Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы Веллингтон порты (ағылш. Wellington Harbour), ресми атауы Веллингтон порты / Порт Николсон, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының оңтүстік ұшындағы ірі табиғи порт. Портқа кіру Кук бұғазы арқылы жүзеге асырылады. Орталық Веллингтон порттың батыс және оңтүстік жағалауларында орналасқан, ал Лоуэр-Хатт қалалық аймағы солтүстік және шығыс жақтарда жатыр. Пэнкарроу-Хед пен Петон аралығындағы порт аймағы 1984 жылы қазіргі екі атауын алғанға дейін Порт Николсон деп аталды. Те Уангануи а Тара, аймақтың тағы бір маори атауы, сөзбе-сөз "Тараның үлкен порты" деп аударылады. Бұл атау Полинезиялық саяхатшы Уатонганың ұлы Тараға сілтеме жасайды деп саналады, ол әкесі тарапынан Махия түбегінен өз халқының қоныстануы үшін оңтүстік жерлерді зерттеуге жіберілген. Капитан Джеймс Херд бұл портты Сиднейдің порт басқарушысы капитан Джон Николсонның құрметіне "Порт Николсон" деп атаған делінеді. Веллингтонның тағы бір маори атауы – Понеке, Порт Ник (Порт Николсон) сөзінің транслитерациясы екені айтылады. Понеке атауының тағы бір этимологиясы бойынша, ол маори тіліндегі pō nekeneke фразасының қысқартылған түрі, яғни "түнге саяхат" деген мағынаны білдіреді, бұл Те Ати Ава тайпасының алғашқы еуропалықтар Веллингтон аймағынан ығыстырғаннан кейін көшіп кетуімен байланысты. Алайда, Понеке атауы 1842 жылдың ақпан айында қолданысқа түскен, бұл ығыстырудан бұрын болған. Уильям Вейкфилд 1839 жылы Дурхэм графының құрметіне, оның тегі "Лэмбтон" болғандықтан, портты Лэмбтон Харбор деп атаған деп есептеледі. Сонымен қатар, ол 1826 жылы порттың ең алғашқы карталарының бірін жасаған капитан Барнеттің басқаруындағы Лэмбтон кемесінің атымен де аталған болуы мүмкін.

Еуропаға дейінгі тарих

Ауызша тарихқа сәйкес, Веллингтон портын алғаш рет 10 ғасырда келген полинезиялық саяхатшы Купе ашқан. Аймақтағы бірнеше жер аттары Купеге арналған, мысалы Те Тангиханга о Купе немесе Те Раранга о Купе (Барретт рифі), және Те Ароаро о Купе немесе Те Уре о Купе (Стипл Рок).

Қазіргі тарих

HMS Resolution кемесімен саяхаттаған кезде Джеймс Кук 1773 жылғы 2 қарашада портың кіреберісінен өтіп, ішінде не бар екенін көру үшін кері бұрылды. Ол Барретт рифінен шамамен бір миль қашықтықта тоқтады және оның қорғалған порт сияқты екенін байқады. Желдің күші өзгерген соң ол сол аймақтан кетуге мәжбүр болды, ал келесі 50 жыл бойы еуропалық саяхатшылар одан әрі зерттеулер жүргізбеді. 1855 жылғы Вайрарапа жер сілкінісі Веллингтон шығанағының солтүстік-батыс жағын көтерді. Бұл Веллингтон портын кеңейтуге мүмкіндік берді, соның арқасында Веллингтон қаласы үшін жазық жерлер көбейді. 1968 жылы аралдар арасындағы жолаушылар кемесі "Вахине" дауыл кезінде порттың кіреберісіне жақын Барретт рифіне тіреліп қалды. Осы оқиғада 51 адам қаза тапты, ал тағы екеуі сол күні алған жарақаттарынан кейін көз жұмды. Нгаке Раукава Моанасының (Кук бұғазының) оңтүстікке қарай құлаған суын естіп, оған жету үшін көлден қашуға шешім қабылдады. Ол жылдамдық жинау үшін көлдің солтүстігіне барып, содан кейін оңтүстікке қарай жылдам бет алды. Нгаке Ситаун жартастарындағы тастарға шағылысып, оларды бұзып өтіп, бұғазға қарай шықты. Барретт рифі – Нгаке қашқан кезде қалған қирандылар екендігі айтылады. Ол порттың үстінен биікке көтеріліп, порт кіреберісіне жақын төбелерге денесі көтерілген таниуаға аза тұтты. Бүгінгі күнге дейін Маорилер Виктория тауын "Танги Те Кео" ("Те Кеоның жоқтауы") деп атайды, ал оның етегіндегі елді мекен Хатаитай деп аталады.

