінші республикасы бірнеше майданда, тіпті өз аумағында да соғысты. Сонымен қатар, Бремен-Верденде төменгі елдерде британдық қолбасшылықпен революциялық Францияға қарсы күресіп жатқан 16 000 гановерлік сарбазды жинау үшін ер адамдар шақырылды. 1795 жылы Киелі Рим империясы бейтараптығын жариялады, оған, әрине, британдық Ганновер курфюрстігі де кірді, және Франциямен бейбітшілік туралы келісімге келуге тырысты, бірақ 1799 жылы ол сәтсіз аяқталды. Осы кезде Францияға қарсы Екінші коалиция соғысы (1799–1802) басталды және Наполеон Бонапарт Бранденбург-Пруссияны Ганноверді басып алуға шақырды. 1795 жылғы Базель шартында Бранденбург-Пруссия мен Франция Бранденбург-Пруссия Киелі Рим империясының бейтараптығын қамтамасыз етеді. Осы мақсатта Ганновер де қарулы бейтараптықты сақтайтын демаркациялық армияға әскерлерді қамтамасыз етуі керек болды. Бірақ 1801 жылы 24 000 пруссиялық сарбаз Ганноверді басып алды, ол қарсылық көрсетпестен берілді. 1801 жылдың сәуірінде Бранденбург-Пруссия әскері Бремен-Верденнің астанасы Стадеге келді және сол жылдың қазан айына дейін онда тұрды. Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі бастапқыда Бранденбург-Пруссияның жауыздауын елемеді, бірақ Бранденбург-Пруссия Франциямен одақтас болған «бейтарап» державалардың қатарына (Дания-Норвегия және Ресей империясы сияқты) қосылғанда, Ұлыбритания Бранденбург-Пруссия теңіз кемелерін ұстауды бастады. 1801 жылдың сәуірінде Копенгаген шайқасынан кейін коалиция ыдырады және Бранденбург-Пруссия әскерін шығарып алды.

Наполеон соғыстары (18031813)

Ұлыбритания 1803 жылғы 18 мамырда Францияға соғыс жариялағаннан кейін, француз әскерлері 26 мамырда Ганновер сайлауына басып кірді және 18 маусымда Бремен-Верденнің астанасы Стадеде екі оккупациялық ротасын орналастырды. 1803 жылғы 5 шілдедегі Арленбург конвенциясы Ганновердің әскери жеңілісін растады, оған сәйкес Ганновер армиясы қарусыздандырылды, жылқылары мен оқ-дәрілері француздарға тапсырылды. Ганновердің құпия кеңесі, министр Фридрих Франц Дитерих фон Бремер басшылығымен, 30 мамырда Эльбадан ар жағындағы Саксе-Лауенбург Ганновер аймағына қашып, Эльбадағы Лауенбургте орналасты. 1803 жылғы жазда француз оккупанттары алғашқы соғыс салымын жинады, ол 21 165 риксдолларды құрады. 1803 жылы Бремен герцогтығының халқы 180 000 адамды, ал ауданы 5 325,4 шаршы километрді құрады, Верден княздығы 1806 жылы 1 359,7 шаршы километр және 20 000 халқы болды, ал Хадельн 311,6 шаршы километр аумақты алып, шамамен 14 000 тұрғыны болды. 1805 жылғы күзінде Францияға қарсы үшінші коалиция соғысының (1805–1806) басында француз оккупациялық әскерлері Австрия архигерцогтығына жорыққа шығып, Ганноверді тастап кетті (Ганновердің бірінші француз оккупациясының аяқталуы, 1803–1805). Британдық, швед және орыс коалициялық күштері Ганноверді, соның ішінде Бремен-Верденді басып алды. Желтоқсан айында Бірінші француз империясы, 1804 жылдан бастап Францияның жаңа үкімет нысаны, енді өзінде ұстамайтын Ганноверді 1806 жылдың басында оны басып алған Бранденбург-Пруссияға өткізді. Бірақ Пруссия Корольдігі Францияға қарсы бұрылып, Йена-Ауэрштедт шайқасында (1806 жылғы 11 қараша) жеңілгеннен кейін, Ганновердің құпия кеңесі Лауенбургтен Ганновер қаласына бір айға оралды, бірақ екінші француз оккупациясынан (1806 жылғы қараша – 1810 жылғы қаңтар), соның ішінде Бремен-Верденнен қайта қашуға мәжбүр болды. 1807 жылы Франция 20 қыркүйекте жарияланғандай, құпия кеңесті және Ганновер аймағының эстаттарын генерал-губернатор басқаратын өзінің оккупациялық үкіметімен, Комиссия дю Гувернментпен (Комиссия дю Гувернмент) алмастырды, сондай-ақ Бремен-Верденнің өкілдігін (шешім қабылдау органы) алмастыратын Пьер Кристиан Додтты субделегат ретінде тағайындады, бірақ Бремен-Верденнің үкіметіне (атқару органы) жұмыс істеуге рұқсат берді. Наполеон I әсіресе Ганновер сайлауының жерлерін ветерандарға беру үшін тартып алды, содан кейін 1811 жылғы 1 қаңтардан бастап Бремен-Верденді француз империясына қосып, Буш-де-Эльба департаментіндегі Стаде округін және Буш-ду-Везер департаментіндегі бірнеше кантонды құрды.

