Кіріспе

Алясканың оңтүстік-шығысы мен Батыс Канададағы на-дене тілдерінің тобына жататын тлингит тілі (/lang//audio=Tlingit English pronunciation. mp3/'/k//l//ɪ//ŋ//k//ɪ//t/ KLINGkit; Lingít) – Алясканың оңтүстік-шығысы мен Батыс Канададағы тлингит халқының тілі. Алясканың оңтүстік-шығысында тлингит тілі мен мәдениетін қайта жаңғырту және сақтап қалу үшін үлкен жұмыстар атқарылуда. Ресей империясы Аляскамен және Солтүстік Америка жағалауымен, Калифорния штатының Сонома округіне дейін байланыс жасаған кезде, орыс православие шіркеуінің миссионерлері алғаш рет кириллица әрпін қолданып, тлингит тілін жазып, аударған. Алясканы сатып алғаннан кейін, АҚШ-тан келген ағылшын тілді миссионерлер латын әрпімен жазылған тілдің нұсқасын жасады.

Тарих

Тлингит тілінің тарихы жақсы белгілі емес, себебі 1790 жылдарға жуық Еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейін жазбаша мұрағаттар болған жоқ. 20 ғасырдың басына дейін құжаттама сирек және үзілісті болды. Тіл Кетчикан-Саксман аймағынан Чилкат аймағына қарай солтүстікке қарай тараған сияқты, себебі кейбір консервативті ерекшеліктер оңтүстіктен солтүстікке қарай біртіндеп азаяды. Мыс өзенінің дельтасы маңында таралған Еяқ тілі мен Портленд каналының жанындағы Тонгасс Тлингит тілінің ортақ белгілері, оларды географиялық және тілдік тұрғыдан бөлетін қашықтықтарға қарамастан, ерекше көзге түседі.

Жіктеу

Тлингит қазіргі уақытта Солтүстік Американың жергілікті тілдер тобының На-денеге жататын жеке тармақ ретінде жіктеледі. Эдвард Сапир (1915) оны На-дене тілдер отбасына қосуды ұсынды, бұл пікір кейіннен Франц Боас (1917), П. Э. Годдард (1920) және сол кездегі көптеген белгілі тіл білімі мамандары тарапынан талқыланды. ХХ ғасырдың соңындағы зерттеулер (Хайнц) Юрген Пиннов (1962, 1968, 1970, т.б.) және Майкл Э. Краусс (1964, 1965, 1969, т.б.) оның Эяк тіліне, демек, атабаскан тілдеріне берік байланысты екенін көрсетті. Сапир бастапқыда Тлингит пен Хайда тілдерінің арасындағы байланыс туралы болжам жасады, бірақ На-дене тілдері жөніндегі пікірталас Хайданы талқылаудан біртіндеп шығарды. Хайда қазір оқшау тіл ретінде қарастырылады, Тлингитпен ұзақ жылдар бойы жақын болуының нәтижесінде одан сөздер қарыз алған. 2004 жылы Хайда тіл білімі маманы Джон Энрико жаңа аргументтер келтіріп, бұл мәселені қайта көтерді. Виктор Голла өзінің 2011 жылғы «Калифорнияның жергілікті тілдері» еңбегінде: «Хайда тілін ең жақсы білетін қазіргі тіл білімі маманы Джон Энрико, Хайда мен На-дене тілдерінің арасында алыс, бірақ нақты генетикалық байланыс бар деп санайды» деп жазады.