Орнату

Веллингтон порты – шамамен 76 км² аумақты табиғи порт, оның оңтүстік жағындағы Кук бұғазынан кіреберісі Мирамар түбегінің оңтүстік ұшындағы Пенкарроу және Палмер бастары арасында орналасқан. Порттың максималды ұзындығы 11 км-ден астам, ені 9,25 км, ал кіреберіс жағалаудан жағалауға дейін 1,6 км-ден асады. Порт кіреберісіндегі кеме жолы батыс жағындағы Барретт рифі мен шығыстағы Пенкарроу басының арасында жатыр. Барретт рифі – тіпті толы су кезінде де ішінара көрінетін тас шоғыры. Бұл жерде көптеген кемелер құлаған. Барретт рифіне соқтығысу салдарынан болған ең ауыр оқиға – 1968 жылы аралдық «TEV Wahine» паромның құлауы, нәтижесінде 53 адам қаза тапты. Веллингтон порты жел жылдамдығы 160 км/сағ-тан аспайтын аймақта кемелерді тұрақтап беруге мүмкіндік береді. Порттың көп бөлігінде су тереңдігі 20 метрден немесе 10 фатомнан асады. Порт ішінде екі негізгі шығанақ бар: Эванс шығанағы және Лэмбтон порты. Виктория тауының солтүстігіндегі шағын Ориентал шығанағында жағажайлар мен кафелер орналасқан. Веллингтон қаласының шағын аудандары портты қоршаған аласа жерлерде және порттың батыс және оңтүстік-батысына қарай созылған төбелерде жайылған. Лэмбтон портын Веллингтонның орталық бизнес-ауданындағы құрғатылған жерлер қоршап тұрады және қаланың көптеген порттық құрылыстары осы жерде орналасқан. Эванс шығанағы Виктория тауы мен Мирамар түбегі арасында жатыр және Веллингтон әуежайының ұшу жолынан төмен орналасқан. Порттың солтүстік жағында Хатт өзенінің тар үшбұрышты жазығы орналасқан, ол негізінен солтүстік-шығысқа қарай жүретін жер сілкінісінің жарығымен сәйкес келеді. Осы жазықта Төменгі Хатт қаласы орналасқан. Зерттеушілер жер сілкінісі шамамен 1460 жылы болғанын анықтады.

Цунами

Дегенмен, портының көп бөлігі құрлықпен қоршалған, оның ішінде бірнеше цунами тіркелген. 1855 жылғы Вайрарапа жер сілкінісі 3-4 метрлік цунамиді тудырды, ол Веллингтон портына порт кіреберісі арқылы, сондай-ақ Лайлл шығанағы мен Килберни арасындағы тасқын арқылы тікелей енді. 1868 жылдың тамызында Оңтүстік Америкадағы Арика жер сілкінісі портодағы су деңгейінде ерекше өзгерістерге әкелді. Нгаурангада шағыл тас пайда болды және су Те Аро көшесіне дейін жетті. 1877 жылдың мамырында Оңтүстік Америкадағы Икике жер сілкінісі судың портоға құйылуына себеп болды, ал су деңгейі бірнеше сағат бойы порттың айналасында күрт көтеріліп, төмендеді.

Су баспасы

Вайвхету суы – Хатт аңғары мен Веллингтон портының астындағы құм, қиыршық тас және ұсақ тастардан тұратын, суды ұстап тұратын қысымды аймақ. Бұл аймақтың жылдық сумен қамтамасыз етілуінің шамамен 40 пайызын қамтамасыз етеді. Порт алабында Хатт өзенінен ағып келген көп мөлшерде қиыршық тас бар, кейбір жерлерде оның тереңдігі жүздеген метрге жетеді. Қиыршық тастың үстінде балшық және лай қабаттары орналасқан, олар суды мөрлеп, артезиандық су қоймасын құрайды. Аймақта әртүрлі тереңдікте бірнеше су қоймалары бар, бірақ Вайвхету суы ең ірісі және ең өнімдісі. Су Таита шатқалының оңтүстігіндегі Хатт өзенінің бес шақырымдық бөлігінен су жинағышқа ағып түседі, сондай-ақ жаңбыр сулары да су жинағышын толықтыруға көмектеседі.

Шағымдар

Веллингтон портын мелиорациялау 1850 жылдары Веллингтон қаласының жаңа құрылысы үшін пайдалы жер көлемін арттыру мақсатымен басталды. Алғашқы қалада жер учаскелері жетіспеді, соның салдарынан қоғамдық ғимараттар мен саябақтарға, сондай-ақ кемелерді тиеу-түсіру үшін лайықты жағалау аймақтарына орын жетпеді. 19 және 20 ғасырларда мелиорациялау жұмыстары портының ішіне біртіндеп кеңейтіліп, қала үшін қоғамдық, коммерциялық және өнеркәсіптік аймақтарды дамытуға мүмкіндік берді.

Балық

Балық аулаушылар портта жиі аулайтын балық түрлері: қызыл балық, кахавай, гурнард, таракихи, снайпер, треваль, піл балығы және король балығы. Балалар көкпарларды аулауды ұнатады. Портта бүркіт және шағалы акулаларды кездестіруге болады: бүркіт акулалары көбінесе Уайрепо лагунасының айналасындағы сайып қалған суда кездеседі, ол осы түрдің маори атауынан алынған. Портта бірнеше түрлі сегізаяқтылар тіршілік етеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында үлкен сегізаяқтылар жағалауда адамдарды ұстап алатын жағдайлар болған. Жыл сайын шағалы акулалар жұптасу және туу үшін портқа келеді. Сирек кездесетін басқа түрлерге қара акулалар, көк акулалар және жеті жегілі акулалар жатады.