Реституциядан 1823 жылы Ганноверге қосылуға дейін

1813 жылы Бремен және Верден герцогтіктері Ганновер курфюрсттығына қайта қосылды, ол 1814 жылы Ганновер корольдігіне айналды. Брем-Верденнің императорлық тікелей билік ету мәртебесі 1806 жылы Киелі Рим империясының тарауымен жойылғанмен, герцогтіктер бірден Ганновер мемлекетімен толық одаққа біріктірілмеді. Ганновер монархтары Лондонға көшіп кеткендіктен, Ганновер өте консервативті және артта қалған басқарушы мемлекетке айналды, ал жергілікті аристократиядан тағайындалған жергілікті үкімет ескірген құрылымдарды сақтауға үлкен үлес қосты. 1823 жылы ғана Ганновермен әкімшілік бірігу жүзеге асты, жергілікті басқару реформасы Бремен-Верден және Хадельн жерлерін біріктіріп, Стаде жоғары билігін құрды, ол біртұтас, заманауи стандарттар бойынша басқарылды, соның нәтижесінде Бремен, Верден және Хадельннің әртүрлі дәстүрлі басқару формалары жойылды. Одан әрі тарихы туралы ақпаратты 1823 жылы Стаде жоғары билігінің құрылуымен пайда болған Стаде аймағы (1823–1977) бөлімінен таба аласыз, оның құрамына бұрынғы Бремен және Верден герцогтіктері мен Хадельн жері кіреді.

Билеушілердің тізімі (16481823)

Жұбайлар үшін Бремен-Верденнің жұбайларының тізімін қараңыз. Бремен және Верден герцогтары (1648–1823)Билік ету мерзіміСуретіТуылған және қайтыс болған жеріБилік етудің себебіБиліктен бас тарту себебіЕскертулер Ваза үйі (1648–1654) 1648–1654 Кристина Стокгольм*18 желтоқсан 1626 [Е.С. 8 желтоқсан 1626] – [Ж.С.] 19 сәуір 1689*, Рим, тақтан бас тартты Пфальц-Цвайбрюккен үйі (1654–1719) 1654–1660 Карл X Густав Нюкопинг қамалы*8 қараша 1622 [Е.С. 29 қазан 1622] – 4 қараша 1660 [Е.С. 25 қазан 1660]*, [Ж.С.] 22 маусым 1727*, Оснабрюк, қайтыс болды, іс жүзінде билік етті, бірақ императордың бекітуін алған жоқ 1727–1760 Георг II Август Геренхаузен сарайы, Ганновер, *20 қараша 1683 [Е.С. 10 қараша 1683] – [Ж.С.] 29 қаңтар 1820*, Виндзор қамалы, уақытша шеттетілді 1803–1805, 1806–1813 жылдары Наполеон соғыстары кезінде түрлі оккупациялар мен аннексиялар, қайтыс болды, 1806 жылғы 6 тамызда қасиетті Рим империясының аяқталуымен герцог болып өздігінен билікке келді, 1811 жылдан бастап психикалық жағдайы нашарлап, аға ұлы, регент Георг (кейін IV) Бремен-Верденде өкілдік етті, кіші 6-ұлы, Кембридж герцогі, Принц Адольфус 1816 жылдан бастап Ганновердің вице-королі қызметін атқарды 1820–1823 Георг IV Сент-Джеймс сарайы, [Ж.С.] *12 тамыз 1762 – [Ж.С.] 26 маусым 1830*, Виндзор қамалы, титул жойылды және 1823 жылы Ганновер Корольдығына біріктірілген кезде әкімшілік бірліктер ретінде жойылды, тек формалды түрде ғана, алдыңғысының ұлы, 1811–1820 жылдары регент, Бремен-Верденде кіші әйелі, вице-король Адольфус өкілдік етті.

Бременнің дворяндары

de, Бремендік және Вердендік рыцарь Заль немесе ежелгі, әйгілі, жоғары ақсүйек рулардың, әсіресе Бремен және Верден герцогтықтарындағы құрметті рыцарлардың ескерткіші. 1720 жыл.