Географиялық таралуы

Тлингит тілі Копер өзенінің сағасына жақын Аляска шығанағының ашық жағалауында және Оңтүстік-Шығыс Аляскадағы Александр архипелагының дерлік барлық аралдарында таралған. Ол төрт немесе бес ерекше диалектімен сипатталады, бірақ олар көбінесе бір-бірін түсіне алады. Тлингит тілінің эндемикалық ареалының көп бөлігі қазіргі Аляска шекарасында орналасқан. Бірақ, "Ішкі Тлингит" деп аталатын бір аймақ бар, ол Таку өзені бойымен жоғары қарай, Британдық Колумбияның солтүстігіне және Юконға дейін, Атлин көлі (Áa Tleen "Үлкен көл") және Теслин көлі (Desleen < Tas Tleen "Үлкен жіп") көлдерінің аймақтарына, сондай-ақ Чилкуот жолының (Jilkhoot) соңындағы Беннетт көлі маңына дейін созылады. Басқа жағдайларда Тлингит Канадада табылмайды. Тлингит аңыздарында бұрынғыда тлингиттер ішкі аймақтан көшіп келген кезде Стикин, Насс және Скеена өзендерінің аңғарларында қоныстанғандығы айтылады. Вашингтонда да шамамен 85 сөйлеушісі бар.

Пайдалану және қайта жаңғырту

Голла (2007) Аляскада 500 сөйлеушінің саны азайып бара жатқанын хабарлады. Бірінші халықтардың мәдени кеңесі (2014) Канадада 400 этникалық топтың ішінде 2 сөйлеуші бар екенін мәлімдеді. 2013 жылдан бері Алясканың Оңтүстік-Шығыс университетінде тлингит тілі курстары бар. 2014 жылдың сәуір айында Алясканың HB 216 заңы тлингит тілін Алясканың ресми тілі деп мойындады, бұл тілді жаңартуға көмектеседі.

Фоналогия

Тлингит тілінің индоевропалық тілдерге, мысалы ағылшын немесе испан тілдеріне қарағанда күрделі фонетикалық жүйесі бар. Оның тоқтау, үскір және аралық дауыстар қатарымен бірге, эжективті дауыстардың толық дерлік тізбегі кездеседі. Тлингит эжективті тізбегінде тек бір дауыс жоқ. Бұл тілде сондай-ақ бірнеше жанама дауыстар бар, бірақ дауысты және көптеген диалектілерде ерін дауыстары жоқ, тек жақында ғана алынған ағылшын сөздерінде ғана кездеседі.

Жазу жүйесі

1960-шы жылдардың соңына дейін тлингит тілі лингвистер мен антропологтардың еңбектерінде ғана фонетикалық транскрипциямен жазылды, бірақ орыс православие шіркеуінің басылымдарында аз танымал кириллица әліпбиі де қолданылды. Тлингиттерді зерттеумен көп айналысқан көптеген әуесқой антропологтар лингвистика біліміне ие болмағандықтан, көптеген мысалдарды шатасқан және біркелкі емес транскрипцияларда қалдырды, олардың ең танымал өкілі – Джордж Т. Эмонс. Дегенмен, Франц Боас, Джон Р. Свантон және Фредерика де Лагуна сияқты көрнекті антропологтар тлингит тілін әртүрлі, бірақ дәлдігі мен дәйектілігімен ерекшеленетін, алайда оқуға қиын жасайтын жүйелерде транскрипциялады. Тлингит тілі үшін қолданылған транскрипция жүйелерінің көптігінен екі мәселе туындайды. Біріншіден, олардың саны көп болғандықтан, әрбір оқырман қолданылған дереккөздерге байланысты әрбір жеке жүйені үйренуге мәжбүр. Екіншіден, Боас тлингит тілін зерттегенге дейін жасалған көптеген транскрипцияларда, әсіресе қысқа дауыстылар мен эжективтік дауыстардың дұрыс түсінілмеуі салдарынан көптеген қателер кездеседі. Транскрипцияның дәлдігін арттыру үшін басқа жүйелердегі ұқсас сөздермен немесе Наиш пен Сторидің 1960 жылдардағы жұмысынан кейінгі заманауи еңбектермен салыстырып тексеруге болады.