Теңіз сүтқоректілері

Дельфиндер мен киік қайыңдары портымызға жиі келіп тұрады. Тоғызыншы ғасырда оңтүстік киттер Веллингтон портында көбейді, бірақ 21-ші ғасырда оларды көру сирек. Бұрқыраған киттер де кейде кездеседі. Оңтүстік жағалаудағы Кук бұғазына қарап орналасқан Париверо / Ред Рокста терілі түлкілердің колониясы бар, және кейде түлкілер порттың ішінде және төңірегінде пайда болады. Сирек және кездейсоқ теңіз сүтқоректілеріне леопард түлкілері (2019 жылы кездейсоқтан тұрақты түрге қайта жіктелді), крабтерге ұқсас түлкілер және 1960 жылдары бірнеше жыл бойы портта жүрген "Блосс" лақап атымен танымал фил түлкісі жатады.

Өсімдіктер мен қоқыстар

Веллингтон гаваниінде 100-ден астам түрлі теңіз балдырлары кездеседі. Гаванның айналасындағы тасты жағалауларда, мысалы, Кау шығанағында, ламинария ормандары өседі, бірақ теңіз суының температурасының көтерілуі осы аймақтардың жағдайына әсер етуі мүмкін. Гаванның терең бөліктерінде губкалардың ошақтары табылған.

Құстар

2018 және 2022 жылдар аралығында Веллингтон гаваньның оңтүстік жағалауы мен батыс жағындағы жағалау бойындағы жергілікті құстар туралы жыл сайынғы зерттеулер жүргізілді. 34 түбіртек немесе эндемикалық және 14 жаратылысқа бейімделген түрлер байқалды, бірақ олардың кейбіреулері тек оңтүстік жағалауда ғана, ал гавань ішінде көрінбеді. Зерттеулер көрсеткендей, құрғату немесе теңіз қабырғасымен нығайтылған жағалау учаскелерінде құстардың саны мен түрлерінің әртүрлілігі төмендеуде, бұл жағалаудың тік болуымен және таяздағы қоректену орталарының жетіспеуімен байланысты болуы мүмкін. Теңіз деңгейі мен температурасының өзгеруі болашақта кейбір түрлерге әсер етуі мүмкін. Кішкентай көк пингвиндер көптеген жерлерде кездеседі, оларды көбейту үшін кейбір жерлерде оларға ұя салуға арналған қораптар орнатылған.

Қоршаған ортаны қорғау

Дұрыс теңіз ортасын сақтау мақсатында 2016 жылдан бері Үлкен Веллингтон өңірлік кеңесі мен Ұлттық су және атмосфералық зерттеулер институты (NIWA) Веллингтон портындағы су сапасын қадағалап келеді. Су сапасына порттың айналасындағы су жинау алабындағы шөгінділер, қоректік заттар мен ластаушы заттар, жаңбыр және Хатт өзенінен ағып келуден туындаған бұлыңғырлық, сондай-ақ толқындар әсер етеді. Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігі мен NIWA кемелердің қабырғаларына немесе су балластына жабысқан, портқа келген бөгде теңіз түрлерін бақылауды жүзеге асырды. Портта табылған теңіз зиянкестерінің мысалы – Солтүстік Тынық мұхиты теңіз жұлдызы. Ghost Diving тобының еріктілері жүйелі түрде портты тазалауға қатысып, қаланың жағалау суларынан тонналап қоқыс жинап, қоқыс тастау мәселесіне назар аударады.

Көлік

Веллингтон порты Солтүстік аралдың оңтүстік бөлігін қамтамасыз ететін маңызды порт болып табылады, және өңірлік кеңеске тиесілі CentrePort компаниясы жыл сайын шамамен 14 000 коммерциялық кеме қозғалысын тіркейді. Веллингтон қаласында орналасқан Веллингтон порты аймақтың үшінші ірі контейнерлік порты болып есептеледі. Төменгі Хатт қаласындағы Сивьюде танкерлік терминал бар. "Үлкен ауа райы" – Веллингтонның порты, төбелері және табиғаты туралы 100 өлеңнен тұратын антология. Ол 2009 жылы және кейінгі басылымдарда жарық көрді. Веллингтон жазушылары жолы – Веллингтоннің жағажай бойында орналасқан, заманауи бетон тақталар немесе ағаш "белгішелерге" қашалған металл әріптер түрінде орнатылған Жаңа Зеландия ақындарының, романистерінің және драматургтерінің 23 цитатасынан тұрады. Бұл тақталар Веллингтонмен байланысы бар (немесе бар) осы танымал жазушылардың өмірі мен еңбектерін құрметтейді. Көптеген цитаталар портқа сілтеме жасайды.