Кіріспе

1950 жылы жазылған Роберт А. Хайнлайнның ғылыми фантастикалық повесі "Айды сатқан адам" – американдық автор Роберт А. Хайнлайнның 1949 жылы жазылып, 1950 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық повесі. Ол "Болашақ тарихы" циклының бір бөлігі және "Реквиемге" арналған шағын шығарма. Бұл повесте 1978 жылы Айға алғашқы қондыру оқиғалары мен Айға жеке өзі жетіп, оны бақылауға бел буған кәсіпкер Делос Д. Хариманның амалдары баяндалады.

Сюжет

Делос Дэвид "Д.Д". Харриман, "Жарлаушы Барондардың соңғысы", Айға алғаш сапар шегіп, оны иеленуді армандайды. Ол өзінің бизнес-серігі Джордж Стронгтан және басқа да магнаттардан бұл жобаға инвестиция салуды сұрайды. Көптеген адам Харриманның жоспарларын ақылсыздық деп санайды: Ядролық зымыран отыны тапшы, себебі оны өндіретін ғарыш станциясы жарылып, қазіргі жалғыз ғарыш кемесі де жойылды. Химиялық отынмен жұмыс істейтін зымыранға қажетті технология қазіргі инженерлік мүмкіндіктердің шегінен асып түседі. Бұл жоба өте қымбатқа түсіп, пайдасы да күмәнді. Бір күмәнші "Айдағы барлық мүдделерімді елу центке" сатуға ұсыныс жасайды; Харриман қабылдайды және басқа серіктестердің мүдделерін де сатып алуға тырысады. Стронг және тағы екеуі оның жоспарларын қолдауға келіседі. Техникалық мәселелерді ақша мен талант арқылы шешуге болады. Қаржылық қиындықтарды шешу үшін Харриман коммерциялық және саяси бәсекелестікті пайдаланады. Мысалы, ол "Мока-Кока" компаниясына, қарсылас сусын өндіруші 6+ компаниясы Айды алып жарнама тақтасына айналдыруды жоспарлап отырғанын айтады. Коммунизмге қарсы серігіне ол егер орыстар Айға бірінші болып жетіп, ай бетіне дүрбі-құрлыны бейнесін салып қойса, мүмкін екенін ұсынады. Телеарнаға ол Айды сенімді және цензураланбаған хабар тарату станциясы ретінде ұсынады. Харриман Айға мемлекеттік меншік орнатудан қашынбақшы. Ол экватордың солтүстігінде және оңтүстігінде ғана тікелей аспаннан өтетінін ескере отырып, жер учаскесінің үстіндегі меншік құқығы шексізке дейін созылады деген заңдық қағиданы қолданады. Осыған байланысты Мексика, Орталық және Оңтүстік Американың бір бөлігі, сондай-ақ әлемнің сол ендіктеріндегі басқа елдердің Айға талап етуге құқығы бар. АҚШ-тың да Флорида және Техас штаттары арқылы талап ету құқығы бар. Көптеген елдердің өз құқықтарын жариялауын қамтамасыз ету арқылы Харриман Біріккен Ұлттар Ұйымын Айды басқаруды оның компаниясына беруге көндіреді. Ақша мәселесі ең қиын болып қала береді. Харриман өзінің активтерін сатады, банкротқа ұшырау қаупіне барады, некесіне нұқсан келтіреді және көптеген заңды және жартылай заңды жолдармен қаражат жинауға тырысады; "Мен, - дейді ол, - алдап, өтірік айтып, ұрлап, жалбарып, пара беріп, біз жеткен нәрсені іске асыру үшін кез келген нәрсені істеймін". Балалар айға қалдырылатын тақтаға барлық демеушілердің есімдерін жазуға уәде бергені үшін ақша береді. Алайда, олардың есімдері көзге көрінбейтіндей кішкентай болады. Харриман жерді және кратерлерге ат қою құқығын сатады, сондай-ақ Айда жойылған пошталық конверттерді коллекционерлерге сатуды жоспарлайды. Ол ай шаңында алмаз бар деген қауесет таратып, адамдарды қауесеттердің рас екеніне сендіру үшін зымыранға жасырын түрде асыл тастарды орналастыруды жоспарлайды. Харриман алмаздардың Айдан келгенін қатаң түрде жоққа шығарады, бұл тек ғылыми эксперименттің бөлігі ғана; ол адамдардың оған сенбеуін күтеді, бірақ ол нақты алаяқтыққа бармайды. Харриман "Пионердің" алғашқы рейсіне қатысқысы келеді, бірақ кемеде тек бір ғарышкерге орын бар, ол Лесли ЛеКруа. Көп сатылы зымыран Колорадо штатының Колорадо-Спрингс қаласының жанындағы Питерсон полигонынан ұшырылып, Айға қонып, Жерге қайта оралады. Харриман ракетаның люгін бірінші болып ашады; пошталық конверттер салмақты азайту үшін қалдырылған және ол оларды жасырын түрде кемеге кіргізуі керек. Осылайша ол ЛеКруадан "айлық" алмаздарды сұрайды. Ғарышкер келіседі де, нағыз ай алмастарын да шығарады. Харриман болжағандай, алғашқы рейс сәтті аяқталғаннан кейін, көптеген адамдар Пайкс Пигінде салынған катапультті ұшыру құрылғысын пайдалана отырып, одан әрі ұшуға инвестиция салуға тырысады. Келесі рейс ай колониясын құруға бағытталған. Харриман кемеде болуға ниетті, бірақ жобаның көптеген иелері оның ұшуға қатысуына қарсылық білдіреді; ол компания үшін ғарышқа тәуекел ету үшін тым құнды. Ракета Харримансыз кетеді, ол "Мұса уәде етілген жерге қарағандағыдай" көрінеді.

Хайнлайнның басқа шығармаларына әсері

Хариман "Реквиемде" әлі күнге дейін Айға бара алмаған қарт адам ретінде бейнеленеді. Ол 1940 жылы, "Айды сатқан адам" романынан 11 жыл бұрын жарық көрген. "Харриман" есімі көптеген болашақ тарих әңгімелерінде түрлі кәсіпорындар мен қорындар атауы ретінде қайта-қайта пайда болады, бұл Харриманның осы уақыт желісіне тигізген әсерінің зор екенін көрсетеді. Бұл есім Хайнлайн жоспарлаған, бірақ Хайнлайнның қазасынан кейін Спайдер Робинсон жазған "Өзгермелі жұлдыз" романында да қолданылады; бұл роман болашақ тарихтан өзгеше бағыт алады.