Грамматика

Тлингит грамматикасы көз тастағанда өте біріктірілген сияқты көрінеді, бірақ бұл қателі болады. Жеке морфемалардың бастапқы фонетикалық формалары әртүрлі фонеологиялық талаптарға бейімделу үшін болжамды процестер арқылы өзгертіледі. Бұл процестерді реттелген тілмен сипаттауға болады, және мұндай сипаттамалар осында морфемалар бойынша, негізгі морфемалардың контекстке тәуелді фонеологиялық өзгерістері үшін ереже схемаларын ұсыну арқылы беріледі. Тлингиттегі барлық мүмкін морфема комбинацияларын және фонеологиялық контексттерді талдап, оларды сипаттау үшін реттелген тіл құру – қиын, бірақ шешімі бар мәселе. Тлингит біріктіру тілі болмаса да, ол агрегациялық тіл ретінде жоғары синтетикалық, тіпті белгілі бір деңгейде полисинтетикалық. Етістік, барлық На-дене тілдеріндегідей, ерекше кіріктіру қабілетіне ие. Ал есімдер салыстырмалы түрде қарапайым, олардың көпшілігі етістіктен туындаған.

Сөз тәртібі

Тлингит тілінде егер сөйлемде прономиналдық емес агенттік және объектілік сөз тіркестерінің екеуі де болса, сөздердің реті SOV болады. Дегенмен, етістік сөз тіркесінің аргументін бір ғана прономиналдық емес есімдік сөз тіркесімен шектеуге күшті ынта бар, ал қалған сөз тіркестері етістік сөз тіркесінен тысқары шығарылады. Егер есімдік сөз тіркесі етістік сөз тіркесінен тыс жерде болса, онда ол әдетте етістік сөз тіркесінде тиісті жалғау арқылы көрсетіледі.

Тақырып алмасулары

Тақырыптық жалғаулы есімдердің бәрі етістікке біріктіріледі. Сондықтан, тақырып жалғаулы есім түрінде келгенде, сөйлемнің тақырып орны бос болады.

Нысан алмастықтары

Объектілік прономиналдар үш топқа бөлінеді: етістіктік, есімдік және постпозициялық. Етістіктік объектілік прономиналдар субъектілік прономиналдар сияқты жұмыс істейді, қолданылғанда нақты объектіні қажет етпейді. Есімдік объектілік прономиналдар кейбір жағынан ағылшын тіліндегі иелік жалғаулы есімдерге ұқсас. Олар есімнің алдында тұрып, есімге қатысты объектіні көрсетеді, көбінесе есімге иелік етуді білдіреді. Постпозициялық объектілік прономиналдар постпозицияларға қосылатын объектілер ретінде жұмыс істейді. Олар постпозицияға қосылған қарапайым есім сияқты, постпозицияның объектісі болып табылады.

Қалдықтар

Бөлшектер зат есім де, етістік те емес. Олар сөйлемдегі тіркестерге қатысты белгілі бір орындарда ғана қолданылады.

Тлингит тіліндегі ақпарат құралдары

1890 жылдары Канадада өтетін ирландтық "An Klondike" (2015–17) телесериалында тлингит тіліндегі диалогтар бар. Американдық комедиялық драма "Солтүстік экспозициясында" да тлингит тіліндегі диалогтар кездеседі. 2023 жылы Тлингит және Хайда Үнді тайпаларының орталық кеңесі (Тлингит және Хайда) тоғыз тлингит тіліндегі балалар кітабы мен анимациялық бейнелердің біріншісін жариялады. Бұл жоба Тлингиттер мен Хайда, Голдбелт мұра қоры, Cedar Group және суретшілер Келси Мата мен Ник Алан Футтың бірлескен еңбегі болып табылады. Жоба АҚШ Білім департаментінің Алясканың жергілікті халықтарының білім беру бағдарламасы арқылы берілген үш жылдық грантқа сүйене отырып қаржыландырылады. Алғашқы кітап "Кухаанти" (2023) деп аталады және 2023 жылдың 27 қазанында жарық көреді.